धातुः: शी
मूलधातुः: शीङ्
धात्वर्थः: स्वप्ने
गणः: अदादिः
कर्मकत्वं: अकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: आत्मनेपदी
रूपम्: शेते
अनुबन्धादिविशेषः: ईकारान्तः


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

शीङ्  (अर्थः)  स्वप्ने
( शेते शयाते शेरते, शेषे, शेध्वे शये, शेवहे ) "शीङः सार्वधातुके'' इति गुणः,  ( सूत्रम्) शीङो रुट् (इति सूत्रम्) इति झादेशस्थाच्छब्दस्य रुट्, अस्य परत्वादिगन्तत्वमविहितमिति "शीङः सार्वधातुके'' इति गुणः सिद्धः, ( शिश्ये, शिश्याते, शिश्यिषे शिश्यिढ्वे शिश्यिध्वे शिश्ये, शिश्यिवहे ) "एरनेकाच्'' इति यणादेशः अत्र यद्वक्तव्यं तदीरगतावित्यत्रोक्तम् ध्वमि "विभाषेटः'' ( शयिता, शयिष्यते शेताम् शयाताम् शेरताम् शेष्व, शेध्वम् शयै शयावहै अशेत अशयाताम् अशेरत, अशेथाः अशयि अशेवहि शयीत शयीथाः, शयीय ) आशिषि ( शयिषीष्ट शयिषीष्ठाः, शयिषीढ्वम् शायिषीध्वम् शयिषीय अशयिष्ट, अशयिष्ठाः अशयिध्वम् अशयिढ्वम्, अशयिषिशिशयिषते, शाशय्यते, ) "अयङ्यिङ्किति'' इति शीङो यकारादौ ङ्कित्ययङ्, स च ङित्त्वादन्त्यस्य, परत्वादस्मिन् कृते द्वित्वम् ( शेशयीति, शेशेति शेशीतः, शेश्यति ) शीङ इति सानुबन्धकनिर्देशान्न गुणो नापि रुट्, व्यतिशेश्यतइति पिद्वचने तु "सार्वधातुकार्द्धधातुकयोः'' इति गुणः शेशीयते भवतेत्यत्र भावे लकारे यकि शीङ् इति सानुबन्धनिर्दे शादयङ् न भवति ( शाययति देवदत्तम्, अशीशयत् ) "अणावकर्मकात्'' इति चित्तवत्कर्तृकत्वे नित्यं परस्मैपदम् अन्यदा तूभयम् अकर्मकत्वात्प्रयोज्यस्य कर्मत्वं, ग्रामोऽधिशय्यते "अधिशीङ्स्थासाम्'' इत्याधारस्य कर्मत्वात्कर्मणि लादयो भवन्ति, यकारादित्वादयङादेशः, भावे शय्यते देवदत्तेन कालभावाध्वगन्तव्यदेशेषु कर्मस्वासिवद्भावे कर्मणि च लादयो भवन्ति शय्यते मासं देवदत्तेन शय्यते मासो देवदत्तेनेत्यादि अस्योपादानं भवतावनुगन्तव्यं, स्यादिषु चिण्वदिटि शायिष्यतइत्याद्युदाहार्यं, तदभावे कर्तृवदेव रूपं, कर्मकर्त्तर्यप्येवम् लुङ्येकवचने "अचः कर्मकर्त्तरि'' इति चिण्सिचौ, सिचः पक्षे चिण्वदिट्चेति त्रैरूप्यम् (अत्यशायि, अत्यशायिष्ट, अत्यशयिष्ट) इति (विशयो) देशविशेषः "विशयीदेश'' इति ग्रहादिपाठाण्णिनिः वृद्ध्यभावश्च खे शयः (खशयः) "अधिकरणे शेतेः'' इत्यच् "शयवासवासिष्कालात्'' इत्यकालवाचिनः पूर्वदात्सप्तम्या वाऽलुक्, कालवाचित्वे तु पूर्वाह्णशय इति लुगेव, पार्श्वाभ्यां शेते इति (पार्श्वशयः) उरसा शेते (उरःशयः,) (पार्श्वादिषूपसंख्यानम् ] इत्यच्, उत्तानश्शेते (उत्तानशयः) एवमूर्ध्वशयः "उत्तानादिषु कर्तृषु'' इत्यच् दिग्धेन सह शेते इति ( दिग्धसहशयः ) "दिग्धसहपूर्वाच्च'' इत्यच् दिग्धसहशब्दस्यमयूरव्यंसकादित्वादस्मादेव निर्देशाद्वा तत्पुरुषः तेन शयशब्दस्योपपदसमासः सप्तमीनिर्देशाभावेऽप्युपपदाधिकारे विधानात्सुपीत्यनुवर्तनाद्वा उपपदत्वं दिग्धसहशब्दस्याविरुद्धम् न्यासेऽप्युक्तमुपपदसमास इति (गिरिशः) "गिरौ डश्छन्दसि'' इति डे टिलोपः, संज्ञाशब्दत्वाद्भाषायामप्ययं प्रत्युज्यते तुराषाडिति चेत्यात्रेयः हरदत्तस्तु लोमादिलक्षणेनशप्रत्ययेन भाषायामपि भवति गिरिश इति, भाष्येऽप्येतद्वचनं प्रत्याख्यातं