| YouTube Channel

श्रुतिः (zrutiH)

 
Apte
English
श्रुतिः [śrutiḥ],
f.
 [श्रु-क्तिन्]
Hearing
चन्द्रस्य ग्रहणमिति श्रुतेः
Mu.*
 1.7
R.*
 1.27.
The ear
श्रुतिसुखभ्रमरस्वनगीतयः
R.*
 9.35
Śi.*
 1.1
Ve.*
 3.23.
Report, rumour, news, oral intelligence.
A sound in general
सा तु वेदश्रुतिं श्रुत्वा दृष्ट्वा वै तमसो निधिम्
Rām.*
 7.2.17
स वेत्ति गन्धांश्च रसान् श्रुतीश्च
Mb.
 * 12.187.19.
The Veda (known by revelation,
opp.
 स्मृति
see under वेद)
श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्रं तु वै स्मृतिः
Ms.*
 2.1, 14.
A Vedic or sacred text
इति श्रुतेः or इति श्रुतिः 'so says a sacred text'.
Vedic or sacred knowledge, holy learning
यत्रैषा सात्वती श्रुतिः
Bhāg.*
 1.4.7
11.3.46.
(In music) A division of the octavo, a quarter tone or interval
रणद्भिरा- घट्टनया नभस्वतः पृथग्विभिन्नश्रुतिमण्डलैः स्वरैः
Śi.*
 1.1
11.1
(see Malli. ad
loc.
 ).
The constellation Śravaṇa.
The diagonal of a tetragon, the hypotenuse of a triangle
cf.
 कर्ण.
Direct or expressed signification (opp. लक्षणा)
श्रुतिलक्षणाविशये च श्रुतिर्न्याय्या न लक्षणा ŚB. on MS.* 6.2.2.
Speech (वाक्)
विविक्तवर्णाभरणा सुखश्रुतिः
Ki.*
 14.3.
Name, fame (कीर्ति)
हैरण्यौ भवतो बाहू श्रुतिर्भवति पार्थिवी
Mb.
 * 3.35.9.
A word, saw, saying
Rām.*
 2.72.25.
An explanation of ब्रह्म from the उपनिषद्s
विविधाश्चौपनिषदीरात्मसंसिद्धये श्रुतीः
Ms.*
 6.29 (com. श्रुतीरुपनिषत्पठितब्रह्मप्रतिपादकवाक्यानि).
Advantage, gain (फलश्रुति)
उपोष्य संशितो भूत्वा हित्वा वेदकृताः श्रुतीः
Mb.
 * 12. 265.7.
Name, title
बिभ्रत्यनन्यविषयां लोकपाल इति श्रुतिम् Kāv.2.331.
Learning.
Scholarship.
Comp.
 -अनुप्रासः a kind of alliteration
see K.
P.*
 9. -अर्थः the sense of a sentence derived on the strength of the श्रुतिप्रमाण as distinguished from लङ्ग, वाक्य and other प्रमाणs
यत्र श्रुत्यर्थो न सम्भवति तत्र वाक्यार्थो गृह्यते ŚB. on MS.* 6.2.14.-उक्त, -उदित
a.
 enjoined by the Vedas
आचारः परमो धर्मः श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च
Ms.*
 1.18.
कटः a snake.
penance, expiation. -कटु
a.
 harsh to hear. (-टुः) a harsh or unmelodious sound, regarded as a fault of composition. -कथित
a.
 enjoined or prescribed by the Vedas. -चोदनम्, -नः a scriptural injunction, Vedic precept. -जातिविशारद
a.
 familiar with different kinds of quarter tones
वीणावादनतत्त्वज्ञः श्रुतिजातिविशारदः । तालज्ञश्चाप्रयासेन मोक्षमार्गं नियच्छति ॥
Y.*
 3.115. -जीविका a law-book or code of laws. -दूषक
a.
 offending the ear.-द्वैधम् disagreement or contradiction of Vedas or Vedic precepts
श्रुतिद्वैधं तु यत्र स्यात्तत्र धर्माबुभौ स्मृतौ
Ms.*
 2.14.-धर
a.
hearing.
having a retentive memory
L.
 D. B. -निदर्शनम् evidence of the Vedas
कामकार- कृते$प्याहुरेके श्रुतिनिदर्शनात्
Ms.*
 11.45.
पथः the range of the ear
तामाश्रित्य श्रुतिपथगतामास्थया लब्धमूलः
M.*
 4.1.
(pl. ) tradition. -प्रसादन
a.
 grateful to the ear.-प्रामाण्यम् authority or sanction of the Vedas.-प्रामाण्यतः
ind.
 on the authority of the Veda
श्रुति- प्रामाण्यतो विद्वान् स्वधर्मे निविशेत वै
Ms.*
 2.8.
