| YouTube Channel

शूद्र (zUdra)

 
शब्दसागरः
English
शूद्र
m.
 (-द्रः) A man of the fourth or servile tribe, said to have sprung
from the feet of BRAHMĀ.
f.
 (-द्रा) A woman of the Śūdra tribe.
f.
 (-द्री or द्राणी) The wife of Śūdra.
E.
 शुच् to purify or cleanse,
Uṇadi
aff.
 रक्, the vowel made long, and च changed to द ।
Capeller Eng
English
शूद्र॑
m.
 आ॑ or ई
f.
 a man and woman of the fourth
caste.
Yates
English
शूद्र (द्रः) 1.
m.
 A
shudra or man
of the 4th tribe.
f.
 द्रा or द्राणी,
woman of
Idem.
Wilson
English
शूद्र
m.
 (-द्रः) A man of the fourth or servile tribe, said to have
sprung from the feet of BRAHMĀ.
f.
 (-द्रा) A woman of the Śūdra tribe.
f.
 (-द्री or -द्राणी) The wife of a Śūdra.
E.
 शुच to purify or cleanse, Uṇādi
aff.
 रक्, the vowel made long,
and च changed to द.
Apte
English
शूद्रः [śūdrḥ], [शुच्-रक् पृषो˚ चस्य दः दीर्घः
Uṇ.*
 2.19] A man of the fourth or the last of the four principal tribes of the Hindus
he is said to have been born from the feet of Puruṣa
पद्भ्यां शूद्रो अजायत Ṛv.1.9.12
or of Brahman
Ms.*
 1.87
and his principal business was to serve the three higher castes
एकमेव तु शूद्रस्य प्रभुः कर्म समादिशत् । एतेषामेव वर्णानां शुश्रुषामनसूयया ॥
Ms.*
 1.9.Comp. -आर्ता the Priyaṅgu plant. -आह्निकम् the daily ceremonies or observances of a Śūdra. -उदकम् water polluted by the touch of a Śūdra. -कृत्यम्, -धर्मः the duties of a Śūdra. -घ्न, -हन्
a.
killing a Śūdra.
the slayer of a Śūdra
एतदेव व्रतं कृत्स्नं षण्मासान् शूद्रहा चरेत्
Ms.*
 11.13. -प्रियः an onion. -प्रेष्यः a man of any of the three higher castes who has become a servant to a Śūdra. -भूयिष्ठ
a.
 consisting mostly of Śūdra
यद्राष्ट्रं शूद्रभूयिष्ठम् (विनश्यति)
Ms.*
 8.22. -याजकः one who conducts a sacrifice for a Śūdra. -राज्यम् a country of which a Śūdra is a king
न शूद्रराज्ये निवसेत्
Ms.*
 4.61.-वर्गः the Śūdra or servile class. -वृत्तिः the occupation of a Śūdra
वैश्यो$जीवन् स्वधर्मेण शूद्रवृत्त्यापि वर्तयेत्
Ms.*
 1.98,
शासनम् dominion of a Śūdra.
a written bond of a Śūdra
L.
 D. B.
an edict addressed to Śūdras.-संस्पर्शः the touch of a Śūdra
अस्वर्ग्या ह्याहुतिः सा स्याच्छूद्रसंस्पर्शदूषिता
Ms.*
 5.14. -सेवनम् serving a Śūdra, being the servant of a Śūdra
Ms.*
 11.69.
Apte 1890
English
शूद्रः [शुच्-रक् पृषो° चस्य दः दीर्घः Uṇ. 2. 19] A man of the fourth or the last of the four principal tribes of the Hindus
he is said to have been born from the feet of Puruṣa
पद्भ्यां शूद्रो अजायत Rv. 10. 90. 12, or of Brahman
Ms. 1. 87, and his principal business was to serve the three higher castes
cf. Ms. 1. 91.
Comp.
आर्ता the Priyaṅgu plant.
अह्निकं the daily ceremonies or observances of a Śūdra.
उदकं water polluted by the touch of a Śūdra.
कृत्यं,
धर्मः the duties of a Śūdra.
प्रियः an onion.
प्रेष्यः a man of any of the three higher castes who has become a servant to a Śūdra.
भूयिष्ठ a. consisting mostly of Śūdras.
याजकः one who conducts a sacrifice for a Śūdra.
