| YouTube Channel

शौचं (zaucaM)

 
Apte 1890
English
शौचं [शुचेर्भावः अण्] 1 Purity, clearness
काके शौचं द्यूतकारे च सत्यं Pt. 1. 147.
2 Purification from personal defilement caused by voiding excrement, but particularly by the death of a relative.
3 Cleansing, purifying.
4 Voiding of excrement.
5 Uprightness, honesty.
Comp.
आचारः,
कर्मन् n.
कल्पः a purificatory rite.
कूपः a privy.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शौचं,
क्ली,
 (शुचेर्भावः । शुचि + “इगन्ताच्च लघुपूर्व्वात् ।” ५ । १ । १३१ । इत्यण् ।) शुचिता ।शुचित्वम् । शुद्धिः । तस्य लक्षणादि यथा, --“अभक्ष्यपरिहारस्तु संसर्गश्चाप्यनिन्दितैः ।स्वधर्म्मे च व्यवस्थानं शौचमेतत् प्रकीर्त्तितम् ॥
”इत्येकादशीतत्त्वे बृहस्पतिवचनम् ॥
अन्यच्च ।“सर्व्वेषामेव शौचानामर्थशौचं विशिष्यते ।योऽर्थार्थैरशुचिः शौचान्न मृदा वारिणाशुचिः ॥
सत्यशौचं मनःशौचं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।सर्व्व भूतदयाशौचं जलशौचन्तु पञ्चमम् ॥
यस्य सत्यञ्च शौचञ्च तस्य स्वर्गो न दुर्लभः ॥
”इति गारुडे ११० अध्यायः ॥
अपिच ।“यावता शुद्धिं मन्येत तावच्छौचं समाचरेत् ।प्रमाणं शौचसंख्याया न शिष्टैरुपदिश्यते ॥
शौचन्तु द्विविधं प्रोक्त बाह्यमाभ्यन्तरं तथा ।मृज्जलाभ्यां स्मृतं बाह्यं भावशुद्धिरथान्त-रम् ॥
”इति गारुडे २१५ अध्यायः ॥
पादादिशौचगुणा यथा, --“मेध्यं पवित्रमायुष्यमलक्ष्मीकलिनाशनम् ।पादयोर्मलसर्गाणां शौचाधानमभीक्ष्णशः ॥
”इति राजवल्लभः ॥
अपि च ।“उद्धृताम्भोमृत्तिकाभ्यामित्थं नारद यत्नतः ।कृत्वोत्सर्गं ततः कुर्य्यात् शौचं मूत्रपुरीषयोः ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे १०९ अध्यायः ॥
प्रसङ्गादशौचञ्चात्र लिख्यते ।व्यास उवाच ।“दशाहं प्राहुरशौचं सपिण्डेषु विपश्चितः ।मृतेषु चाथ जातेषु ब्राह्मणानां द्विजोत्तमाः ॥
नित्यानि चैव कर्म्माणि काम्यानि च विशेषतः ।न कुर्य्याद्विहितं किञ्चित् स्वाध्यायं मनसापि चशुचीननिधनांस्त्वन्यान् शालाग्नौ हावयेद्द्विजान्शुष्कांन्नेन फलैर्व्वापि वैतानाजुहुयात्ततः ॥
* ॥
न स्पृशेयुरिमानन्ये न च तेभ्यः समाहरेत् ।चतुर्थे पञ्चमे वाह्नि संस्पर्शः कथितो बुधैः ॥
सूतके तु सपिण्डानां संस्पर्शो न प्रदुष्यति ।सूतकं सूतिकाञ्चैव वर्ज्जयित्वा नृणां पुनः ॥
दशाहं निर्गुणे प्रोक्तमशौचं चातिनिर्गुणे ।एकद्वित्रिगुणैर्युक्तं चतुस्त्र्येकदिनैः शुचिः ॥