मण्डलम् the outer ear.
the whole circle of the quarter-tones
Śi.*
 1.1. -महत्
a.
 rich in scriptural lore
सरस्वती श्रुतिमहतां महीयताम्
Ś.*
 7.35 (v. l. श्रुतमहताम्).
मूलम् the root of the ear
लपितुं किमपि श्रुतिमूले
Gīt.*
 1.
a Vedic text. -मूलक
a.
 founded on the Veda. -वचनम् a Vedic precept. -वर्जित
a.
deaf.
not knowing the Vedas. -विप्रतिपन्न
a.
not recognizing the authority of the scriptures, disregarding the Vedas.
contrary to the Vedas. -विवरम् the auditory passage. -विशेष- णार्थम्
ind.
 for specialization in the Vedas
Svapna. 1.
विषयः the object of the sense of hearing i. e. sound
श्रुतिविषयगुणा या स्थिता व्याप्य विश्वम्
Ś.*
 1.1.
the reach or range of the ear
एतत् प्रायेण श्रुतिविषयमापतितमेव K.
the subject matter of the Veda.
any sacred ordinance. -वेधः boring the ear.
शिखरम्, शिरस् Upaniṣad or Vedānta
नमः सर्वेष्टाय श्रुतिशिखरदृष्टाय च नमः Viṣṇu-mahimna 3.
a leading text of the Veda. -सुख, -मनोहर
a.
 agreeable to the ear, melodious
श्रुतिसुखमुपवीणितं सहायैः
Ki.*
 1.38. -स्फोटा Gynandropsis Pentaphylla (Mar. तिळवण). -स्मृति
f.
 (dual) revelation and legal institutes, Veda and law
श्रुतिस्मृति- पुराणोक्तफलप्राप्त्यर्थम् Pūjā-mantra. -हारिन्
a.
 captivating the ear.
Apte 1890
English
श्रुतिः f. [श्रु-क्तिन्] 1 Hearing
चंद्रस्य ग्रहणमिति श्रुतेः Mu. 1. 7
R. 1. 27.
2 The ear
श्रुतिसुखभ्रमरस्वनगीतयः R. 9. 35
Śi. 1. 1
Ve. 3. 23.
3 Report, rumour, news, oral intelligence.
4 A sound in general.
5 The Veda (known by revelation, opp स्मृति
see under वेद).
6 A Vedic or sacred text
इति श्रुतेः or इति श्रुतिः ‘so says a sacred text’
7 Vedic or sacred knowledge, holy learning.
8 (In music) A division of the octavo, a quarter tone or interval
Śi. 1. 10, 11. 1
(see Malli. ad loc.).
9 The constellation Śravaṇa.
10 The diagonal of a tetragon, the hypothenuse of a triangle
cf. कर्ण.
Comp.
अनुप्रासः a kind of alliteration
see K. P. 9
उक्त,
उदित a. enjoined by the Vedas.
कटः {1} a snake. {2} penance, expiation.
कटु a. harsh to hear. (
दुः) a harsh or unmelodious sound, regarded as a fault of composition.
कथित a. enjoined or prescribed by the Vedas.
चोदनं,
ना a scriptural injunction, Vedic precept.
जीविका a law-book or code of laws.
द्वैधं disagreement or contradiction of Vedas or Vedic precepts.
धर a. hearing.
निदर्शनं evidence of the Vedas.
पथः the range of the ear
M. 4. 1.
प्रसादन a. grateful to the ear.
प्रामाण्यं authority or sanction of the Vedas.
मंडलं the outer ear.
महत् a. rich in scriptural lore
सरस्वती श्रुतिमहतां महीयतां Ś. 7. 35.
मूलं {1} the root of the ear
लपितुं किमपि श्रुतिमूले Gīt. 1. {2} a Vedic text.
मूलक a. founded on the Veda.
वर्जित a. {1} deaf. {2} not knowing the Vedas.
विप्रतिपन्न a. {1} not recognizing the authority of the scriptures, disregarding the Vedas. {2} contrary to the Vedas.
विषयः {1} the object of the sense of hearing. i. e. sound
श्रुतिविषयगुणा या स्थिता व्याण्य विश्वं Ś. 1. 1. {2} the reach or range of the ear
एतत्प्रायेण श्रुतिविषयमापतितमेव K. {3} the subject-matter of the Veda. {4} any sacred ordinance.
वेधः boring the ear.
सुख,
मनोहर a. agreeable to the ear, melodious.
स्मृति f. (dual) revelation and legal institutes, Veda and law.