वर्गः the Śūdra or servile class.
सेवनं serving a Śūdra, being the servant of a Śūdra.
Monier Williams Cologne
English
शूद्र॑
m.
 (of doubtful derivation) a Śūdra, a man of the fourth or lowest of the four original classes or castes (whose only business,
accord.
 to
Mn.
 i, 91, was to serve the three higher classes
in
RV.
 ix, 20, 12, the Śūdra is said to have been born from the feet of Puruṣa, q.v.
in
Mn.
 i, 87 he is fabled to have sprung from the same part of the body of Brahmā, and he is regarded as of higher rank than the present low and mixed castes so numerous throughout India
केवल-श्°, a pure Ś°),
RV.
&c.
&c.
 (IW. 212
&c.
 )
a man of mixed origin,
L.
N.
 of a Brāhman,
Buddh.
pl.
N.
 of a people,
MBh.
Pur.
शूद्र॑ (आ and ई),
f.
 , see below.
Monier Williams 1872
English
शूद्र शूद्र, अस्, m. (according to Uṇādi-s.
II. 19. fr. rt. 1. शुच्, to be afflicted, &c.), a man of
the fourth or servile tribe (whose only business, ac-
cording to Manu I. 91, was to serve the three higher
castes
in Ṛg-veda X. 90, 12. the Śūdra is said to
have been born from the feet of Puruṣa
in Manu
I. 87. he is fabled to have sprung from the same
part of the body of Brahmā
केवल-शूद्र, a pure
Śūdra)
(आ), f. a woman of the Śūdra tribe
(ई), f.
the wife of a Śūdra.
—शूद्र-कन्या, f. a Śūdra
girl.
—शूद्र-कृत्य, अस्, आ, अम्, to be done by a
Śūdra, proper for a Śūdra
(अम्), n. the duty of
a Śūdra.
—शूद्रकृत्य-विचार-तत्त्व, अम्, n., N.
of a part of Raghu-nandana's Smṛti-tattva (illustrat-
ing the duties of Śūdras at the anniversaries of the
death of parents and at other ceremonies).
—शूद्र-
ता, f. or शूद्र-त्व, अम्, n. the state or condition
of a Śūdra or slave
servility.
—शूद्र-धर्म,
अस्, m. the duty of a Śūdra (i. e. the service of the
three higher castes).
—शूद्रधर्म-तत्त्व, अम्,
n. ‘the nature of a Śūdra's duties, ’ N. of a work by
Kamalākara.
—शूद्र-प्रिय, अस्, आ, अम्, dear to a
Śūdra, liked by Śūdras
(अस्), m. an onion (= प-
लाण्डु).
—शूद्र-प्रेष्य, अस्, m. a man of one of
the three superior castes who has become a servant
to a Śūdra
(अम्), n. the being servant to a Śūdra.
—शूद्र-भिक्षित, अस्, आ, अम्, (anything) begged
or received as alms from a Śūdra.
—शूद्र-भू-
यिष्ठ, अस्, आ, अम्, inhabited mostly by Śūdras,
abounding with Śūdras.
—शूद्र-याजक, अस्, m.
one who sacrifices for a Śūdra, the conductor of a
sacrifice for a Śūdra.
—शूद्रयाजक-प्रायश्चित्त,
अम्, n. the penance incurred by sacrificing for a
Śūdra.
—शूद्र-योनि-ज, अस्, आ, अम्, born of a ser-
vile womb, of plebeian origin.
—शूद्र-राज्य, अम्,
n. a country of which a Śūdra is king.
—शूद्र-
वर्ग, अस्, m. the Śūdra or servile class.
—शूद्र-
वर्जम्, ind. except Śūdras.
—शूद्र-वृत्ति, इस्, f.
the occupation or mode of life of a Śūdra (i. e. ser-
vitude to the higher castes).
—शूद्र-शासन, अम्,
n. an edict or grant addressed to Śūdras.
—शूद्र-
संस्कार, अस्, m. any purificatory rite relating to
Śūdras.
—शूद्र-सेवन, अम्, n. attendance on a
Śūdra master, the being in the service of a man of
the servile class, (Manu XI. 70.)
—शूद्र-हत्या, f.
the killing of a Śūdra.
—शूद्र-हन्, आ, m. one
who kills a Śūdra, the slayer of a Śūdra.
