| YouTube Channel

शूद्रकृत्य (zUdrakRtya)

 
Monier Williams Cologne
English
शूद्र—कृत्य
mfn.
 to be done, by a Ś°, proper for a Ś°,
MW.
शूद्र—कृत्य
n.
 the duty of a Ś°
N.
 of wk.
Apte Hindi
Hindi
शूद्रकृत्यम्
नपुं*
 शूद्रः-कृत्यम् -
शूद्र का कर्तव्य
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
शूद्रकृत्य dh. by Lālabahādur. Rādh 19.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शूद्रकृत्यं,
क्ली,
 (शूद्रस्य कृत्यम् ।) शूद्रकर्त्तव्य-कर्म्म यथा, --“प्रणम्य सच्चिदासन्दं शूद्राणां न्यायवर्त्तिनाम् ।श्राद्धाहःकृत्ययोस्तत्त्वं वक्ति श्रीरघुनन्दनः ॥
”तच्च मत्स्यपुराणम् ।“एवं शूद्रोऽपि सामान्यं वृद्धिश्राद्धञ्च सर्व्वदा ।नमस्कारेण मन्त्रेण कुर्य्यादामान्नवद्बृधः ॥
दानः प्रधानः शूद्रः स्यादित्याह भगवान् प्रभुः ।दानेन सर्व्व कामाप्तिरस्य संजायते यतः ॥
”ततो दानमेवापेक्षितंन तु भोजनमपि । सामान्यंसर्व्वजनकर्त्तव्यत्वेनप्रतिमासकृष्णपक्षादिविहितश्राद्धं आभ्यु दयिकश्राद्धञ्च एवं द्विजातिवत्शूद्रोऽपि कुर्य्यादित्यन्वयः । नमस्कारेण मन्त्रेणनतुस्वयं पठितमन्त्रेण आमान्नवदित्यनेनजलसेकसिद्धान्नव्यावृत्तिः । स्विन्नमन्नमुदाहृतम् । इतिवशिष्ठे न स्विन्नस्यैवान्नत्वाभिधानात् । कन्दुपक्वस्येभृष्टत्वं नतु सिन्नत्वम् । हारीतेन स्वेदनभर्ज्ज-नयोः पृथक्त्वमुक्तम् । यथा । आदीपनतापन-स्वेदनभर्ज्जनपचनादिभिः प्रञ्चमीति अस्यार्थः ।आदीपनं काष्ठानाम् तापनं तोयादेः । स्वेदनंधान्यादेः । भर्ज्जनं यवादेः । पचनं तण्डुलादेः ।इति पञ्चमी । सूना इति कल्पतरुः । अतएवस्विन्नधान्येन व्यवह्रियते ।“कन्दुपक्वानि तैलेन पायसं दधि शक्तवः ।द्विजैरेतानि भोज्यानि शूद्रगेहकृतान्यपि ॥
”इति कुर्म्मपुराणवचनेन शूद्रकर्त्तृककन्दुपक्वादेर्ब्राह्मणस्य भक्ष्यत्वेन श्राद्धे देयत्वं युक्तम् । कन्दुपक्वं जलोपसेकं विना केवलपात्रेण यद्वह्णिनापक्वम् । पायसं पाकेन काठिन्यविकारापन्नंदुग्धम् । परमान्नपरत्वे पुंलिङ्गनिर्द्देशापत्तेः ॥
तथा चामरः । परमान्नस्तु पायस इति ।“दिने त्रयोदशे प्राप्ते पाकेन भोजयेद्द्विजान् ।अयं विधिः प्रयोक्तव्यः शूद्राणां मन्त्रवर्ज्जितः ॥
”इति श्राद्धचिन्तामणिधृतवराहपुराणवचनमपिकन्दुपक्वपरम् । एवन्तु एतद्वचनं सच्छू द्रपरंमैथिलोक्तं हेयम् । एवं आममांसस्यापि श्राद्धेदेयत्वं सामगश्राद्धतत्त्वेऽनुसन्धेयम् । तत्र द्रव्य-देवताप्रकाशार्थं ब्राह्मणेन मन्त्राः । पाठ्याः ।“अयमेव विधिः प्रोक्तः शूद्राणां मन्त्रवर्ज्जितः ।अमन्त्रस्य तु शूद्रस्य विप्रो मन्त्रेण गृह्यते ॥
”इति वराहपुराणात् ॥
अयं श्राद्धेतिकर्त्तव्यताको विधिः शूद्रकर्त्तृकमन्त्र-पाठरहितः । शूद्रस्य मन्त्रपाठानधिकारसिद्धौयदमन्त्रस्येति पुनर्वचनं तत् स्त्रिया ग्रहणार्थंपरिभाषार्थञ्च । ततश्च तत्कर्म्मसम्बन्धिमन्त्रेणविप्रस्तदीयकर्म्मकारयितृब्राह्मणो गृह्यतो तेनबाह्मणेन तत्र मन्त्रः पठनीय इति तात्पर्य्यम् ।तत्र यजुर्व्वेदिको मन्त्रः । तथा च स्मृतिः ।“आर्षक्रमेण सर्व्वत्र शद्रा वाजसनेयिनः ।तस्माच्छूद्रः स्वयं कर्म्म यजुर्व्वेदीव कारयेत् ॥