तद्धितो वेति (शयालुः ) [ आलुचि शीङो ग्रहणम् ] इत्यालुच् ( शयितः ) "मतिबुद्धि'' इत्यत्र चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वाद्वर्तमाने क्तः, अतिशयितो गुरुं शिष्यः अतिशयितो गुरुः शिष्येण "गत्यर्थाकर्मक'' इति कर्तृकर्मणोः क्तः उपसर्गवशात्सकर्मकोऽयं, तदर्थं एव हि पाठः सेटोनिष्ठायां "निष्ठाशीङ्'' इति कित्त्वनिषेधाद्गुणः सानुबन्धकनिर्देशद्यङ्लुकि कित्त्वमेवेति ( शेश्यित ) इति "एरनेकाच'' इति यणेव भवति तव विशायस्तवोपशायः, शयनं तवप्राप्तावसरमित्यर्थः, "व्युपयोः शेतेः पर्याय'' इति घञ् पर्यायादन्यत्रोपशय इत्यच् पूर्वसूत्रादनुपात्ययइत्यनुवृत्यैव पर्यायत्वे सिद्धे पुनः पर्यायग्रहणात् "अभिविधौ भावे इनुण्''इतीनुणं परमपि बाधित्वाऽभिविधावपि घञेव भवति उपशायो वर्ततइति अभिविधिरभिव्याप्तिः, पर्यायशयनं सार्वत्रिकमित्यर्थः शेरतेऽस्मिन्नङ्गुलय इति शयः, "पुंसि संज्ञायाम्'' इति घः ( शय्या ) "संज्ञायां समजनिषद'' इत्यादिनाऽधिकरणे स्त्रियां क्यप् ( शयनीयम् ) बाहुलकादधिकरणेऽनीयर् सुखशयनं पृच्छति ( सौखशायनिकः, ) "पृच्छतौ सुस्नातादिभ्य'' इति ठक् अतिशये भवमित्यातिशायिकम् अध्यात्मादित्वाट्ठञ् अनुशतिकादित्वादुभयोरुदाहरणयोरुभयपदवृद्धिः व्याप्तमातिशयिकेन रसेनेति माघप्रयोगश्चिन्त्यः ( अतिशायनं ) ल्युट्, "अतिशायन'' इति निपातनाद्दीर्घ "अबाधकान्यपि निपातनानि' इत्यतिशयनमित्यपि भवति संशयमापन्नः सांशयिकोऽर्थः "संशयमापन्ने'' इति ठक्, अत्र यद्यपि कर्मवत् कर्तुरपि संशयापन्नत्वमस्ति तथापि संशयादिति पञ्चम्या निर्देष्टव्ये प्रकरणसिद्धाया अपि द्वितीयायाः संशयमिति शब्देन पुनरुपादानं कर्मणोऽत्र प्राधान्यख्यापनार्थमिति तत्रैवायं प्रत्ययः "पूज्यः प्रतीक्ष्यःसांशयिकः संशयापन्नमानसः'' इति वदन्निघण्टुकारस्तु सूत्रं साधारणं मन्यते, एतदात्रेयन्यासकारपदमञ्जरीकारादयो न सहन्ते शोभनः शयोऽस्याः ( सुशयिका ) कपि ह्रस्वे "प्रत्ययस्थात्कात्'' इतीत्वम्,  "उदीचामातः स्थान'' इति निषेधस्तु न भवति, [ यकपूर्वत्वे धात्वन्तयकोः प्रतिषेध ] इति ( शयुरजगरः ) "भृमृशि'' इत्युप्रत्ययः ( शयानकः ) स एव, आनकन् "शीङ्भियः'' इत्यानकन् ( शेवा लिङ्गाकृतिः, ) शेवायह्वेतिवन्नन्तो निपात्यते शेवं सुखम्, "इण्शीभ्यां वन्'' इति वन् ( शीधुः ) शीलं शैवालं, शैवलं, "शीङो धुग्लग्वालञ्चलञ'' इति धुग्लग्वालञ्चलञः प्रत्ययाः अपरे शीङ्H स्थुगिति पदन्तः प्रत्ययं द्वितीयादिं मन्यन्ते "शीङो धुक्'' इत्येव सूत्रम् अन्ये तूहिताः सह पठ्यन्ते यदाहुरात्रेयादयः बाहुलकाद्वालञ्वलञाविति शीलशब्दः शीलतेर्वा शेवलमिति बाहुलकाद्वलञ् ( शेपः, शेपसी, )"वृञ्शीङ्भ्यां रूपस्वाङ्गयोः पुट् च'' इत्यसुन् पुडागमश्च यथासंख्यं रूपे स्वाङ्गे च अकारान्तस्तु शेपशब्दः पप्रत्यये उक्तं च कैयटपदमञ्जर्योरकारान्तोऽपि शेपशब्दोऽस्ति यथा च वार्तिकमपि पठ्यते [ शुनः शेपपुच्छलाङ्गूलेषु ] इति ( शिखा ) "शीङो निद्ध्रस्वश्च'' इति मत्वर्थीयो वलच् ( शिखी ) "व्रीह्यादिभ्यश्च'' इतीनिः ( शिखावलं नगरं, ) "शिखाया वलच'' इति चातुरर्थिको वलच्, (शिनिः) क्षत्रियविशेषः, निप्रत्ययो ह्रस्व इति कार्तकौजपइत्यत्र न्यासे व्युत्पादितम् 22