दशाहात्तु परं सम्यगधीयीत जुहोति च ।चतुर्थे तस्य संस्पर्शं मनुः प्राह प्रजापतिः ॥
* ॥
क्रियाहीनस्य मूर्खस्य महारोगिण एव च ।यथेष्टाचरणस्याहुर्म्मरणान्तमशौचकम् ॥
* ॥
त्रिरात्रं दशरात्रं वा ब्राह्मणानान्तु शावकम् ।प्राक् संस्कारात् त्रिरात्रं स्यादस्मादूर्द्धं दशा-हकम् ॥
ऊनद्विवार्षिके प्रेते मातापित्रोस्तदिष्यते ।त्रिरात्रेण शुचिस्त्वन्यो यदि ह्यत्यन्तनिर्गुणः ॥
आदन्तजातमरणे पित्रोरेकाहमिष्यते ।जातदन्ते त्रिरात्रं स्याद्यदि स्यातान्तुनिर्गुणौ ॥
आदन्तजननात् सद्य आचूडादेकरात्रकम् ।त्रिरात्रमौपनयनात् सपिण्डानामुदाहृतम् ॥
जातमात्रस्य बालस्य यदि स्यान्मरणं पितुः ।सद्यःशौचं सपिण्डानां कर्त्तव्यं सोदरस्य च ॥
ऊर्द्ध्वं दशाहादेकाहं सोदरो यदि निर्गुणः ।अथोर्द्धं दन्तजननात् सपिण्डानामशौचकम् ॥
एकाहं निर्गुणानान्तु चूडादूर्द्धं त्रिरात्रकम् ।अदन्तजातमरणं सम्भवेद्यदि सत्तमाः ॥
एकरात्रं सपिण्डानां यदि तेऽत्यन्तनिर्गुणाः ।व्रतादेशात् सपिण्डानामर्व्वाक् स्नानं विधीयते ।सर्व्वेषामेव गुणिनामूर्द्ध्वन्तु विषमं पुनः ॥
* ॥
अर्व्वाक् षण्मासतः स्त्रीणां यदि स्याद्गर्भसंस्रवः ।तदा माससमैस्तासामशौचं दिवसैः स्मृतम् ॥
अतऊर्द्ध्वन्तु पतने स्त्रीणां स्याद्दशरात्रकम् ।सद्यःशौचं सपिण्डानां गर्भस्रावाच्च वा ततः ॥
गर्भच्युतावहोरात्रं सपिण्डेऽत्यन्तनिर्गुणे ।यथेष्टाचरणे ज्ञातौ त्रिरात्रमिति निश्चयः ॥
* ॥
यदि स्यात् सूतके सूतिर्म्मरणे वा मृतिर्भवेत् ।शेषेणैव भवेच्छुद्धिरहःशेषे त्रिरात्रकम् ।मरणोत्पत्तियोगे तु मरणाच्छुद्धिरिष्यते ॥
अघवृद्धिमदाशौचमूर्द्धञ्चेत्तेन शुध्यति ।अथ चेत् पञ्चमीं रात्रिमतीत्य परतो भवेत् ।अघवृद्धिमदाशौचं तदा पूर्व्वेण शुध्यति ॥
* ॥
देशान्तरगतं श्रुत्वा सूतकं शावमेव तु ।तावदप्रयतो मर्त्यो यावच्छेषः समाप्यते ॥
* ॥
अतीते मृतके प्रोक्तं सपिण्डानां त्रिरात्रकम् ।तथैव मरणे स्नानमूर्द्ध्वं संवत्सराद्यदि ॥
वेदार्थविदधीयानो योऽग्निमान् वृत्तिकर्षितः ।सद्यःशौचं भवेत्तस्य सर्व्वावस्थासु सर्व्वदा ॥
स्त्रीणामसंस्कृतानान्तु प्रदानात् परतः सदा ।सपिण्डानां त्रिरात्रं स्यात् संस्काराद्भर्त्तुरेव च ॥
अतस्तद्दत्तकन्यानामशीचं मरणे स्मृतम् ।ऊनद्विवर्षान्मरणे सद्यःशौचमुदाहृतम् ॥
आदन्तात् सोदरे सद्य आचौडादेकरात्रकम् ।आप्रदानात् त्रिरात्रं स्याद्दशरात्रमतः परम् ॥
मातामहानां मरणे त्रिरात्रं स्यादशौचक म् ।एकोदकानां मरणे सूतके चैतदेव हि ।पक्षिणी योनिसम्बन्धे बान्धवेषु तथैव च ॥
