शौच (zauca)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishशौच - zauca - - purification
शौच - zauca - - purity
शौच - zauca - - integrity
शौच - zauca - - cleanliness
शौच - zauca - - honesty
शौच - zauca - - self-purification
शौच - zauca - - evacuation of excrement
शौच - zauca - - purity of mind
शौच - zauca - - cleanness
शौच - zauca - - clearness
शौच zauca self-purification
आत्मशुद्धि Atmazuddhi self-purification
Wilson
EnglishApte
Englishशौचम् [śaucam], [शुचेर्भावः अण्]
Purity, clearness
काके शौचं द्यूतकारे च सत्यम् 1.147.
Purification from personal defilement caused by voiding excrement, but particularly by the death of a relative
अपि यत्र त्वया राम कृतं शौचं पुरा पितुः । तत्राहमपि हत्वा त्वां शौचं कर्ता$स्मि भार्गव ॥ * 5.178.6.
Cleansing, purifying.
Vioding of excrement.
Uprightness, honesty.
Water (of libation)
पुनीहि पादरजसा गृहान्नो गृहमेधिनाम् । यच्छौचेनानुतृप्यन्ति पितरः साग्नयः सुराः ॥ 1.41.13. -आचारः, -कर्मन् , -कल्पः a purificatory rite. -कूपः A privy.
Apte 1890
Englishशौचं [शुचेर्भावः अण्] 1 Purity, clearness
काके शौचं द्यूतकारे च सत्यं Pt. 1. 147.
2 Purification from personal defilement caused by voiding excrement, but particularly by the death of a relative.
3 Cleansing, purifying.
4 Voiding of excrement.
5 Uprightness, honesty.
Comp.
आचारः,
कर्मन् n.
कल्पः a purificatory rite.
कूपः a privy.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishशौच शौच, अम्, n. (fr. शुचि), purification
from personal defilement (especially from defilement
caused by the death of a relation &c.)
evacuation of
excrement
freedom from defilement, purity, cleanness
honesty
(अस्), m. a proper N.
—शौच-कल्प, अस्,
m. mode of purification, purificatory rite.
—शौच-
कूप, अस्, m. ‘cleansing-pit, ’ a privy.
—शौच-त्व,
अम्, n. purity.
—शौच-विधि, इस्, m. rule of purifi-
cation (after defilement by the death of a relation
&c.), directions for cleansing the person.
—शौचा-
चार (°च-आच्°), अस्, m. a purificatory rite, rule of
purification established by immemorial custom, mode
of cleansing the person by ablution &c. (after voiding
excrement or contracting any defilement).
—शौचेप्सु
(°च-ईप्°), उस्, उस्, उ, wishing or intending to obtain
purification.
Macdonell
EnglishBenfey
Englishशौच शौच, i. e. शुचि + अ,
1.
Purity, Rājat. 5, 11
cleanness, Pañc.
iii. d. 112.
2. Honesty, Pañc. v. d.
2.
3. Purification, Man. 2, 69
clean-
ing (of vessels), Pañc. ii. d. 109, cf.
Böhtl. Ind. Spr. 3029.
--
अ-,
1. impurity. Man. 11, 183. 2. perfidy,
Lass. 21, 9.
अर्थ-, purity in acquir-
ing wealth, honesty, Man. 5, 106.