Apte Hindi
Hindi
श्रुतिः
स्त्री*
 - श्रु + क्तिन्
सुनना
श्रुतिः
स्त्री*
 - श्रु + क्तिन्
कान
श्रुतिः
स्त्री*
 - श्रु + क्तिन्
"विवरण, अफ़वाह, समाचार, मौखिक संवाद"
श्रुतिः
स्त्री*
 - श्रु + क्तिन्
ध्वनि
श्रुतिः
स्त्री*
 - श्रु + क्तिन्
वेद
श्रुतिः
स्त्री*
 - श्रु + क्तिन्
वैदिकपाठ वेदमंत्र
श्रुतिः
स्त्री*
 - श्रु + क्तिन्
"वेदज्ञान, पुनीतज्ञान, पुण्य अधिगम"
श्रुतिः
स्त्री*
 - श्रु + क्तिन्
"(संगीत में) सप्तक का प्रभाव, स्वर का चतुर्थाश या अन्तराल "
श्रुतिः
स्त्री*
 - श्रु + क्तिन्
श्रवण नक्षत्र
श्रुतिः
स्त्री*
 - श्रु+क्तिन्
वाणी
श्रुतिः
स्त्री*
 - श्रु+क्तिन्
कीर्ति
श्रुतिः
स्त्री*
 - श्रु+क्तिन्
"उपयोग, लाभ"
श्रुतिः
स्त्री*
 - श्रु+क्तिन्
"विद्वता, पांडित्य"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 श्रुतिः
noun
सङ्गीते सप्तकस्य द्वाविंशतिषु भागेषु एकः भागः।
"विना श्रुत्या सङ्गीतम् अपूर्णम्।"
Synonyms:
 श्रुतिः
noun
त्रिभुजस्य समकोणस्य पुरतः वर्तमाना भुजा।
"अस्य त्रिभुजस्य श्रुतेः दैर्घ्यं जानातु।"
Synonyms:
 श्रुतिः
noun
अत्रिमुनेः कन्या।
"श्रुतेः वर्णनं पुराणेषु अस्ति।"
Synonyms:
 आकर्णनम्, संश्रवणम्, श्रावः, संश्रवः, श्रुतिः, उपश्रुतिः, आश्रुतिः, अभिश्रावः, उपकर्णनम्, श्रुतम्
noun
श्रवणस्य क्रिया भावः वा।
"सुवचनानाम् आकर्णनं कर्तुम् एव कर्णौ स्तः।"
Synonyms:
 किंवदन्ती, जनप्रवादः, प्रवादः, जनश्रुतिः, उपश्रुतिः, उपकर्णिका, प्रवादः, जनप्रवादः, निर्वादः, लोकवादः, श्रुतिः
noun
लोकेषु वर्तमाना अयथार्था वार्ता।
"कदाचित् किंवदन्ती जनानां मनसि भयम् उत्पादयति।"
Synonyms:
 श्रुतिः, आम्नायः, छन्दः, ब्रह्म, निगमः, प्रवचनम्
noun
तानि वेदवाक्यानि यैः यज्ञादीनि विधीयन्ते।
"प्राचीने काले श्रुतीनां विविधप्रकारकं पठनं क्रियते स्म।"
Synonyms:
 वेदः, निगमः, श्रुतिः, आगमः, आम्नायः, छन्दः, ब्रह्म
noun
आर्याणां प्रधानः तथा च सर्वमान्यः धर्मग्रन्थः।
"चत्वारः वेदाः सन्ति।"
Synonyms:
 कर्णः, श्रोत्रम्, श्रुतिः, श्रवः, श्रवणम्, श्रोतः, शबेदग्रहः, ध्वनिग्रहः, शब्दाधिष्ठानम्, पैञ्जूषः, कुहरम्, श्रवणेन्द्रियम्
noun
अवयवविशेषः, श्रुतिमण्डलम्।
"श्रुत्या शोभते कर्णः न कुण्डलैः।"
Tamil
Tamil
ச்’ருதி: : கேட்டல், செய்தி, வதந்தி, வேதம், குரல், சப்தம், காது, புனித அறிவு, பேச்சு, பெயர், புகழ், இசையில் சுருதி.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
श्रुतिः,
स्त्री,
 (श्रूयतेऽनयेति । श्रु + “श्रुयजिस्तुभ्यःकरणे ।” ३ । ३ । ९४ । इत्यस्य वार्त्तिकोक्त्याकरणे ।” क्तिन् ।) वेदः । (यथा, मनुः । २ । १० ।“श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो धर्म्मशास्त्रन्तु वै स्मृतिः ॥