शीङ् स्वप्ने 
- शेते । शयाते । शेरते । शय्यते । शिश्ये । शिश्याते । शिश्यिरे । शाशय्यते । शयनम् । शयालुः । शय्या ।। 23 ।।

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

शी (शी꣡ङ् स्वप्ने - अदादिः - सेट्)
ल्युट् = शयनम्
अनीयर् = शयनीयः - शयनीया
ण्वुल् = शायकः - शायिका
तुमुँन् = शयितुम्
तव्य = शयितव्यः - शयितव्या
तृच् = शयिता - शयित्री
क्त्वा = शयित्वा
ल्यप् = प्रशीय
क्तवतुँ = शयितवान् - शयितवती
क्त = शयितः - शयिता
शानच् = शयानः - शयाना

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

शीङ् स्वप्ने
- शेते  अधिशीङ्स्थासां कर्म (1426) ग्राममधिशेते  शीङो रुट् (716) शेरते  शीङः सार्वधातुके गुणः, अयङ् यि क्ङिति (7421,22) शय्यते  अधिकरणे शेते (3215) खशयः, पार्श्वादिभ्यः करणे (तु0 3215 वा0) पार्श्वशयः  गत्यर्थाकर्मक (3472) इति क्तः, निष्ठा शीङ्स्विदि (1219) इत्यकित्त्वम् शयितः आलुज् वक्तव्यात् (द्र0 32158 वा0) शयालुः  व्रते (3280) णिनिः-स्थण्डिलशायी एरच् (3356) संशयः  व्युपयोः शेते पर्याये (3339) घञ् तवाद्य राजोपशायः, विशायः  संज्ञायां समज (3399) इति क्यप्-शय्या  भृमृशी (उ0 17) इत्युः-शयुरजगरः  शीङो धुक्लन्वलञ्वलन्वालनः (तु0 उ0 438) शीधुः शीलम्, शैवलम्, शेवलम्, शेवालम्  वृङ् शीभ्यां रूपस्वाङ्गयोः पुट् च (द0 उ0 961) इत्यसुन् शेपो लिङ्गम्  शीङः किद् ध्रस्वश्च (तु0 द0 उ0 355) शिखा  शिखरम्, शेखरम्  शाखा तु शाखतेः (190), आनकः शीङ्भियोः (तु0 उ0 382) -शयानकः  निशेरतेऽस्मिन्नति निशीथः (द्र0 उ0 29) इण्शोभ्यां वन् (उ0 4152) शेवः सुखम् 20

### 📜 Overview
The term "शेते" (śete) is derived from the root "शी" (śī), primarily meaning 'to sleep' or 'to lie down'. This verb is commonly used in various contexts related to rest, sleep, or lying down, signifying both the act of sleeping and the action of reclining. Its usage is essential in both literary and conversational Sanskrit, making it a fundamental verb for students to grasp.