Apte Hindi
Hindiशौचम्
- शुचेर्भावः अण्
"पवित्रता, स्वच्छता"
शौचम्
- शुचेर्भावः अण्
"मलत्याग के कारण दूषित व्यक्तित्व का शुद्धीकरण, विशेषतः किसी निकट सम्बन्धीं की मृत्यु होने पर(लोक-व्यवहार के अनुसार निश्चित समय पर क्षौरकर्म आदि करा कर) शुद्ध होना"
शौचम्
- शुचेर्भावः अण्
"स्वच्छ होना, निर्मल होना"
शौचम्
- शुचेर्भावः अण्
मलत्याग करना
शौचम्
- शुचेर्भावः अण्
"खरापन, ईमानदारी"
शौचम्
- शुचि+अण्
जल
L R Vaidya
Englishअभिधानचिन्तामणिः
Sanskritनियमाः शौचसंतोषौ स्वाध्यायतपसी अपि ।
देवताप्रणिधानं च करणं पुनरासनम् ॥ ८२ ॥
नियम (पुं), शौच (पुं), सन्तोष (पुं), स्वाध्याय (पुं), तपस् (क्ली), देवताप्रणिधान (क्ली), करण (क्ली), आसन (क्ली)
Vedic Reference
Englishशब्दकल्पद्रुमः
Sanskritशौचं, (शुचेर्भावः । शुचि + “इगन्ताच्च लघुपूर्व्वात् ।” ५ । १ । १३१ । इत्यण् ।) शुचिता ।शुचित्वम् । शुद्धिः । तस्य लक्षणादि यथा, --“अभक्ष्यपरिहारस्तु संसर्गश्चाप्यनिन्दितैः ।स्वधर्म्मे च व्यवस्थानं शौचमेतत् प्रकीर्त्तितम् ॥
”इत्येकादशीतत्त्वे बृहस्पतिवचनम् ॥
अन्यच्च ।“सर्व्वेषामेव शौचानामर्थशौचं विशिष्यते ।योऽर्थार्थैरशुचिः शौचान्न मृदा वारिणाशुचिः ॥
सत्यशौचं मनःशौचं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।सर्व्व भूतदयाशौचं जलशौचन्तु पञ्चमम् ॥
यस्य सत्यञ्च शौचञ्च तस्य स्वर्गो न दुर्लभः ॥
”इति गारुडे ११० अध्यायः ॥
अपिच ।“यावता शुद्धिं मन्येत तावच्छौचं समाचरेत् ।प्रमाणं शौचसंख्याया न शिष्टैरुपदिश्यते ॥
शौचन्तु द्विविधं प्रोक्त बाह्यमाभ्यन्तरं तथा ।मृज्जलाभ्यां स्मृतं बाह्यं भावशुद्धिरथान्त-रम् ॥
”इति गारुडे २१५ अध्यायः ॥
पादादिशौचगुणा यथा, --“मेध्यं पवित्रमायुष्यमलक्ष्मीकलिनाशनम् ।पादयोर्मलसर्गाणां शौचाधानमभीक्ष्णशः ॥
”इति राजवल्लभः ॥
अपि च ।“उद्धृताम्भोमृत्तिकाभ्यामित्थं नारद यत्नतः ।कृत्वोत्सर्गं ततः कुर्य्यात् शौचं मूत्रपुरीषयोः ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे १०९ अध्यायः ॥
प्रसङ्गादशौचञ्चात्र लिख्यते ।व्यास उवाच ।“दशाहं प्राहुरशौचं सपिण्डेषु विपश्चितः ।मृतेषु चाथ जातेषु ब्राह्मणानां द्विजोत्तमाः ॥
नित्यानि चैव कर्म्माणि काम्यानि च विशेषतः ।न कुर्य्याद्विहितं किञ्चित् स्वाध्यायं मनसापि चशुचीननिधनांस्त्वन्यान् शालाग्नौ हावयेद्द्विजान्शुष्कांन्नेन फलैर्व्वापि वैतानाजुहुयात्ततः ॥
* ॥
न स्पृशेयुरिमानन्ये न च तेभ्यः समाहरेत् ।चतुर्थे पञ्चमे वाह्नि संस्पर्शः कथितो बुधैः ॥
