धातुः: शॄ
मूलधातुः: शॄ
धात्वर्थः: हिंसायाम्
गणः: क्र्यादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: शृणाति
अनुबन्धादिविशेषः: प्वादिः,ल्वादिः च


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

शॄ  (अर्थः)  हिंसायाम्
इतो गृणात्यन्ता उदात्ता उदात्तेतः ( शृणाति शृणीतः शृणासि शृणामि शशार शश्रतुः शशरतुः शश्रुःशशरुः शशरिथ शश्र शशार शशर शश्रिव शशरिव ) "असंयोगाल्लिट्'' इत्यपितो लिटः कित्त्वे "शॄदॄप्रां ह्रस्वो वा'' इति ह्रस्वपक्षे यणादेशः अन्यदा "ऋच्छत्यॄताम्'' इति गुणः अपितो लिटः कित्त्वेन "श्र्युकः किति'' इति प्राप्तस्येण्निषेधस्य क्रादिनियमेन बाधः ( शरिता शरीता शरिष्यति शरीष्यति शृणातु शृणीताम् शृणीहि अशृणात् अशृणीताम् अशृणाः अशृणाम्   अशृणीव शृणीयात् शृणीयाताम् ) आशिषि ( शीर्यात् शीर्यास्ताम् ) "ॠत इद्धातोः'' इतीत्वे रपरत्वादि ( अशारीत् अशारिष्टाम् ) इटो दीर्धस्य "सिचि च परस्मैपदेषु''  इति निषेधः ( शिशरिषति शिशरीषति शशीर्षति ) "इट् सनि वा'' इति पाक्षिकस्येटो "वॄत'' इति दीर्घः अनिटि "इको झल'' इति सनः कित्त्वादित्वम् ( शेशीर्यते शाशतिं शारयति अशीशरत् ) ( शारो वायुर्वर्णश्च ) ( नीशारः ) अकृतप्रावरणः, नेः "उपसर्गस्य घञि'' इति दीर्घः "शॄवायुवर्णनिवृत्तेषु'' इति घञ्  निव्रियतइति ( निवृत्तं ) प्रावारः ( शारुकः ) "लषपतपद'' इत्यादिनोकञ् (शरारुः) "शॄवन्द्योरारुः''इत्यारुः ( किंशारुः ) सस्यशूकं, "किञ्जरयोः श्रिणः'' इति किंशब्दउपपदे उण् ( शरुः, ) आयुधं, "शॄस्वृस्निहित्रप्यसिवसिहनिक्लिदिबन्धिमनिभ्यश्च'' इत्युप्रत्ययः (शरीरम्) "कॄशॄपॄकटिपटिशौटिभ्य ईरन्'' इति ईरन् प्रत्ययः ( शरत् ) "शॄदृभसोदिः'' इत्यादप्रत्ययः ( शरदिजः ) "प्रावृट्शरत्कालदिवां जे'' इत्यलुक् शरदि भवं श्राद्धं ( शारदिकं, ) "श्राद्धे शरद'' इति ठञ् ऋत्वणोऽपवादः (शारदो रोगः शारदिको रोगः) "विभाषा रोगापतयोः'' इति वा ठञ् अन्यदा ऋत्वण् एवमातपेऽपि ( शारदका मुद्गाः शारदका दर्भाः )  "संज्ञायां शरदो वुञ्''इति "तत्र जात''इत्यस्मिन्विषये वुञ् दर्भविशेषस्य मुद्गविशेषस्य चेयं संज्ञा परा शृणातीति ( परशुः ) "आङ्परयोः खनिशॄभ्यां डिच्च'' इत्युप्रत्ययः डित्त्वाट्टिलोपः बाहुलकात्परोपसर्गस्य ह्रस्वः, परशवे हितं ( परशव्यम् ) "उगवादिभ्यो यत्'' इति यत् परशव्यस्य विकारः ( पारशवम् ) "कंसीयपरशव्ययोर्यञञौ लुक् च'' इत्यञ्प्रत्ययः, यत्प्रत्ययस्य लुक् ( 1 ) ( 1 ) आशरः पचाद्यजित्यधिकम्पुस्तकान्तरे पराशृणाति पापानीति ( पराशरः, ) अच् ( पाराशर्यः ) गर्गादित्वादपत्ये यञ् पराशर्येण प्रोक्तं भिक्षुसूत्रमधीयानाः ( पाराशरिणः )  "पाराशर्यशिलालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः'' इति प्रोक्ते णिनौ तदन्तात् "छन्दोब्राह्मणानि'' इत्यध्येतृवेदित्रोरणः "प्रोक्ताल्लुक्'' इति लुक् सूत्रस्यापि छन्दस्त्वं तत्रेष्यते, णिनावल्लोपयलोपौ 16