—शू-
द्रान्न (°र-अन्°), अम्, n. food belonging to a
Śūdra
[cf. शूद्रोदक below.]
—शूद्रा-परिण-
यन, अम्, n. the marrying a Śūdra female.
—शू-
द्रा-पुत्र, अस्, m. the son of a Śūdra woman, (the
father being either a Śūdra or a man of a different
caste.)
—शूद्रा-भार्य, अस्, m. one who has a
Śūdra woman for his wife, the husband of a Śūdra
woman.
—शूद्रार्ता (°र-आर्°), f. a kind of plant
(= प्रियङ्गु).
—शूद्रा-वेदन, अम्, n. the mar-
rying a Śūdra woman.
—शूद्रा-वेदिन्, ई, m. marry-
ing a Śūdra woman, a man of one of the three
higher classes who has married a Śūdra wife.
—शू-
द्राशौच (°र-अश्°), अम्, n. the impurity of a
Śūdra.
—शूद्रा-सुत, अस्, m. = शूद्रा-पुत्र.
—शू-
द्राह्निक (°र-आह्°), अम्, n. the daily ceremonies
of a Śūdra.
—शूद्री-भू, cl. 1. P. -भवति, &c.,
to become a Śūdra.
—शूद्रोदक (°र-उद्°), अम्,
n. water that has been polluted by the touch of a
Śūdra.
—शूद्रोदक-पान-प्रायश्चित्त, अम्, n. a
penance for drinking water given by a Śūdra.
Macdonell
English
शूद्र śūdrá,
m.
 man of the fourth or servile 🞄class: -ka,
m.
 N. of a king, the reputed author 🞄of the Mṛcchakaṭikā
N. of a soldier
🞄-jana,
m.
 Śūdra
-janman,
a.
 descended 🞄from a Śūdra
m.
 Śūdra
-tā,
f.
 , -tva,
n.
 🞄condition of a Śūdra
-dharma,
m.
 duty of a 🞄Śūdra
-yājaka,
a.
 sacrificing for a Śūdra.
Benfey
English
शूद्र शूद्र,
I.
m.
 A man of the
fourth caste, Man. 1, 31
116
Hit. iv.
d. 21.
II.
f.
 रा, A woman of that
caste.
III.
f.
 री, or राणी, The wife of
a Śūdra.
--
Comp.
महा-,
m.
 a cow-
herd.
f.
 री, a milk-woman.
Apte Hindi
Hindi
शूद्रः
पुं*
 - "शुच् + रक्, पृषो* चस्य दः, दीर्घः"
"चौथे वर्ण का पुरुष, हिन्दुओं के चार मुख्य वर्णों में से अन्तिम वर्ण का पुरुष"
शूद्रः
पुं*
 - "शुच्+रक्, पृषो* चस्य दः दीर्घश्च"
हिन्दु समाज में चौथे वर्ण का पुरुष
L R Vaidya
English
SUdra {% m. %} A man of the fourth or survile tribe
(the Śūdra, is said to have been born from the feet of Purusha in R.V.x.90
his business was to serve the three higher castes, M.i.91).
Bopp
Latin
शूद्र m. vir quarti Indorum ordinis, qui opifices compre-
hendit. BR. 2. 16. BH. 9. 32.