सूतके तु सपिण्डानां संस्पर्शो न प्रदुष्यति ।सूतकं सूतिकाञ्चैव वर्ज्जयित्वा नृणां पुनः ॥
दशाहं निर्गुणे प्रोक्तमशौचं चातिनिर्गुणे ।एकद्वित्रिगुणैर्युक्तं चतुस्त्र्येकदिनैः शुचिः ॥
दशाहात्तु परं सम्यगधीयीत जुहोति च ।चतुर्थे तस्य संस्पर्शं मनुः प्राह प्रजापतिः ॥
* ॥
क्रियाहीनस्य मूर्खस्य महारोगिण एव च ।यथेष्टाचरणस्याहुर्म्मरणान्तमशौचकम् ॥
* ॥
त्रिरात्रं दशरात्रं वा ब्राह्मणानान्तु शावकम् ।प्राक् संस्कारात् त्रिरात्रं स्यादस्मादूर्द्धं दशा-हकम् ॥
ऊनद्विवार्षिके प्रेते मातापित्रोस्तदिष्यते ।त्रिरात्रेण शुचिस्त्वन्यो यदि ह्यत्यन्तनिर्गुणः ॥
आदन्तजातमरणे पित्रोरेकाहमिष्यते ।जातदन्ते त्रिरात्रं स्याद्यदि स्यातान्तुनिर्गुणौ ॥
आदन्तजननात् सद्य आचूडादेकरात्रकम् ।त्रिरात्रमौपनयनात् सपिण्डानामुदाहृतम् ॥
जातमात्रस्य बालस्य यदि स्यान्मरणं पितुः ।सद्यःशौचं सपिण्डानां कर्त्तव्यं सोदरस्य च ॥
ऊर्द्ध्वं दशाहादेकाहं सोदरो यदि निर्गुणः ।अथोर्द्धं दन्तजननात् सपिण्डानामशौचकम् ॥
एकाहं निर्गुणानान्तु चूडादूर्द्धं त्रिरात्रकम् ।अदन्तजातमरणं सम्भवेद्यदि सत्तमाः ॥
एकरात्रं सपिण्डानां यदि तेऽत्यन्तनिर्गुणाः ।व्रतादेशात् सपिण्डानामर्व्वाक् स्नानं विधीयते ।सर्व्वेषामेव गुणिनामूर्द्ध्वन्तु विषमं पुनः ॥
* ॥
अर्व्वाक् षण्मासतः स्त्रीणां यदि स्याद्गर्भसंस्रवः ।तदा माससमैस्तासामशौचं दिवसैः स्मृतम् ॥
अतऊर्द्ध्वन्तु पतने स्त्रीणां स्याद्दशरात्रकम् ।सद्यःशौचं सपिण्डानां गर्भस्रावाच्च वा ततः ॥
गर्भच्युतावहोरात्रं सपिण्डेऽत्यन्तनिर्गुणे ।यथेष्टाचरणे ज्ञातौ त्रिरात्रमिति निश्चयः ॥
* ॥
यदि स्यात् सूतके सूतिर्म्मरणे वा मृतिर्भवेत् ।शेषेणैव भवेच्छुद्धिरहःशेषे त्रिरात्रकम् ।मरणोत्पत्तियोगे तु मरणाच्छुद्धिरिष्यते ॥
अघवृद्धिमदाशौचमूर्द्धञ्चेत्तेन शुध्यति ।अथ चेत् पञ्चमीं रात्रिमतीत्य परतो भवेत् ।अघवृद्धिमदाशौचं तदा पूर्व्वेण शुध्यति ॥
* ॥
देशान्तरगतं श्रुत्वा सूतकं शावमेव तु ।तावदप्रयतो मर्त्यो यावच्छेषः समाप्यते ॥
* ॥
अतीते मृतके प्रोक्तं सपिण्डानां त्रिरात्रकम् ।तथैव मरणे स्नानमूर्द्ध्वं संवत्सराद्यदि ॥
वेदार्थविदधीयानो योऽग्निमान् वृत्तिकर्षितः ।सद्यःशौचं भवेत्तस्य सर्व्वावस्थासु सर्व्वदा ॥
स्त्रीणामसंस्कृतानान्तु प्रदानात् परतः सदा ।सपिण्डानां त्रिरात्रं स्यात् संस्काराद्भर्त्तुरेव च ॥
अतस्तद्दत्तकन्यानामशीचं मरणे स्मृतम् ।ऊनद्विवर्षान्मरणे सद्यःशौचमुदाहृतम् ॥
आदन्तात् सोदरे सद्य आचौडादेकरात्रकम् ।आप्रदानात् त्रिरात्रं स्याद्दशरात्रमतः परम् ॥