शॄ  हिंसायाम् 
- श्रृणाति  शीर्य्यते  शशार  शशरतुः शश्रतुः  शरिष्यति शरीष्यति  शीर्य्यात्  अशारीत्  शिशरिषति शिशरीषति शिशीर्षति  शेशीर्य्यते  शीर्णम् शीर्णिः  16

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“शॄ हिंसायाम्”@} <a href="#foot_krm02">2</a> प्वादिः, ल्वादिश्च। </li> <li>‘श्रॄञ्--’ इति क्षीरस्वामी। </li> <li>अयं धातुः दैवादिकोऽपि इति प्रयोगात् ऊह्यते। </li> <li>यथा ‘… विशीर्यन्तीं नावमिव’ <a href="#foot_krm03">3</a>;</li> <li> ‘स्रवत्यनोंकृतं पूर्वं पुरस्ताच्च विशीर्यति।।’ <a href="#foot_krm04">4</a> इति। </li> <li>शारकः-रिका, शारकः-रिका, <a href="#foot_krm05">5</a> शिशरिषकः-शिश- रीषकः-शिशीर्षकः-र्षिका, <a href="#foot_krm06">6</a> शोशिरकः-रिका;</li> <li> <a href="#foot_krm07">7</a> शरिता-शरीता-त्री, शारयिता-त्री, शिशरिषिता-शिशरीषिता-शिशीर्षिता-त्री, शेशिरिता-त्री;</li> <li> इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि कृणातिवत् <a href="#foot_krm08">8</a> ज्ञेयानि। </li> <li><a href="#foot_krm09">9</a> शृणन्, <a href="#foot_krm10">10</a> शरः, <a href="#foot_krm11">11</a> नीशारः, <a href="#foot_krm12">12</a> शरारुः, <a href="#foot_krm13">13</a> <a href="#foot_krm14">14</a> शारुकः, <a href="#foot_krm15">15</a> शशृवान्-शशर्वान्, <a href="#foot_krm16">16</a> शीर्णिः, <a href="#foot_krm17">17</a> विशरणम्-शरणम्, <a href="#foot_krm18">18</a> आशरः, <a href="#foot_krm19">19</a> पराशरः, <a href="#foot_krm20">20</a> किंशारुः, <a href="#foot_krm21">21</a> शरुः, <a href="#foot_krm22">22</a> शरीरम्, <a href="#foot_krm23">23</a> शरत्, <a href="#foot_krm24">24</a> परशुः, <a href="#foot_krm25">25</a> इति गन्प्रत्ययः, धातोर्ह्रस्वश्च। </li> <li>शृङ्गम् = विषाणम्।]] शृङ्गम्, <a href="#foot_krm26">26</a> निपातनात् शृङ्गारशब्दः साधुः।]] शृङ्गारः, <a href="#foot_krm27">27</a> शिशिरः, <a href="#foot_krm28">28</a> शर्वः, <a href="#foot_krm29">29</a> शर्वा-शर्वरी, <a href="#foot_krm30">30</a> शिरीषम्, <a href="#foot_krm31">31</a> <a href="#foot_krm32">32</a> शर्म, <a href="#foot_krm33">33</a> शिरः, <a href="#foot_krm34">34</a> शारिः-शारिका, <a href="#foot_krm35">35</a> शरभः, <a href="#foot_krm36">36</a> शरण्यः, इतीमानि धातोरस्माद् भवन्ति।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१७५१)</li> <li id="foot_krm02">02 => (९-क्र्यादिः-१४८८। सक। सेट्। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (म। भा। ३-१५७-१३)</li> <li id="foot_krm04">04 => (मनुस्मृतिः २-७४)</li> <li id="foot_krm05">05 => [[१। सन्नन्ते ‘इट् सनि वा’ (७-२-४१) इतीड्विकल्पः। ‘वॄतो वा’ (७-२-३८) इतीटो दीर्घविकल्पः। तेन रूपत्रयं सन्नन्ते सर्वत्र बोध्यम्।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[२। यङ्निमित्तकं इत्वम्, अभ्यासे गुणश्च। एवं यङन्ते सर्वत्र बोध्यम्।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[३। तृजादिषु सर्वत्र ‘वॄतो वा’ (७-२-३८) इति इटो दीर्घविकल्पः।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => (२५८)</li> <li id="foot_krm09">09 => [[४। शतरि, श्नाप्रत्यये, ‘प्वादीनाम्--’ (७-३-८०) इति ह्रस्वे, ‘श्नाभ्यस्तयोः--’ (६-४-११२) इत्याकारलोपे, ‘ऋवर्णान्नस्य--’ (वा। ८-४-१) इति णत्वे च रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[५। शीर्यतेऽनेनेति शरः बाणः। ‘ॠदोरप्’ (३-३-५७) इत्यप्प्रत्ययः।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[६। ‘शॄ वायुवर्णनिवृतेषु’ (वा। ३-३-२१) इति घञ्। अचोऽपवादः। ‘उपसर्गस्य घञि--’ (६-३-१२२) इति दीर्घः। नीशारः वायुविशेषः। नीशारः = चित्रवर्णः। नीशारः = आवरणम्-यथा-- ‘गौरिवाकृतनीशारः प्रायेण शिशिरे कृशः’ इति। निवृतम् इत्यस्य आवरणमर्थः। निवृत्तमिति वार्तिके क्वाचित्क अपपाठः।