Lanman
English
śūdrá, m. a man of the fourth caste, a
Śūdra.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 शूद्र, अन्तवर्ण, अन्त्यज
noun
हिन्दूधर्मशास्त्रानुसारेण चातुर्वर्ण्यव्यवस्थायां चतुर्थः वर्णः।
"वर्णाश्रमे शूद्रस्य कार्यं अन्यस्य सेवा करणीया। / पद्भ्याम् शूद्रो अजायत।"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
चातुर्वर्ण्यं द्विजक्षत्त्रवैश्यशूद्रा नृणां भिदः ।
-wordlist-
चातुर्वर्ण्य (क्ली), वर्ण (पुं), द्विज (पुं), क्षत्र (पुं), वैश्य (पुं), शूद्र (पुं)
--source--
शूद्रान्त्यवर्णौ वृषलः पद्यः पज्जो जघन्यजः ॥ ८९४ ॥
ते तु मूर्धाभिषिक्ताद्यारथकृन्मिश्रजातयः ।
-wordlist-
शूद्र (पुं), अन्त्यवर्ण (पुं), वृषल (पुं), पद्य (पुं), पज्ज (पुं), जघन्यज (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
शूद्र
शूद्र, तुरीयवर्ण
शूद्रस्तुरीयवर्णः स्यात्तद्भेदास्वन्त्यजाः स्मृताः ॥ ३९२ ॥
verse 2.1.1.392
page 0046
शूद्र
शूद्र, अन्त्यवर्ण, वृषल, पद्य, पज्ज
शूद्रोऽन्त्यवर्णो वृषलः पद्यः पज्जश्च कथ्यते ।
verse 2.1.1.586
page 0066
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: शूद्रा
Root: शूद्र
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Name of fourth caste
Shloka(s):
3|5|2|1 ► ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रा इति वर्णाश्चतुष्टये। (भूमिकाण्डः/मनुष्याध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|5|2|1 ⇢ शूद्रा (शूद्र) (पुं) ⇒ Name of fourth caste ⇒
Related word(s):
isa_k ➡ वर्णचतुष्टयम्
Mahabharata
English
Śūdra, pl. (ºāḥ), a people, mostly mentioned together with the Abhīras. § 285 (Nakula): II, 32, 1192 (ºābhīragaṇāḥ, in the west, vanquished by Nakula on his digvijaya).--§ 574 (Jambūkh.): VI, 9, 375 (ºābhīrāḥ, in the north-east).-§ 589 (Droṇābhishek.): VII, 7, 183 (in the rear of Droṇa's array).--§ 592 (Saṃśaptakavadhap.): VII, 20, 798 (ºābhīrāḥ, in the neck of Droṇa's garuḍavyūha).--§ 615 (Baladevatīrthay.): IX, 57, 2119 (ºābhīrān prati dveshād yatra nashṭā Sarasvatī, sc. at Vinaśana).
Śūdra^2, pl. (ºāḥ) = Śiva (1000 names^1).
पुराणम्
English
शूद्र / ŚŪDRA. See under cāturvarṇyam.
Vedic Reference
English
Śūdra is the designation of the fourth caste in the Vedic
state (see Varṇa). It is quite unknown in the Rigveda except
in the Puruṣasūkta^1 (‘hymn of man’) in the tenth Maṇḍla,
where is the earliest version of the origin of the castes the
Śudra for the first time appears. The Rigveda, on the other
hand, knows Dasyu and Dāsa, both as aborigines independent
of Āryan control and as subjugated slaves: it is reasonable to
reckon the Śūdra of the later texts as belonging to the
aborigines who had been reduced to subjection by the Āryans.
Strictly speaking, the defeated aborigines must have been
regarded as slaves, but it is obvious that, except on occasions
when most of the men were slain, which may have occurred
quite often, there must have remained too many of them to be
used as slaves of individual owners. The villages of the
aborigines must have continued to subsist, but under Āryan
lordship and control: there may be this amount of truth in
Baden Powell's theory, which practically traced all the early
cultivating villages in India to Dravidian origin. On the other
hand, the term Śūdra would also cover the wild hill tribes
which lived by hunting and fishing, and many of which would
acknowledge the superiority of their Āryan neighbours: it
could, in fact, be applied to all beyond the pale of the Āryan
state.
This view of the Śūdra suits adequately the Vedic references
to his condition, which would not apply adequately to domestic
slaves only. The Śūdra is continually opposed to the Āryan, ^2
and the colour of the Śūdra is compared with that of the
Āryan, ^3 just as his ways are so contrasted.^4 The Aitareya
Brāhmaṇa, ^5 in its account of the castes, declares that the
Śūdra is anyasya preṣya, ‘the servant of another’
kāmotthāpya,
‘to be expelled at will’
and yathākāmavadhya, ‘to be slain at
will.’ All these terms well enough describe the position of the
serf as the result of a conquest: the epithets might have been
applied to the English serf after the Norman Conquest with
but slight inaccuracy, especially if his master had received a
grant of jurisdiction from the Crown. The Pañcaviṃśa Brāh-
maṇa^6 explains that even if prosperous (bahu-paśu, ‘having
many cows’) a Śūdra could not be other than a servant: his
business was pādāvanejya, ‘the washing of the feet’ of his
superiors. The Mahābhārata^7 says out and out that a Śūdra
has no property (na hi svam asti śūdrasya, ‘the Śūdra has
nothing he can call his own’). On the other hand, just as in
England the royal justice would protect the serf in life and
limb, ^8 so it appears that the slaying of a Śūdra involved a
wergeld of ten cows according to both Baudhāyana^9 and
Āpastamba.^10 It may, indeed, be held that this wergeld was
only due in case of murder by another than the master, but
such limitation is nowhere stated.