मातामहानां मरणे त्रिरात्रं स्यादशौचक म् ।एकोदकानां मरणे सूतके चैतदेव हि ।पक्षिणी योनिसम्बन्धे बान्धवेषु तथैव च ॥
एकरात्रं समुद्दिष्टं गुरौ सब्रह्मचारिणाम् ।प्रेते राजनि सज्योतिर्यस्य स्याद्विषये स्थितिः ॥
गृहे मृतासु दत्तासु कन्यकासु त्र्यहं पितुः ।परपूर्व्वासु भार्य्यासु पुत्त्रेषु कृतकेषु च ॥
त्रिरात्रं स्यात्तथाचार्य्ये स्वभार्य्यास्वन्यगासु च ॥
आचार्य्यपुत्त्रे पत्न्याश्च अहोरात्रमुदाहृतम् ॥
एकाहं स्यादुपाध्याये स्वग्रामे श्रोत्रियेऽपि च ।त्रिरात्रमसपिण्डेषु स्वगृहे संस्थितेषु च ॥
एकाहं वा श्वशुर्य्ये स्यादेकरात्रञ्च शिष्यके ।त्रिरात्रं श्वश्रूमरणे श्वशुरे चैतदेव हि ॥
सद्यःशौचः समुद्दिष्टं सगोत्रे संस्थिते सति ॥
* ॥
शुध्येद्विप्रो दशाहेन द्वादशाहेन भूमिपः ।वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुध्यति ॥
* ॥
क्षत्त्रविट्शूद्रदायादा ये स्युर्विप्रस्य बान्धवाः ।तेषामशौचे विप्रस्य दशाहाच्छुद्धिरिष्यते ॥
राजन्यवैश्यावप्येवं हीनवर्णासु योनिषु ।स्वमेव शौचं कुर्य्यातां विशुद्ध्यर्थं न संशयः ॥
सर्व्वेतूत्तमवर्णानां शौचं कुर्य्युरतन्द्रिताः ।उद्वर्णविधिदृष्टेन स्वन्तु शौचं स्वयोनिषु ॥
षड्रात्रं वा त्रिरात्रं स्यादेकरात्रं क्रमेण तु ।वैश्यक्षत्त्रियविप्राणां शूद्रे ष्वाशौचमेव तु ॥
अर्द्धमासोऽथ षड्रात्रं त्रिरात्रं द्विजपुङ्गवाः ।शूद्रक्षत्त्रियविप्राणां वैश्येष्वाशौचमिष्यते ॥
षड् रात्रं द्वादशाहञ्च विप्राणां वैश्यशूद्रयोः ।अशौचं क्षत्त्रिये प्रोक्तं क्रमेण द्विजपुङ्गव ॥
शूद्रविट्क्षत्त्रियाणान्तु ब्राह्मणे संस्थिते सति ।दशरात्रेण शुद्धिः स्यादित्याह कमलोद्भवः ॥
* ॥
असपिण्डं द्विजं प्रेतं विप्रो निर्हृत्य बन्धुवत् ।अशित्वा च सहोषित्वा दशरात्रेण शुध्यति ॥
यद्यन्नमत्ति तेषान्तु त्रिरात्रेण ततः शुचिः ।अनदन्नन्नमह्नै व न च तस्मिन् गृहे वसन् ॥
सोदरेष्वेतदेव स्यान्मातुराप्तेषु बन्धुषु ।दशाहेन शवस्पर्शे सपिण्डश्चैव शुध्यति ॥
षड्रात्रेणाथवा सर्व्वे त्रिरात्रेणाथवा पुनः ।अनाथञ्चैव निर्हृत्य ब्राह्मणं धनवर्ज्जितम् ॥
स्नात्वा संप्राश्य तु घृतं शुध्यन्ति व्राह्मणादयः ।अवरश्चेद्वरं वर्णमवरं वा वरो यदि ॥
अशौचे संस्पृशेत् स्नेहात्तदाशौचेन शुध्यति ॥
* ॥
प्रेतीभूतं द्विजं विप्रो योऽनुगच्छति कामतः ।स्नात्वा सचेलं स्पृष्ट्वाग्निं घृतं प्राश्य विशुध्यति ॥
एकाहात् क्षत्त्रिये शुद्धिर्वैश्यानां स्यात् द्व्यहेनतु ।शूद्रे दिनत्रयं प्रोक्तं प्राणायामशतं पुनः ॥
* ॥
अनस्थिसञ्चिते शूद्रे रौति चेद्ब्राह्मणः स्वकः ।त्रिरात्रं स्यादथाशौचमेकाहं त्वन्यथा स्मृतम् ॥