”)कर्णः । इत्यमरः ॥
(यथा, भागवते । ९ । ४ । १८ ।“करौ हरेर्मन्दिरमार्ज्जनादिषुश्रुतिं चकाराच्यु तसत्कथोदये ॥
”)गर्भस्थस्य पञ्चमासैः श्रुतिर्भवति । इति सुख-बोधः ॥
श्रुतोन्द्रियग्राह्यः शब्दः शब्दत्वादिः ।यथा, --“घ्राणस्य नोचरो गन्धो गन्धत्वादिरपि स्मृतः ।तथा रसो रसज्ञायास्तथा शब्दोऽपि चश्रुतेः ॥
”इति भाषापरिच्छेद ॥
कर्णस्य शुभाशुभलक्षणमाह ।“रक्ताल्पपरुषश्मश्रुकर्णाः स्युः पापमृत्यवः ।निर्म्मांसैश्चिपिटैर्भोगाः कृपणा ह्रस्वकर्णका ।शङ्कुकर्णाश्च राजानो रोमकर्णाः शतायुषः ।बृहत्कर्णाश्च राजानो धनिनः परिकीर्त्तिताः ॥
”इति गारुडे ६६ अध्यायः ॥
(श्रु + भावे क्तिन् ।) श्रोत्रकर्म्म । (यथा, भाग-वते । ९ । ५ । १६ ।“यन्नामश्रुतिमात्रेण पुमान् भवति निर्म्मलःतस्य तीर्थपदः किंवा दासानामवशिष्यते ॥
”)वार्त्ता । इति मेदिनी ॥
(यथा, रघुः । १ । २७ ।“व्यावृत्ता यत्परस्वे भ्यः श्रुतौ तस्करतास्थिता ॥
”)श्रवणानक्षत्रम् । इति शब्दरत्नावली ॥
षड्-जाद्यारम्भिका । इति हेमचन्द्रः ॥
शोरत् इतिभाषा । (यथा, शिशुपालवधे । १ । १० ।“रणद्भिराघट्टनया नभस्वतःपृथक्विभिन्नश्रुतिमण्डलैः स्वरैः ॥
)सा च द्वाविंशतिप्रकारा यथा, --“नान्दी चालनिका रसा च सुमुखी चित्राविचित्रा घनामातङ्गी सरसामृता मधुकरी मैत्री शिवामाधवी ।बाला शार्ङ्गरवी कला कलरवा माला विशालाजयामात्रेति श्रुतयः पुराणकविभिर्द्वाविंशतिःकीर्त्तिताः ॥
नान्दी-विशाला-सुमुखी-विचित्रासम्भवः सदा ।षड्जो मतो मुनीन्द्रेण भरतेन शिवेन च ॥
चित्रा घना चालनिका निवेशात्संजायतेऽसौ ऋषभस्तथैव ।स्वरोऽपि माला सरसानिवेशात्गान्धारनामा प्रथितः पृथिव्याम् ॥
मातङ्गी माधवी मैत्री शिवाजातस्तु पञ्चमः ।कला कलरवा बाला शार्ङ्गरव्यास्तु पञ्चमः ॥
जायामृतारसानान्तु संयोगाद्धैवतस्वरः ।मात्रा मधुकरी योगात् निषादः संप्रजायते ॥
श्रुतिस्थाने स्वरान् वक्तुं नालं ब्रह्मापि तत्त्वतःजले च सुतरां मार्गो मीनानां नोपलक्ष्यते ॥
गगने पक्षिणां यद्वत् तद्वत् स्वरगता श्रुतिः ।श्रुतिर्नादवशा प्रोक्ता तथाढ्या च कलामता ।यथा तैलगतं सर्पिर्यथा काष्ठगतोऽनलः ।ज्ञायतेऽत्रोपदेशेन यथा स्वरगता श्रुतिः ॥
वीणादेस्तु श्रुतिज्ञानं स्वरज्ञानन्तु वंशजम् ।अश्विनौ वसवो रुद्राः सहैणाङ्केन शुश्रुवुः ।प्रशशंसुर्हरेर्नादमतो द्वाविंशतिः श्रुतिः ॥
”इति सङ्गीतदामोदरः ।अन्यच्च ।“तीव्राकुमुद्वतीमन्दाछन्दोवत्यस्तु षड्जगाः ।दयावती रञ्जनी च रतिका ऋषभे स्थिताः ॥
रीद्री क्रोधा च गान्धारे वज्जिकाथ प्रसा-रिणी ।प्रोतिश्च मार्ज्जनीत्येताः श्रुतयो मध्यमाश्रिताः ॥
क्षिती रक्ता च सन्दीपन्यालापिन्यपि पञ्चमे ।मदन्ती रोहिणी रम्येत्येता धैवतसंश्रयाः ।उग्रा च क्षोभिणीति द्वे निषादे वसतः श्रुती ॥
”इति सङ्गीतरत्नाकरः ॥