एकरात्रं समुद्दिष्टं गुरौ सब्रह्मचारिणाम् ।प्रेते राजनि सज्योतिर्यस्य स्याद्विषये स्थितिः ॥
गृहे मृतासु दत्तासु कन्यकासु त्र्यहं पितुः ।परपूर्व्वासु भार्य्यासु पुत्त्रेषु कृतकेषु च ॥
त्रिरात्रं स्यात्तथाचार्य्ये स्वभार्य्यास्वन्यगासु च ॥
आचार्य्यपुत्त्रे पत्न्याश्च अहोरात्रमुदाहृतम् ॥
एकाहं स्यादुपाध्याये स्वग्रामे श्रोत्रियेऽपि च ।त्रिरात्रमसपिण्डेषु स्वगृहे संस्थितेषु च ॥
एकाहं वा श्वशुर्य्ये स्यादेकरात्रञ्च शिष्यके ।त्रिरात्रं श्वश्रूमरणे श्वशुरे चैतदेव हि ॥
सद्यःशौचः समुद्दिष्टं सगोत्रे संस्थिते सति ॥
* ॥
शुध्येद्विप्रो दशाहेन द्वादशाहेन भूमिपः ।वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुध्यति ॥
* ॥
क्षत्त्रविट्शूद्रदायादा ये स्युर्विप्रस्य बान्धवाः ।तेषामशौचे विप्रस्य दशाहाच्छुद्धिरिष्यते ॥
राजन्यवैश्यावप्येवं हीनवर्णासु योनिषु ।स्वमेव शौचं कुर्य्यातां विशुद्ध्यर्थं न संशयः ॥
सर्व्वेतूत्तमवर्णानां शौचं कुर्य्युरतन्द्रिताः ।उद्वर्णविधिदृष्टेन स्वन्तु शौचं स्वयोनिषु ॥
षड्रात्रं वा त्रिरात्रं स्यादेकरात्रं क्रमेण तु ।वैश्यक्षत्त्रियविप्राणां शूद्रे ष्वाशौचमेव तु ॥
अर्द्धमासोऽथ षड्रात्रं त्रिरात्रं द्विजपुङ्गवाः ।शूद्रक्षत्त्रियविप्राणां वैश्येष्वाशौचमिष्यते ॥
षड् रात्रं द्वादशाहञ्च विप्राणां वैश्यशूद्रयोः ।अशौचं क्षत्त्रिये प्रोक्तं क्रमेण द्विजपुङ्गव ॥
शूद्रविट्क्षत्त्रियाणान्तु ब्राह्मणे संस्थिते सति ।दशरात्रेण शुद्धिः स्यादित्याह कमलोद्भवः ॥
* ॥
असपिण्डं द्विजं प्रेतं विप्रो निर्हृत्य बन्धुवत् ।अशित्वा च सहोषित्वा दशरात्रेण शुध्यति ॥
यद्यन्नमत्ति तेषान्तु त्रिरात्रेण ततः शुचिः ।अनदन्नन्नमह्नै व न च तस्मिन् गृहे वसन् ॥
सोदरेष्वेतदेव स्यान्मातुराप्तेषु बन्धुषु ।दशाहेन शवस्पर्शे सपिण्डश्चैव शुध्यति ॥
षड्रात्रेणाथवा सर्व्वे त्रिरात्रेणाथवा पुनः ।अनाथञ्चैव निर्हृत्य ब्राह्मणं धनवर्ज्जितम् ॥
स्नात्वा संप्राश्य तु घृतं शुध्यन्ति व्राह्मणादयः ।अवरश्चेद्वरं वर्णमवरं वा वरो यदि ॥
अशौचे संस्पृशेत् स्नेहात्तदाशौचेन शुध्यति ॥
* ॥
प्रेतीभूतं द्विजं विप्रो योऽनुगच्छति कामतः ।स्नात्वा सचेलं स्पृष्ट्वाग्निं घृतं प्राश्य विशुध्यति ॥
एकाहात् क्षत्त्रिये शुद्धिर्वैश्यानां स्यात् द्व्यहेनतु ।शूद्रे दिनत्रयं प्रोक्तं प्राणायामशतं पुनः ॥
* ॥