अस्थिसञ्चयनादर्व्वागेकाहं वेश्यशूद्रयोः ।अन्यथा चैव सज्योतिर्ब्राह्मणे स्नानमेव तु ॥
अनस्थिसञ्चिते विप्रे ब्राह्मणो रौति चेत्तदा ।स्नानेनैतद्भवेच्छुद्धिः सचेलेन न संशयः ॥
* ॥
यस्तैः सहाशनं कुर्य्याच्छयनादीनि चैव हि ।बान्धवो वा परो वापि स दशाहेन शुध्यति ॥
* ॥
यस्तेषामन्नमश्नाति सकृदेवापि कामतः ।तदाशौचे निवृत्तेऽसौ स्नानं कृत्वा विशुध्यति ॥
यावत्तदन्नमश्नाति दुर्भिक्षोपहतो नरः ।तावन्त्यहान्यशौचं स्यात् प्रायश्चित्तं ततश्चरेत् ॥
दाहाद्यशौचं कर्त्तव्यं द्बिजानामग्निहोत्रिणाम् ।सपिण्डानान्तु मरणे मरणादितरेषु च ॥
* ॥
सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्त्तते ।समानोदकभावम्तु जन्मनाम्नोरवेदने ॥
पिता पितामहाश्चै व तथैव प्रपितामहः ।लेपभाजश्चतुर्थाद्याः सापिण्ड्यं साप्तपौरुषम् ॥
अनूढानां तथा स्त्रीणां सापिण्ड्यं साप्तपौरुषम्जायानां भर्त्तृसापिण्ड्यं प्राह देवः पितामहः ॥
ये चैकजाता बहवो भिन्नयोनय एव च ।भिन्नवर्णास्तु सापिण्ड्यं भवेत्तेषां त्रिपौरुषम् ॥
*कारवः शिल्पिनो वैद्या दासी दासस्तथैव च ।दातारो नियमी चैव ब्रह्मविद्ब्रह्मचारिणौ ॥
सत्रिणो व्रतिनस्तावत् सद्यःशौचा उदाहृताः ।राजा चैवाभिषिक्तश्च विप्राः सत्रिण एव च ॥
यज्ञे विवाहकाले च देवयागे तथैव च ।सद्यःशौचं समाख्यातं दुर्भिक्षे वाप्यवद्रवे ॥
डिम्बाहवहतानाञ्च विद्युता पार्थिवैर्द्विजैः ।सद्यःशौचं समाख्यातमज्ञातिमरणे तथा ॥
अग्नौ मरुप्रपतने वीराध्वन्यप्यनाशके ।ब्राह्मणार्थे च संन्यस्ते सद्यःशौचं विधीयते ॥
* ॥
नैष्ठिकानां वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम् ।नाशौचं कीर्त्त्यते सद्भिः पतिते च तथा मृते ॥
पतितानां न दाहः स्यान्नान्त्येष्टिर्नास्तिसञ्चयः ।न चाश्रुपातः पिण्डो वा कार्य्यं श्राद्धादिकंक्वचित् ॥
व्यापादयेदथात्मानं स्वयं योऽग्निं विषादिभिः ।विहितंतस्य नाशौचं नाग्निर्नाप्युदकादिकम् ॥
*अथ कश्चित् प्रमादेन मृइयतेऽग्निविषादिभिः ।तस्याशौचं विधातव्यं कार्य्यञ्चैवोदकादिकम् । * ।जाते कुमारे तदहः कामं कुर्य्यात् प्रतिग्रहम् ।हिरण्यधान्यगोवासस्तिलान्नगुडसर्षपान् ॥
फलानि पुष्पं शाकञ्च लवणं काष्ठमेव च ।तोयं दधि घृतं क्षीरमौषधं तैलमेव च ।अशौचिनां गृहाद्ग्राह्यं शुष्कान्नमेवनित्यशः ॥
”इति कौर्म्मे उपविभागे २२ अध्यायः ॥
