| YouTube Channel

शेषः (zeSaH)

 
Apte Hindi
Hindi
शेषः
पुं*
 - -
"बचा हुआ, बाकी, अवशिष्ट "
शेषः
पुं*
 - -
"छोड़ी हुई कोई बात, या भूली हुई बात"
शेषः
पुं*
 - -
"बचाव, मुक्ति, श्रान्ति"
शेषः
पुं*
 - -
"परिणाम, प्रभाव"
शेषः
पुं*
 - -
"अन्त, समाप्ति, उपसंहार"
शेषः
पुं*
 - -
"मृत्यु, विनाश"
शेषः
पुं*
 - -
एक विख्यात नाग का नाम
शेषः
पुं*
 - -
बलराम (जो शेष का अवतार माना जाता है)
शेषः
पुं*
 - शिष्+अच्
अङ्गभूत वस्तु
शेषः
पुं*
 - शिष्+अच्
"प्रसाद, कृपा"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 शेषः
noun
छन्दोविशेषः।
"शेषे षट्चत्वारिंशत् गुरुवर्णाः तथा षष्टिः लघुवर्णाः भवति अथवा द्विपञ्चाशताधिकैकशत मात्राः भवन्ति।"
Synonyms:
 अवशिष्टम्, शेषः, अवशेषः, शिष्टम्, उच्छिष्टम्, परिशिष्टम्
noun
तद् यद् (अन्यं सर्वं विनष्टे सति अपि) शिष्यते।
"अग्निना भस्मीकृतं गृहम् अतः किम् अपि न अवशिष्टम्।"
Synonyms:
 शेषफलम्, शेषः, अन्तरम्, अवशिष्टकम्, अवसायः, खिलम्, परीशेषः
noun
कापि सङ्ख्या कयापि सङख्यया न्यूनीकृत्य प्राप्ता सङ्ख्या।
"अस्य प्रश्नस्य शेषफलं पञ्च इति।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: शेषः
Root: शेष
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ विष्णोः आदिशेषावतारः
Meaning(s):
⇒ Epithet of Adisesha
serpent incarnation of Viṣṇu
Shloka(s):
1|1|30|2 ► अश्वो हयशिराः शेषः कपिलो व्यास इत्यपि॥ (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|1|30|2 ⇢ शेषः (शेष) (पुं) ⇒ Epithet of Adisesha
serpent incarnation of Viṣṇu ⇒ विष्णोः आदिशेषावतारः
Related word(s):
अवतारः ➡ विष्णुः
जातिः ➡ अलौकिकचेतनः
Tamil
Tamil
சே’ஷ: : சே ஷம் = மீதியானது, பாக்கி, முக்தி.
சே’ஷ: : ஆதிசே ஷன், பலராமன், முடிவு, சாவு.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शेषः,
पुं,
 (शेषति सङ्कर्षतीति । शिष हिसायाम्+ अच् ।) सङ्कर्षणः । स तु बलदेवः । (यथा, माघे । २ । ६८ ।“निशम्य ताः शेषगवी रभिधातुमधोक्षजः ।शिष्याय बृहतां पत्युः प्रस्तावमादिशत् दृशा ॥
”शिष वधे + भावे घञ् ।) वधः । अनन्तः । सच सर्पराजः । इति मेदिनी ॥
(यथा, कुमारे ।३ । ३ ।व्यादिश्यते भूधरतामवेक्ष्यकृष्णेन देहोद्वहनाय शेषः ॥
”)तस्य ध्यानं यथा, --“फंणासहस्रसंयुक्तं चतुर्ब्बाहुं किरीटिनम् ।नवाम्रपल्लवाकारं पिङ्गलश्मश्रुलोचनम् ॥
पीताम्बरधरं देवं शङ्ग्वचक्रगदाधरम् ।कराग्रे दक्षिणे पद्मं गदां तस्याप्यधःकरे ।दधानं सर्व्वलोकेशं सर्व्वाभरणभूषितम् ।क्षीराब्धिमध्ये श्रीमन्तमनन्तं पूजयेत्ततः ॥
”इति भविष्यपुराणम् ॥
गजः । नागः । स्वीकृतेतरवस्तु । इत्यजयपालः ॥
भगवतो द्वितीया मूर्त्तिः । यथा, --“एका भगवतो मूर्त्तिर्ज्ञानरूपा शिवामला ।वासुदेवाभिधाना सा गुणातीता सुनिष्कला ॥
द्वितीया कालसंज्ञान्या तामसी शेषसंज्ञिता ।निहन्ति सकलांश्चान्ते वैष्णवी परमा तनुः ॥
”इति कौर्म्मे ४८ अध्यायः ॥
शेषशयनप्रकारो यथा, --“अनन्तस्तत्र गत्वा तु यत्र क्षीरोदसागरः ।तत्र स्वयं श्रिया युक्तं सुषुप्सन्तं जनार्द्दनम् ॥
तस्योपधानमकरोदनन्तो दक्षिणां फणाम् ।उत्तरां पादयोश्चक्रे उपधानं महाबलः ।तालवृन्तं तदा चक्रे स शेषः पश्चिमां फणाम् ॥
स्वयन्तु बीजयामास शेषरूपी जनार्द्दनम् ॥
शङ्खं चक्रं नन्दकासिमिषुधी द्वे महाबलः ।ऐशानयाथ फणया स दध्रे गरुडं तदा ॥
गवां पद्मञ्च शार्ङ्गञ्च तथैव विविधायुधम् ।यानि चान्यानि तस्यासन्नाग्ने य्या फणया दधौ ॥
एवं कृत्वा स्वकं काय शयनीयं तदा हरेः ।भूतभव्यजगन्नाथं परापरपतिं हरिम् ॥
दधार शिरसानन्तः स्वयमेव स्वकां तनुम् ।एवं ब्रह्मदिनस्यैव प्रमाणेन निशां हरिः ।सन्ध्याञ्च समधिप्राप्य शेते नारायणोऽव्ययः ॥
”इति कालिकापुराणे २७ अध्यायः ॥
शेषः,
पुं,
क्ली,
 (शिष्यते इति । शिष + घञ् ।)उपयुक्तेतरवस्तु । इति मेदिनी ॥
शेषोऽवशिष्ट-मवशिष्टता च शेषः शेषञ्चे त्यादि । अनन्ते तुशेषः पुंलिङ्ग एव शिष्टप्रयोगात् । उक्तादन्यःशेषः यथा । शङ्खपद्मौ निधिवाचकौ पुलिङ्गौजलजे तूभयलिङ्गौ इति सर्व्वानन्दः । इत्यमर-टीकायां भरतः ॥
* ॥
ऋणादिशेषरक्षणनिवेधोयथा, --“ऋणशेषञ्चाग्निशेषं शत्रशेषं तथैव च ।पुनः पुनः प्रवर्द्धन्ते तस्मात् शेषं न कारयेत् ॥
”इति गारुडे ११६ अध्यायः ॥
(अवशिष्टे, त्रि । यथा, रघुः । ४ । ६४ ।“अपनीतशिरस्त्राणाः शेषास्तं शरणं ययुः ॥
”तथाच रामायणे । २ । २६ । ३२ ।“वन्धितव्यस्त्वया नित्यं याः शेषा मम मातरः