### 🗣️ Pronunciation Guide
She-te (stress on "te")

### 🧠 Grammatical Profile
- **Word Type:** Verb
- **Gender:** Not applicable (verbs do not have gender in Sanskrit)
- **Root (धातु):** शी (śī), meaning 'to sleep'.
- **Compound (समास):** Not applicable as "शेते" is a simple verb.

### 📖 Meanings
1. **Primary & Core Meanings (from Dictionaries):**
   - To sleep (Monier-Williams, dhatukosha)
   - To lie down (Spoken Sanskrit)
   - To rest (Spoken Sanskrit)

2. **Extended or Figurative Meanings (from Dictionaries):**
   - The word "शेते" can also imply being at rest or in a state of inactivity, which is relevant in contexts of calmness or tranquility (Akhyata Chandrika).

3. **Additional Meanings:**
   - In philosophical or literary texts, this verb can also symbolize deeper themes of transcendence or awakening from ignorance through sleep and dreams.

### 🏗️ Etymology & Word Formation
The word "शेते" originates from the root "शी" (śī), which is linked to the meaning of sleep. The formation of the verb is as follows:
- **Root:** शी (śī) - to sleep
- **Conjugation:** The present tense form "शेते" represents third person singular in an atmanepadi (reflexive) sense.
- The meaning and usage suggest a direct relationship to rest and repose.

### 🌐 Comparative Linguistics
- **Hindi:** सोता (sotā) - meaning 'sleeps', derived from the same root concept.
- **Bengali:** শোব (shob) - meaning 'to sleep'.
- **Telugu:** నిద్ర (nidra) - while not a direct derivative, it is aligned in concept related to sleep.
- **Tamil:** உறக்கம் (uṟakkam) - meaning 'sleep', showcasing the linguistic evolution from Sanskrit.

### ✍️ Usage Examples
1. **From Dictionary Entries:**
   - मातामहः शेते। (Mātāmahaḥ śete.) - "Grandmother sleeps." (glossary)

2. **Additional Examples (General Knowledge):**
   - भोगेऽपि न गच्छेत्, वर्धयेद् यत्र शेते। (Bhoge'pi na gacchet, vardhayed yatra śete.) - "Even in pleasures, one should not go, where one sleeps." This hints at the deeper philosophical connotations of the act of sleeping, representing neglect of important duties (general example).

### 🖼️ Visual or Cultural Context
In Indian culture, the act of sleeping or resting is often associated with peace and rejuvenation. Festivals like Diwali & Holi could metaphorically relate to the refreshed state after a deep rest, as they represent renewal and joyful awakening in life after temporary 'sleeps'.

### ↔️ Dictionary Variations
Different dictionaries present slight variations in the contextual meanings of "शेते". While core definitions like 'sleep' and 'rest' remain constant, the nuances differ; for instance, the Akhyata Chandrika elaborates on various states of sleep, emphasizing its layered meanings in spiritual and philosophical texts.

### 🔄 Synonyms, Antonyms & Related Words
- **Synonyms:** निद्रायाम् (nidrāyam) - in the context of sleep, शयनम् (śayanam) - lying down.
- **Antonyms:** जागृति (jāgṛti) - awakening, alertness.
- **Related Words:** 
  - शयन (śayana) - the act of lying down.
  - स्वप्न (svapna) - dream, which is inherently associated with sleep.

निद्रायाम्
1.3.27
शेते द्रायति निद्राति संसस्ति स्वपिति निद्रायते संविशति संस्ति मन्दते

शेते शेते 3p. sg. pr. de शी।


<table> <tr> <td> </td> <td>शेते  { शी }</td> <td> <b>zete</b>  { zI }</td> <td>verb</td> <td> sleep</td> </td> </tr><tr> <td> </td> <td>शेते  { शी }</td> <td> <b>zete</b>  { zI }</td> <td>verb</td> <td> lie down</td> </td> </tr> <tr> <td> </td> <td>शेते  { शी }</td> <td> <b>zete</b>  { zI }</td> <td>verb</td> <td> rest</td> </td> </tr> </table> <table width='800px' > <tr> <td> </td> </tr> </table> <table > <colgroup> <col width=160px> <col width=160px> <col width=160px> <col width=160px> <col width=160px> </colgroup>

शेते (zete)

Spoken Sanskrit

धातुपाठः (Krishnacharya)

Akhyata Chandrika

Burnouf