अन्यत् पाद्मोत्तरखण्डे १०९ अध्याये द्रष्टव्यम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritशौच शुचेर्भाद्धः अण् । १ शुद्धौ पवित्रतायाम् “अभक्ष्य-परिहारश्च संसर्गश्चाप्यनिन्दितैः । स्वधर्मे च व्यपस्थानंशौचमित्यभिधीयते” इति वृहस्पत्युक्ते २ धर्मविशेषे च“सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं विशिष्यते । योऽथार्थैर-शुचिः शौचान्न मृदा बारिष्णा शुचिः । मलशौचं मनः-शौचं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । सर्वभूतदया शौचं जल-शौचन्तु पञ्चमम् । यस्य सत्यञ्च शौचं च तस्य स्वर्गो नदुर्लभः” गारुडे ११० अ० ।मृदादिशौचप्रकारस्तु आ० त० दर्शितो यथादेबलः “धर्मविद्दक्षिणं हस्तमवः शौत्ते न योजयेत् ।तथैव वामहस्तेन नाभेरुर्द्ध्वं न शोधयेत् । प्रकृतिस्थिति-रेषा स्यात् कारणादुभयक्रिया” । कारणाद्रोगादेः ।ब्रह्माण्डपु० “उद्धृतोदकमादाय मृत्तिकाञ्चैव वाग्यतः ।उदङ्मुखो दिवा कुर्य्यात् रात्रौ चेद्दक्षिणामुखः । सुनि-र्णिक्ते मृदं दद्यात् मृदन्ते त्वप एव च । दातव्यमुदकतावद् यावत् स्यात् मृत्तिकाक्षयः” । कुर्य्यात् शौचमितिशेषः । सुनिर्णिक्ते नरद्वाजोक्तलोष्ट्रदिप्रमृष्टे गुदे । उ-दकपात्राभावे करेण जलाशयादुदकग्रहणमाह आ-दित्यपु० “रत्रिमात्रं जलं त्यक्त्वा कुर्य्यात् शौचमनु-द्धृते । पश्चाच्च शोधयेत्तीर्थमन्यथा न शुचिर्भवेत्” । य-स्मिन् प्रदेशे शौचं कर्त्तव्यं तस्मादरत्निमात्रव्यवहितं जलंतत् स्थलमेव तीर्थं जलसमीपत्वात् । विष्णुपु० “बल्मी-कमूषिकोत्खातां मृदमन्तर्जलां तथा । शौचावशिष्टां गे-हाच्च नादद्यात् लेपसम्भवाम् । अन्तःप्राण्यवपन्नाञ्चहलोत्खातां सकर्दमाम्” । मनुदक्षौ “एका लिङ्गे गुदेतिस्रो दश वामकरे तथा । उभयोः सप्त दातव्या मृदःशद्धिमभीप्सता” । उभयोः करयोः । विष्णुंपु० “एका-लिङ्गे गुदे तिस्रो दश वामकरे तथा । हस्तद्गये च सप्ता-न्या मृदः शौचोपपादिकाः” । यमः “लिङ्गे त्वेका गुदेतिस्रो वामहस्ते चतुर्दश । ततः पुनरुभाभ्यात दातव्याःसप्त मृत्तिकाः” । प्रैठीनसिः “मृत्तिकां संगृह्य एकालिङ्गेऽपाने पञ्च एकस्मिन् हस्ते दश उभयोः सप्त”इव्यादि । एतासां संख्यानां दक्षाद्युक्ताधिक्यं गन्धा-द्यनुवृत्तिमनुरुध्य व्यवस्थेयम् । वामहस्ते दशदानान-न्तरं तत्पृष्ठे षड्दानमाह हारीतः “दश मध्ये च षट्-पृष्ठे इति” । शङ्दक्षौ “तिस्रस्तु मृत्तिका देयाः कृत्वानखविशोधनम् । तिस्रस्तु पादयोर्देयाः शुद्धिकामेननित्यशः” । नखशोधनं तृणादिना नखान्तर्मलशोधनम्, तिस्र इति हस्तयोरिति शेषः । पादप्रक्षालनं कांस्ये नकर्त्तव्यमित्याह विष्णुधर्मोत्तरम् “दर्भैर्न मार्जयेत् पादौन च कांस्येन धावयेत्” । दक्षः “लिङ्गे तत्र समाख्या-ता त्रिपर्वी पूर्य्यते यया । अर्द्धप्रसृतिमात्रा तु प्रथमामृत्तिका स्मृता । द्वितीया च तृतीया च तदर्द्धार्द्धाप्रकीर्त्तिता” । यदा तु उक्तप्रमाणया मृदा गन्धलेप-क्षयो न भवति तदा अधिकयापि कर्त्तव्यम् । “गन्धलेप-क्षयकरं शौचं कुर्य्यादतन्त्रितः” इति याज्ञवल्क्यात् ।