In sacred matters the distinction between Āryan and Śūdra
was, of course, specially marked. The texts^11 do not hesitate
to declare that the upper castes were ‘all, ’ ignoring the Śūdras
the Śūdra is prohibited^12 from milking the cow for the milk
required at the Agnihotra (‘oblation to Agni’)
and the Śata-
patha Brāhmaṇa^13 forbids a man who has been consecrated
(dīkṣita) for a sacrifice to speak to a Śūdra at all for the time,
though the Śāṭyāyanaka^14 seems to have relaxed this rule by
confining it to cases in which the Śūdra was guilty of some sin.
At the sacrifice itself the Śūdra could not be present in the
śālā, ‘hall’
he is definitely classed in the Śatapatha Brāh-
máṇa^15 and the Pañcaviṃśa Brāhmaṇa^16 as unfit for ‘sacrifice’
(ayajñiya)
and declared in the Kāṭhaka Saṃhitā^17 not to be
admitted to drink Soma. At the Pravargya (introductory
Soma) rite the performer is not allowed to come in contact
with a Śūdra, ^18 who here, as in the Kāṭhaka Saṃhitā, ^17 is
reckoned as excluded from a share in the Soma-draught. On
the other hand, the Śūdra is one of the victims at the Puruṣa-
medha (‘human sacrifice’) in the Yajurveda, ^19 and a fight
between an Āryan and a Śūdra, in which, of course, the former
wins, forms a part of the Mahāvrata rite, being perhaps a pre-
cursor of the Indian drama.^20
Other indications, however, exist, showing that it would be
undesirable to ignore the real importance of the Śūdra, which
again reminds us of the condition of the serf, who, though
legally restrained, still gradually won his way to the rank of a
free man. Rich Śūdras are mentioned in the early texts, ^21 just
as Śūdra gahapatis, ‘householders, ’ occur in the Buddhist texts,
and Śūdra kings in the legal literature.^22 Sin against Śūdra and
Āryan is mentioned
^23 prayers for glory on behalf of Śūdras,
as well as of the other castes^24 occur
and the desire to be dear
to Śūdra as well as to Āryan is expressed.^25
The Sūtras also, while they emphasize as general rules
points earlier not insisted on, such as their inferiority in
sitting, etc., ^26 their exclusion from the study of the Vedas, ^27
the danger of contact with them^28 or their food, ^29 still recog-
nize that Śūdras can be merchants, ^30 or even exercise any
trade.^31
Moreover, the Sūtras^32 permit the marriage of a Śūdrā
woman with members of all castes. Though it was a reproach
to Vatsa^33 and to Kavaṣa^34 that they were the sons of a Śūdrā
and a Dāsī respectively, still the possibility of such a reproach
shows that marriages of this kind did take place. Moreover,
illicit unions of Ārya and Śūdrā, or Śūdra and Āryā, are
referred to in the Saṃhitās of the Yajurveda.^35
The origin of the term Śūdra is quite obscure, but Zimmer^36
points out that Ptolemy^37 mentions Σύδροι as a people, and he
thinks that the Brāhui may be meant. Without laying any
stress on this identification, ^38 it is reasonable to accept the
view^39 that the term was originally the name of a large tribe
opposed to the Āryan invasion. See also Niṣāda.
1) x. 90, 12. See Muir, Sanskrit Texts,
1^2, 8 et seq.
2) Av. iv. 20, 4
xix. 32, 8
62, 1
Vājasaneyi Saṃhitā, xiv. 30
xxiii. 30.
31
Taittirīya Saṃhitā, iv. 2, 10, 2
vii. 4, 19, 3
Kāṭhaka Saṃhitā, Aśva-
medha, iv. 7
xvii. 5
Maitrāyaṇī
Saṃhitā, ii. 8, 6
iii. 13, 1, etc. See
also Ārya and Arya. In Taittirīya
Saṃhitā, i. 8, 3, 1
Vājasaneyi Saṃhitā,
xx. 17
Kāṭhaka Saṃhitā, xxxviii. 5,
Sūdra is opposed to Arya.