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[७। ‘शॄवन्द्योः--’ (३-२-१७३) इत्यारुप्रत्ययस्ताच्छीलिकः। शरारुः = हिंसकः।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [पृष्ठम्१३१५+ २९]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[१। ‘लषपतपदस्थाभूवृषहनकमगमशॄभ्यः--’ (३-२-१५४) इत्युकञ्प्रत्ययस्ताच्छीलिकः। ‘किंशारुकं तीक्ष्णमाहुः’ इति काशिका (३-२-१५४)।]]</li> <li id="foot_krm15">15 => [[२। क्वसौ ‘शॄदृप्रां--’ (७-४-१२) इति ह्रस्वविकल्पः। ह्रस्वपक्षे शशृवान्, ह्रस्वाभाव- पक्षे शशर्वान् इति च रूपम्। केचित् सूत्रमेतत् प्रत्याचक्षते, तेषां मते तु शशर्वान् इत्येकमेव रूपम्। विस्तरस्तु काशिकायां (७-४-१२) द्रष्टव्यः।]]</li> <li id="foot_krm16">16 => [[३। क्तिनि, ‘ॠत इत्--(७-१-१००) इतीकारः। दीर्घः, ल्वादित्वात् क्तिनस्तकारस्य नकारः, णत्वम्।]]</li> <li id="foot_krm17">17 => [[४। ल्युटि रूपमेवम्। विशरणम् = विनाशः। ‘शरणं गृहरक्षित्रोः’ इत्यमरः।]]</li> <li id="foot_krm18">18 => [[५। आशृणातीति आशरः। पचाद्यचि रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm19">19 => [[६। परा शृणातीति पराशरः। अत्रापि पचाद्यच्। पराशरः ऋषिः।]]</li> <li id="foot_krm20">20 => [[७। किम्शब्द उपपदे औणादिकः (द। उ। १-८९) ञुण् प्रत्ययो भवति। किंशारुः = सस्यशूकम्।]]</li> <li id="foot_krm21">21 => [[८। ‘शॄस्वृ--’ (द। उ। १-९५) इति उप्रत्ययः। शरुः = क्रोधः।]]</li> <li id="foot_krm22">22 => [[९। औणादिके (द। उ। ८-७२) ईरन्प्रत्यये रूपमेवम्। शीर्यत इति शरीरम् = देहः।]]</li> <li id="foot_krm23">23 => [[१०। ‘शॄदॄभसोऽदिः’ (द। उ। ६-४२) इति अदिप्रत्यये रूपमेवम्। शीर्यन्तेऽस्यां गुल्मवनस्पतीनां तेजांसीति शरत् = ऋतुः।]]</li> <li id="foot_krm24">24 => [[११। परशब्द उपपदे धातोः औणादिके (द। उ। १-११८) कुप्रत्यये रूपमेवम्। परान् शृणातीति परशुः = कुठारः।]]</li> <li id="foot_krm25">25 => [[१२। ‘शृणातेर्ह्रस्वश्च’ [द। उ। ३-६४]</li> <li id="foot_krm26">26 => [[१३। तुषारादिषु [द। उ। ८-६९]</li> <li id="foot_krm27">27 => [[१४। शीर्यन्तेऽस्मिन् तृणगुल्मवनस्पतीनां तेजांसीति शिशिरः = ऋतुविशेषः। ‘अजिर- शिशिर--’ (द। उ। ८-२७) इत्यत्र निपातनात् धातोः द्विर्वचनम्, सन्वद्भावः, ऋवर्णलोपः, इत्वं च।]]</li> <li id="foot_krm28">28 => [[१५। औणादिके वन्प्रत्यये शर्वः। शृणातीति शर्वः = शिवः।]]</li> <li id="foot_krm29">29 => [[१६। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति वनिप्प्रत्यये रूपमेवम्। स्त्रियाम् ‘वनो र च’ (४-१-७) इति ङीब्रेफौ। शर्वरी = रात्रिः।]]</li> <li id="foot_krm30">30 => [[१७। ‘शॄपॄभ्यां--’ (द। उ। ९-१०) इति ईषन्प्रत्ययः। प्रत्ययस्य कित्त्वात् इत्वम्। शिरीषम् = वृक्षविशेषः।]]</li> <li id="foot_krm31">31 => [पृष्ठम्१३१६+ २८]</li> <li id="foot_krm32">32 => [[१। शृणाति दुःखम् इति शर्म। औणादिके (द। उ। ६-७३) मनिन्प्रत्यये रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm33">33 => [[२। शृणातेरौणादिकेऽसुन्प्रत्यये, प्रत्ययस्य कित्त्वे च रूपमेवम्। शिरः मूर्धा।]]</li> <li id="foot_krm34">34 => [[३। ‘शरः शकुनौ’ (द। उ। १-५६) इति इञ्प्रत्यये, वृद्धौ च रूपम्। शारिः शकुनिविशेषः। शारिरेव शारिका। शकुनिभिन्ने तु शरिः शूलम्।]]</li> <li id="foot_krm35">35 => [[४। ‘कॄगॄशॄ--’ (द। उ। ७-१८) इति अभच्प्रत्यये रूपमेवम्। शरभः हिंस्रः। शरभमूर्तिः इति ख्यातः।]]</li> <li id="foot_krm36">36 => [[५। औणादिके (द। उ। ८। ८) अन्यप्रत्यये णत्वे च रूपमेवम्। शृणात्यर्थिनो भयमिति शरण्यः = आर्त्तिहरः।]]</li></ul>