गुदादत्थत्र परिमाणमाह यमः “मृत्तिका तु समुद्विष्टात्रिपर्वी पूर्य्यते यया” । त्रिपर्वी तर्जनीमध्यमानामिकानामग्रत्रयम् । मूत्रमात्रेति स्मृतिः “एकां लिङ्गे मृदंदद्यात् वामहस्ते तु मृतत्रयम् । उभयोर्हस्तयोर्द्वे चमूत्रशौचं प्रकीर्त्तितम्” । व्रह्मपुराणे “पादयोर्द्वेगृहीत्वा च सुप्रक्षालितपाणिमान् । द्विराचम्य ततःशुद्धः स्मृत्वा विष्णुं सनातनम्” । पादयोर्द्वे एकैका ।इदं मूत्रोत्सर्गे, पुरीषोत्सर्गे तिसृणां विधानात् । दक्षः“यथोदितं दिवा शौचं अर्द्धं रात्रौ विधीयते । आतुरेतु तदर्द्धं स्यात्तदर्सं तु पथि स्मृतम्” । यथोक्तकरणा-शक्तावेवेदं न तु निशादिपुरस्कारेणैव वाक्यस्यादृष्टार्थता-पत्तेः । आपस्तम्बः “पथि पादस्तु विज्ञेय आर्त्तः कु-र्य्याद् यथाबलम्” । एतयोर्विरोध आर्त्तानार्त्ताभ्यां परि-हरणीयः । दक्षबौधायनौ “देशं कालं तथात्मानं द्रव्यंद्रव्यप्रयोजनम् । उपपत्तिमवस्थाञ्च ज्ञात्वा शौचं प्रक-ल्पयेत्” । ब्रह्मपुराणे “म यावदुपनीयेन द्विजः शूद्रस्त-धाङ्गना । गन्धलेपक्षयकरं शौचं तेषां विधीयते । प्र-माणं शौचसंख्या वा न शिष्टैरुपदिश्यते । यावत् शुद्धिंम ग्रम्येत तावत् शौचं समाचरेत् । म्यूमाधिकं नकर्त्तष्यं शीचं शुद्धिममीप्सता । प्रायश्चित्तं प्रसज्येतविहितातिक्रमे कृते । शौचाचारविहीनस्य समस्ता नि-स्पत्वाः कियाः” । गन्धलेपक्षये सत्यधिकं न कर्त्तव्यंग्राज्ञवल्क्यविरोधात् । गन्धलेपाक्षये त्वधिकसंख्ययापियाज्ञवल्क्यवचनमनुपनीतादिपरं वा । व्याघ्रपादः “शौ-चन्तु द्विविधं प्रोक्तं वाह्यमभ्यन्तरन्तथा । मृज्जलाभ्यांस्मृतं बाह्यं भावशुद्धिस्तथान्तरम् । गङ्गातोयेन कृत्-स्नेन मृद्भारैश्च नगोपमैः । आमृत्योः स्नातकश्चैव भाव-दुष्टो न शुद्ध्यति” । स्मृतिः “धावन्तञ्च प्रमत्तञ्च मूत्रोच्चारकृतन्तथा । भुञ्जानमाचमनार्हञ्च नास्तिकं नाभिवा-दयेत् । जन्मप्रभृति यत्किञ्चित् चेतसा धर्ममाचरेत् ।सर्वं तन्निष्फलं याति एकहस्ताभिवादनात्” । ऋष्यशृङ्गः“यस्मिन् स्थाने कृतं शौचं वारिणा तद्विशोधयेत् । नशुद्धिस्तु भवेत्तस्य मृत्तिकां यो न शोधयेत्” । शौचान-न्तरं हारीतः “गोमयेन मृदा वा कमण्डलुं प्रमृज्यपूर्ववदुपस्पृश्य आदित्यं सोममग्निं वा वीक्षेत” इति ।अत्र मार्जनानन्तरं क्षालनमन्यत्र तथा दर्शनात् । आच-मनानन्तरं सूर्य्यादिदर्शनं यथासम्भबम्” ।
Burnouf
FrenchNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.