3) Kāṭhaka Saṃhitā, xxxiv. 5
Pañca-
viṃśa Brāhmaṇa, v. 5, 17. Cf.
Śatapatha Brāhmaṇa, vi. 4, 4, 9
Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, i. 4, 25
Aitareya Brāhmaṇa, viii. 4, 5
Taittirīya
Brāhmaṇa, i. 2, 6, 7
Weber, Indische
Studien, 10, 4
Muir, op. cit., 1^2, 140
Mahābhārata, xii. 188, 5.
4) Aitareya Brāhmaṇa, vii. 17, 3. 4
Śāṅkhāyana Śrauta Sūtra, xv. 24.
5) vii. 29, 4
Muir, Sanskrit Texts, 1^2,
439.
6) vi. 1. 11.
7) xii. 30, 7 (Hopkins, Journal of the
American Oriental Society, 13, 73). The
same text, xii. 294, 21 (ibid., 74, n.).
insists on his duty of service.
8) Pollock and Maitland, History of
English Law, 1, 350, 355, etc.
9) Dharma Sūtra, i. 10, 19, 1.
10) Dharma Sūtra, i. 9, 24, 3.
11) Śatapatha Brāhmaṇa, ii. 1, 4, 2
iv. 2, 2, 14, etc. Cf. Eggeling, Sacred
Books of the East, 12, xvi. et seq.
26,
292. Cf. Hopkins, op, cit., 13, 73, 75, n.
12) Kāṭhaka Saṃhitā, xxxi. 2
Maitrā-
yaṇī Saṃhitā, iv. 1, 3. So the sthālī,
‘cooking vessel, ’ is to be prepared
by an Āryan, Maitrāyaṇī Saṃhitā,
i. 8, 3.
13) iii. 1, 1. 10. Cf. v. 3, 2, 2.
14) Quoted by Āpastamba, cited in
the scholiast on Kātyāyana Śrauta
Sūtra, vii. 5, 7. The sense is not quite
certain, but that given in the text
seems reasonable. Cf. Weber, op. cit.,
10, 11.
15) iii. 1, 1, 10. See also Maitrāyaṇī
Saṃhitā, vii. 1, 1, 6
Lévi La Doctrine
du Sacrifice, 82.
16) vi. 1, 11.
17) xi. 10, where he therefore does
not receive Karīras.
18) Śatapatha Brāhmaṇa, xiv. 1, 1, 34.
17) xi. 10, where he therefore does
not receive Karīras.
19) Vājasaneyi Saṃhitā, xxx. 5
Tait-
tirīya Brāhmaṇa, iii. 4, 1, 1
Śatapatha
Brāhmaṇa, xiii. 6, 2, 10. He is also
present at the Rājasūya, Kāṭhaka
Saṃhitā, xxxvii. 1.
20) Keith, Zeitschrift der Deutschen
Morgenländischen Gesellschaft, 64, 534.
21) Maitrāyaṇī Saṃhitā, iv. 2, 7, 10
Pañcaviṃśa Brāhmaṇa, vi. 1, 11. Some
of the kings' ministers were Śūdras
Śatapatha Brāhmaṇa, v. 3, 2, 2, with
Sāyaṇa's note.
22) Foy, Die königliche Gewalt, 8
Fick,
Die sociale Gliederung, 83, 84. See
Manu, iv. 61
Viṣṇu, lxxi. 64
perhaps
Jaiminīya Upaniṣad Brāhmaṇa, i. 4, 5.
But see Roth's emendation, Journal
of the American Oriental Society, 16,
ccxliii.
23) Kāṭhaka Saṃhiṭā, xxxviii. 5
Tait-
tirīya Saṃhitā, i. 8, 3, 1
Vājasaneyi
Saṃhitā, xx. 17.
24) Taittirīya Saṃhitā, v. 7, 6, 4
Kāṭhaka Saṃhitā, xl. 13
Maitrāyaṇī
Saṃhitā, iii. 4, 8
Vājasaneyi Saṃhitā,
xviii. 48, On the other hand, the
Śūdra uses magic just as an Ārya does,
Av. x. 1, 3.