शॄ (शॄ꣡ हिंसायाम् - क्र्यादिः - सेट्)
ल्युट् = शरणम्
अनीयर् = शरणीयः - शरणीया
ण्वुल् = शारकः - शारिका
तुमुँन् = शरितुम् / शरीतुम्
तव्य = शरितव्यः / शरीतव्यः - शरितव्या / शरीतव्या
तृच् = शरिता / शरीता - शरित्री / शरीत्री
क्त्वा = शीर्त्वा
ल्यप् = प्रशीर्य
क्तवतुँ = शीर्णवान् - शीर्णवती
क्त = शीर्णः - शीर्णा
शतृँ = शृणन् - शृणती

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

शॄञ् हिंसायाम्
- शृणाति, शृणीत  शीर्यते  शीर्णः  शीर्णिः  शॄदॄप्रां ह्रस्वो वा (7412)-विशशरुः विशश्रुः लषपतपद (32154) इत्युकञ्-विशारुकः  शॄवन्द्योरारुः (32173)-शरारुर्हिस्रः  उणादौ शरारिराटिः  किंजरयोः श्रिणः (उ014)-किंशारुर्धान्यशूकम्  शॄस्वृस्निहि (उ0 110) इत्युः-शरुर्हिंस्रः  आङ्परयोः खनिशॄभ्यां डिच्च (उ0 133)-परशुः  शृणातेर्ह्रस्वश्च (उ0 1126) गश्च नुट् च-शृङ्गम्  शृङ्गारः, (द्र0 उ0 3136)शिशिरम् (द्र0 उ0 153)  शरोऽचि (द्र0 31134)  शरणम्  गण् शकुनौ (उ0 1127)-शार्ङ्गः  शॄदॄभसोऽदिः (उ0 1130)-शरद्  कॄगॄशॄदॄभ्यो वः-(उ0 1115)-शर्वः  कॄगॄशॄवृञ्चतिभ्यः ष्वरच् (दश0 उ0 847)-शर्वरी  सृशॄभ्याम् च (तु0 दश0 उ0 76)-शूर्पः  शिरः करन् (दश0 उ0 870)-शर्करा  शॄपॄभ्यां किद् (द0 उ0 910)-इतीषन्-शिरीषम्  मनिन् (दश0 उ0 673)-शर्म  शॄपॄवृञां द्वे रुक् चाभ्यासस्य (उ0 419)-शर्शरीका  कॄशॄपॄकटि (उ0 430) इतीरन्-शरीरम्  असुन् कित् (द्र0 उ0 4194) शिरः  कॄगॄशॄपॄकुटिभिदिछिदिभ्यश्च-(उ0 4143) इतीन् कित्-शिरिः  शिरः शकुनौ (तु0 दश0 156 कपाठः) इण् शारिः, शारिका  ॠदोरप् (3357)-शरः  शॄ वायुवर्णनिवृतेषु (3321 वा0)घञ्-शारो वर्णो वायुश्च  नीशारो हिमानिलापहं वस्त्रम्-गौरिवाकृतनीशारः प्रायेण शिशिरे कृशः  16

शॄञ् (zRRJ)

क्षीरतरङ्गिणी