”आर्षक्रमेणमुन्यु क्तक्रमेण यजुर्वेदिसम्बन्धिगृह्या-दिना ।“चतुर्णामपि वर्णानां यानि प्रोक्तानि वेधसा ।धर्म्मशास्त्राणि राजेन्द्र शृणु तानि नृपोत्तम ॥
विशेषतस्तु शूद्राणां पावनानि मनीषिभिः ।अष्टादश पुराणानि चरितं राघवस्य च ॥
रामस्य कुरुशार्दुल धर्म्मकामार्थसिद्धये ।तथोक्तं भारतं वीर पाराशर्य्येण धीमता ।वेदार्थं सकलं योज्यं धर्म्मशास्त्राणि च प्रभो ॥
”इति भविष्यपुराणवचनात्तेषां पौराणिकादि-विधिर्योज्यो योजयित्रा । अत्र च श्राद्धे वेद-मन्त्रवर्ज्जं शूद्रस्येतिवचने वेदेत्युपादानात् श्राद्धेपुराणमन्त्रः शूद्रेण पठनीय इति मैथिलोक्तम्तन्न वराहपुराणे शूद्राणां मन्त्रवर्ज्जित इत्यनेनमन्त्रमात्रनिषेधात् मत्स्यपुराणेन नमस्कारेणमन्त्रेण इत्युपादानाच्च । पौराणिकस्यापि श्राद्धेनिषेधः प्रतीयते । एवं स्नानेऽपि ।“ब्रह्मक्षत्त्रविशामेव मन्त्रवत् स्नानमिष्यते ।तूष्णीमेव हि शूद्रस्य सनमस्कारकं मतम् ॥
”इत्यनेन नमस्कारविधानात् पञ्चयज्ञेऽपि ।“शूद्रस्य द्बिजशूश्रूषा तथा जीवनवान् भवेत् ।शिल्पैर्वा विविधैजीवेत् द्विजातिहितमा-चरन् ॥
भार्य्यारतिः शुचिर्भृत्यभर्त्ता श्राद्धक्रियारतः ।नमस्कारेण मन्तेण पञ्चयज्ञान्न हापयेत् ॥
”इति नमस्कारमात्रविधानात् श्राद्धादिषु पौरा-णिकमन्त्रनिषेधः ततश्च स्नानश्राद्धपञ्चयज्ञे तरत्रशूद्रस्य पौराणिकमन्त्रपाठः प्रतीयते । अत्र ।“षष्ठेऽन्नप्राशनं मासि यद्वेष्टं मङ्गलं कुले ॥
”इति मनुवचनात् । चूडा कार्य्या यथाकुलं इतियाज्ञवल्क्यवचनाच्च संस्कारमात्रे कुलघर्म्मानु-रोधेन कालान्तरस्य नामविशेषोच्चारणस्याभिधानाच्च शूद्रादीनां नामकरणे वसुघोषादिक-पद्धतियुक्तनामकरणस्यच प्रतीतेर्व्वैदिककर्म्मणिशूद्रानां पद्धतियुक्तनामाभिधानं क्रियते इति ॥
शूद्रस्त्वाचमने दैवतीर्थेन ओष्ठे जलं सकृत्क्षिपेत् न पिबेत् । तथा च याज्ञवल्क्यः ।“हृत्कण्ठतालुगाद्भिस्तु यथासंख्यं द्विजातयः ।शुद्धेरन् स्त्री च शूद्रश्च सकृत् स्पृष्टाभिरन्ततः ॥
”अन्ततो हृदयादिसमीपेन ओष्ठेन उत्तरोत्तर-मपकर्षात् । अतएव स्पृष्टाभिरित्युक्तं न तुभक्षिताभिरिति ।“स्त्री शूद्रः शुध्यते नित्यं क्षालनाच्च करोष्ठयोः ॥
”इति ब्रह्मपुराणवचनञ्च । याज्ञवल्क्यः ।“प्राग्वा ब्राह्म्येण तीर्थेन द्विजो नित्यमुप-स्पृशेत् ।”अत्र द्विजस्यैव आचमने ब्राह्म्यतीर्थोपादानात्स्त्रीशूद्रयोर्ण तेनाचमनम् । एवमेव मिता-क्षरायां व्यक्तमुक्तं मरीचिना ।“स्त्रियास्त्रैदशिकं तीर्थं शूद्रजातेस्तथैव च ।सकृदाचमनाच्छुद्विरेतयोरेव चोभयोः ॥
” इति ।एतदनन्तरं इन्द्रियादिस्पर्शनन्तु ब्राह्मणवदेव ।प्रमाणान्तरन्तु वाजसनेयिसामगश्राद्धाह्निक-तत्त्वयोरनुसन्धेयम् । इति वन्द्यघटीयश्रीहरिहरभट्टाचार्य्यात्मज-श्रीरघुनन्दनभदृआचार्य्यविरचितंशूद्राह्निकाचारतत्त्वं समाप्तम् ॥