25) Av. xix. 32, 8
62, 1
Vājasaneyi
Saṃhitā, xxvi. 2, etc.
26) Gautama Dharma Sūtra, xii. 7
Āpastamba Dharma Sūtra, ii. 10, 27,
15, So he can be insulted with im-
punity, Gautama, xii. 13, and is
punished for insult by mutilation, ibid.,
xii. 1
Āpastamba, ii. 10, 27, 14.
27) Gautama, xii. 4-6.
28) Āpastamba, i. 5, 17, 1
ii. 2, 3, 4,
etc.
29) Āpastamba, i. 5, 16, 2, etc.
30) Gautama, x. 60. Cf. x. 50-67 for
an exhaustive account of the Śūdra's
duties in theory. His relations to his
master are those of mutual support.
31) Viṣṇu, ii. 14.
32) Pāraskara Gṛhya Sūtra, i. 4, 11.
Rules to the contrary (e.g., Gobhila
Gṛhya Sūtra, iii. 2, 52) are for special
occasions. See Weber, op. cit., 10, 74.
On the other hand, criminal intercourse
of a Śūdra and an Āryan woman is
severely punished in the Sūtras. See
Āpastamba, i. 10, 26, 20
27, 9
Gautama, xii. 2. 3.
33) Pañcaviṃśa Brāhmaṇa, xiv. 6, 6.
34) Aitareya Brāhmaṇa, ii. 19, 1.
35) Ārya and Śūdrā: Vājasaneyi Saṃ-
hitā, xxiii. 30
Taittirīya Saṃhitā, vii. 4,
19, 3
Maitrāyaṇī Saṃhitā, iii. 13, 1
Kāṭhaka Saṃhitā, Aśvamedha, iv. 8
Śūdra and Āryā: Vājasaneyi Saṃhitā,
xxii. 31. This verse the Śatapatha Brāh-
maṇa no doubt deliberately ignores.
36) Altindisches Leben, 216, 435.
37) vi. 20.
38) The Brāhui are now held not to be
Dravidian ethnologically, but Turco-
Iranian (Indian Empire, 1, 292, 310).
It is suggested (ibid., 1, 382) that they
represent the original Dravidian type,
which in India has been merged in the
Muṇḍā type
but this suggestion is
invalidated by the fact that the Rigveda
speaks of the Dasyus as anās, ‘nose-
less’ (cf. Dasyu, 1, 347, n. 7). a term
admirably applicable to Dravidians,
but ludicrous as applied to the Turco-
Iranian type. It is much more plausible
to assume that the Brāhuis are a mixed
race, which in course of time has lost
most of its Dravidian features. On
the relation of Dravidians and speakers
of Muṇḍā tongues, the Vedic texts
throw no light.
39) See Weber, Indische Studien, 18, 85,
255
Ludwig, Translation of the Rig-
veda. 3, 212
Fick, Die sociale Gliederung,
201, 202.
Cf. von Schroeder, Indiens Literatur
und Cultur, 154, 155
Jolly, Zeitschrift
der Deutschen Morgenländischen Gesell-
schaft, 50, 515
Fick, Die sociale Gliederung,
201 et seq., Rhys Davids, Buddhist India,
54
Hopkins, Journal of the American
Oriental Society, 13, 73 et seq. (for the
Śūdra in the Epic)
Zimmer, Altin-
disches Leben, 191, et seq.
Weber, Indian
Literature, 18, 77, 111, 112, 276
Indische
Studien, 10, 4 et seq.
