| YouTube Channel

श्रावणः (zrAvaNaH)

 
Apte Hindi
Hindi
श्रावणः
पुं*
 - -
"सावन का महीना, (जूलाई-अगस्त में आने वाला)"
श्रावणः
पुं*
 - -
पाखण्डी
श्रावणः
पुं*
 - -
छद्मवेशी
श्रावणः
पुं*
 - -
एक वैश्य संन्यासी
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 श्रावणः, नभाः, नभः, श्रावणिकः
noun
मासभेदः चान्द्रसंवत्सरे द्वादशमासान्तर्गतपञ्चमः मासः।
"श्रावणे स्त्रीवर्गः दोलाक्रीडायाम् अनुनन्दति।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: श्रावणः
Root: श्रावण
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ श्रावणो नाम चान्द्रमासः
Meaning(s):
⇒ First month of the rainy season
Shloka(s):
2|1|84|2 ► ते शुक्रे स्युरथाषाढे शुचिः श्रावणिको नभाः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|85|1 ► श्रावणश्च नभस्ये तु भाद्रो भाद्रपदोऽपि च। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|84|2 ⇢ श्रावणिकः (श्रावणिक) (पुं) ⇒ Epithet of Śravaṇa ⇒ श्रावणो नाम चान्द्रमासः
➠ 2|1|84|2 ⇢ नभः (नभस्) (नपुं) ⇒ Epithet of Śravaṇa ⇒ श्रावणो नाम चान्द्रमासः
➠ 2|1|85|1 ⇢ श्रावणः (श्रावण) (पुं) ⇒ First month of the rainy season ⇒ श्रावणो नाम चान्द्रमासः
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ श्रावणी
परा_अपरासंबन्धः ➡ मासः
जातिः ➡ कालः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
श्रावणः,
पुं,
 (श्रवणेनाचरति न तु कार्य्येणेति ।श्रवण + अण् । पाषण्डः । इति मेदिनी ॥
(श्रवणेन गृह्यते इति । श्रवण + “शेषे ।” ४ ।२ । ९२ । इत्यण् । शब्दः । इति काशिका ॥
)वैगाखादि-द्वादशमासान्तर्गत-चतुर्थ-मासः ।श्रवणानक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी श्रावणी सा यत्रमासे सः । (श्रवणा + अण् ।) तत्पर्य्यायः ।नभाः २ श्रावणिकः ३ । इत्यमरः ॥
नभः ४ ।इति शब्दरत्नावली । स च द्विविधः सौर-श्चान्द्रश्च । कर्क्कटस्थरविको मामः सौर-श्रावणः । कर्कटस्थरविप्रारब्धशुक्लप्रतिपदादि-दर्शान्तो मासश्चान्द्रश्रावणः । चान्द्रोऽपिद्विविधो मुख्यो गौणश्च । तत्र मुख्यचान्द्रश्राव-णोयकृष्णप्रतिपदादिपौर्णमास्यन्तो मासो गौण-चान्द्रः श्रावणः । मुख्यलक्षर्ण प्रागेवोक्तम् ।इति मलमासतत्त्वम् ॥
* ॥
तत्र जातफलम् ।“लोकप्रमिद्धो धनवान् वदान्यःसुहृत्कलत्रात्मजदासयुक्तः ।आज्ञाकरा यस्य जनस्य सर्व्वेस श्रावणाख्ये सुतरां प्रसूतः ॥