अनस्थिसञ्चिते शूद्रे रौति चेद्ब्राह्मणः स्वकः ।त्रिरात्रं स्यादथाशौचमेकाहं त्वन्यथा स्मृतम् ॥
अस्थिसञ्चयनादर्व्वागेकाहं वेश्यशूद्रयोः ।अन्यथा चैव सज्योतिर्ब्राह्मणे स्नानमेव तु ॥
अनस्थिसञ्चिते विप्रे ब्राह्मणो रौति चेत्तदा ।स्नानेनैतद्भवेच्छुद्धिः सचेलेन न संशयः ॥
* ॥
यस्तैः सहाशनं कुर्य्याच्छयनादीनि चैव हि ।बान्धवो वा परो वापि स दशाहेन शुध्यति ॥
* ॥
यस्तेषामन्नमश्नाति सकृदेवापि कामतः ।तदाशौचे निवृत्तेऽसौ स्नानं कृत्वा विशुध्यति ॥
यावत्तदन्नमश्नाति दुर्भिक्षोपहतो नरः ।तावन्त्यहान्यशौचं स्यात् प्रायश्चित्तं ततश्चरेत् ॥
दाहाद्यशौचं कर्त्तव्यं द्बिजानामग्निहोत्रिणाम् ।सपिण्डानान्तु मरणे मरणादितरेषु च ॥
* ॥
सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्त्तते ।समानोदकभावम्तु जन्मनाम्नोरवेदने ॥
पिता पितामहाश्चै व तथैव प्रपितामहः ।लेपभाजश्चतुर्थाद्याः सापिण्ड्यं साप्तपौरुषम् ॥
अनूढानां तथा स्त्रीणां सापिण्ड्यं साप्तपौरुषम्जायानां भर्त्तृसापिण्ड्यं प्राह देवः पितामहः ॥
ये चैकजाता बहवो भिन्नयोनय एव च ।भिन्नवर्णास्तु सापिण्ड्यं भवेत्तेषां त्रिपौरुषम् ॥
*कारवः शिल्पिनो वैद्या दासी दासस्तथैव च ।दातारो नियमी चैव ब्रह्मविद्ब्रह्मचारिणौ ॥
सत्रिणो व्रतिनस्तावत् सद्यःशौचा उदाहृताः ।राजा चैवाभिषिक्तश्च विप्राः सत्रिण एव च ॥
यज्ञे विवाहकाले च देवयागे तथैव च ।सद्यःशौचं समाख्यातं दुर्भिक्षे वाप्यवद्रवे ॥
डिम्बाहवहतानाञ्च विद्युता पार्थिवैर्द्विजैः ।सद्यःशौचं समाख्यातमज्ञातिमरणे तथा ॥
अग्नौ मरुप्रपतने वीराध्वन्यप्यनाशके ।ब्राह्मणार्थे च संन्यस्ते सद्यःशौचं विधीयते ॥
* ॥
नैष्ठिकानां वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम् ।नाशौचं कीर्त्त्यते सद्भिः पतिते च तथा मृते ॥
पतितानां न दाहः स्यान्नान्त्येष्टिर्नास्तिसञ्चयः ।न चाश्रुपातः पिण्डो वा कार्य्यं श्राद्धादिकंक्वचित् ॥
व्यापादयेदथात्मानं स्वयं योऽग्निं विषादिभिः ।विहितंतस्य नाशौचं नाग्निर्नाप्युदकादिकम् ॥
*अथ कश्चित् प्रमादेन मृइयतेऽग्निविषादिभिः ।तस्याशौचं विधातव्यं कार्य्यञ्चैवोदकादिकम् । * ।जाते कुमारे तदहः कामं कुर्य्यात् प्रतिग्रहम् ।हिरण्यधान्यगोवासस्तिलान्नगुडसर्षपान् ॥
फलानि पुष्पं शाकञ्च लवणं काष्ठमेव च ।तोयं दधि घृतं क्षीरमौषधं तैलमेव च ।अशौचिनां गृहाद्ग्राह्यं शुष्कान्नमेवनित्यशः ॥
”इति कौर्म्मे उपविभागे २२ अध्यायः ॥
अन्यत् पाद्मोत्तरखण्डे १०९ अध्याये द्रष्टव्यम् ॥