”अथ श्रावणकृत्यम् । तत्र देवीपुराणम् ।“सुप्ते जनार्द्दने कृष्णे पञ्चम्यां भवनाङ्गने ।पूजयेन्मनसा देवीं स्नुहीविटपसंस्थिताम् ॥
”स्नु ही सिजवृक्षः ।“देवीं संपूज्य नत्वा च न सर्पभयमाप्नुयात् ।पञ्चम्यां पूजयेन्नागाननन्ताद्यान् महोरगान् ।क्षीरं सर्पिश्च नैवेद्यं देयं सर्पविषापहम् ॥
”गारुडे ।“अनन्तं वासुकिं शङ्खं पद्मं कम्बलमेव च ।तथा कर्कोटकं नागं धृतराष्ट्रञ्च शङ्खकम् ॥
कालीयं तक्षकञ्चापि पिङ्गलं मणिभद्रकम् ।यजेत्तानसितान्नागान दष्टमुक्तो दिवं ब्रजेत् ॥
”पुराणान्तरेऽपि ।अनन्तो वासुकिः पद्मो महापद्मोऽथ तक्षकः ।कुलीरः कर्कटः शङ्खो ह्यष्टौ नागाः प्रकी-र्त्तिताः ॥
”पाद्मे ।शेषः पद्मो महापद्मः कुलीरः शङ्खपालकः ।वासुकिस्तक्षकश्चैव कालीयो मणिभद्रकः ।ऐरावतो धृतराष्ट्रः कर्कोटकधनञ्जयौ ॥
”रत्नाकरे ।“पिचुमर्द्दस्य पत्राणि स्थापयेद्भवनोदरे ।स्वयञ्चापि तदश्नीयात् ब्राह्लणानपि भोजयेत् ॥
”पिचुमर्द्दस्य निम्बस्य ॥
* ॥
तत्र प्रयोगः ।हरिशयनानन्तरं गौणचान्द्रेण श्रावणकृष्ण-नवम्यां कृतस्नानादिरुदङ्मुखः । अद्य श्रावणेमासि कृष्णे पक्षे पञ्चम्यां तिथौ अमुकगोत्रःश्रीअमुकदेवशर्म्मा सर्पभयाभावकामो मनसा-देवीपूजामहं करिष्ये । इति सङ्कल्प्य स्नुही-वृक्षे पूजयेत् । तदभावे घटे जले वा न्यासा-दिकं कृत्वा देवीमम्बेति ध्यात्वा मनसादेविइहागच्छ इहावाह्य एतत् पाद्यं ओँ मनसा-देव्यै नमः । इत्यनेन यथाशक्ति गन्धपुष्पधूप-दीपनैवेद्यानि दद्यात् । ततोऽनन्तादीन्नागान् पूजयेत् तत्र क्षीरसर्पिर्नैवेद्यं प्रधानम् ।अनन्तादिकं पाद्यादिभिः संपूज्य ।ओँ योऽसावनन्तरूपेण ब्रह्माण्डं सचराचरम् ।पुष्पवद्धारयेन्मूध्नि तस्मै नित्यं नमो नमः ॥
”इत्यनेन त्रिः पूजयेत् । एवं प्रणवादिनमोऽन्तेनस्वस्वनाम्ना पूजयेत् । ओँ वासुकय नमः । ओँशङ्णाय नमः । ओँ कम्बलाय नमः । ओँ कर्को-टकाय नमः । ओँ शङ्खकाय नमः । ओँ काली-याय नमः । ओँ तक्षकाय नमः । ओँ पिङ्गलायनमः । ओँ महापद्माय नमः । ओँ कुलिकायनमः । ओँ मणिभद्राय नमः । ओँ धनञ्जयायनमः । ओँ शेषाय नमः । ओँ ऐरावतायनमः । अशक्तौ गन्धपुष्पाभ्यां पूजयेत् । निम्ब-पत्राणि गृहे स्थापयेत् ब्राह्मणेभ्यो दद्यात्स्वयं भक्षयेच्च । उभयदिने पूर्व्वाह्णे मुहूर्त्तान्यून-पञ्चमीलाभे पूर्व्वदिने पूजा युग्मात् । श्रावण्यांपौर्णमास्यां श्राद्धमावश्यकम् । इति कृत्यतत्त्वम् ॥
श्रवणानक्षत्रसम्बन्धिनि, त्रि ॥