Muir, Sanskrit
Texts, 1^2, 8 et seq.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शूद्रः,
पुं,
 (शोचतीति । शुच शोके + “शुचेर्दश्च ।”उणा० २ । १९ । इति रक् दश्चान्तादेशो धातो-र्दीर्घश्च ।) चतुर्व्वर्णान्तर्गतचतुर्थवर्णः । तत्-पर्य्यायः । अवरवर्णः २ वृषलः ३ जघन्यजः ४ ।इत्यमरः ॥
दासः ५ पादजः ६ अन्त्यजन्मा ७जघन्यः ८ द्विजसेवकः ९ । इति शब्दरत्नावली ॥
पद्यः १० । इति जटाधरः ॥
अन्त्यवर्णः ११पज्जः १२ । इति हेमचन्द्रः ॥
चतुर्थः १३ द्विज-दामः १४ उपासकः १५ । इति राजनिर्घण्टः ॥
प्लक्षद्वीपे तस्य संज्ञा मत्याङ्गः । शाल्मलद्वीपेइषुन्धरः । कुशद्वीपे कुलकः । क्रौञ्चद्वीपेसेवकः । शाकद्वीपे अनव्रतः । पुष्करद्वोपे सर्व्वेएकवर्णाः । अस्योत्पत्तिर्ब्रह्मणः पादात् । अस्यशास्त्रनिरूपितो धर्म्मः जीविका च ब्राह्मण-क्षत्त्रियवैस्यशुश्रूषा । अस्यैकाश्रमो गार्हस्थ्यः ।इति श्रीभागवतम् ॥
* ॥
अथ शूद्रधर्म्मादि ।“विप्राणामर्च्चनं नित्यं शूद्रधर्म्मो विधीयते ।तद्द्वेषी तद्धनग्राही शूद्रश्चाण्डालतां व्रजेत् ॥
गृध्रः कोटिसहस्राणि शतजन्मानि शूकरः ।श्वापदः शतजन्मानि शूद्रो विप्रधनापहा ॥
यः शूद्रो ब्राह्मणीगामी मातृगामी स पातकी ।कुम्भीपाके पच्यते स यावद्वै ब्रह्मणः शतम् ॥
कुम्भीपाके तप्ततैले भुक्तः सर्पैरहर्निशम् ।शब्दञ्च विकृताकारं कुरुते यमताडनात् ॥
तदा चाण्डालयोनिः स्यात् सप्तजन्मसु पातकीसप्तजन्मसु सर्पश्च जलौका सप्तजन्मसु ॥
जन्मकोटिसहस्रञ्च विष्ठायां जायते कृमिः ।योनिक्रिमिः पुंश्चलीनां स भवेत् सप्तजन्मसु ॥
गवां व्रणकृमिः स्याच्च पातकी सप्तजन्मसु ।योनौ योनौ भ्रमत्येवं न पुनर्जायते नरः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ८३ अध्यायः ॥
अपि च ।“द्विजानां पादशूश्रूषा शूद्रैः कार्य्या सदा त्विहपादप्रक्षालनं गन्धैर्भोज्यमुच्छिष्टमात्रकम् ॥
ते तु चक्रु स्तदा चैव तेभ्यो भूयः पितामहः ।शूश्रूषार्थं मया यूथं तुरीये तु पदे कृताः ॥
द्विजानां क्षत्त्रवर्गाणां वैश्यानाञ्च भवद्द्विधाः ।त्रिभ्यः शूश्रूषणा कार्य्या इत्यवादीद्वचस्तदा ॥
”इति पाद्मे सृष्टिखण्डे १६ अध्यायः ॥
किञ्च ।“शूश्रूषैव द्विजातीनां शूद्राणां धर्म्मसाधनम् ।कारुकर्म्म तथाजीवः पाकयज्ञोऽपि धर्म्मतः ॥
इति गारुडे ४९ अध्यायः ॥
शूद्रराज्ये वासनिषेधो यथा, --“धार्म्मिकैर्नावृते ग्रामे न व्याधिबहुले भृशम् ।न शूद्रराज्ये निवसेत् न पाषण्डजनैर्वृते ॥
”शूद्राय मतिदाननिषेधो यथा, --“न शूद्राय मतिं दद्यात् कृशरं पायसं दधि ।नोच्छिष्टं वा मधु घृतं न च कृष्णाजिनं हविः ।न चैवास्मै व्रतं ब्रूयात् न च धर्म्मान् वदेद्वुधः ॥
इति कौर्म्मे उपविभागे १५ अध्यायः ॥
* ॥
शूद्राणां वेदाधिकारनिषेधो यथा, --“त्रयोवर्णा महाभाग यज्ञसामान्यमागिनः ।शूद्रा वेदपवित्रेभ्यो ब्राह्मणैस्तु बहिष्कृताः ॥
”इति वाराहे संसारचक्रनामाध्यायः ॥
* ॥
कलौ ते धन्याः यथा, “कलिः साध्विति यत् प्रोक्तं शूद्रः साध्वितियोषितः ।यदाह भगवान् साधुर्ध न्याश्चेति पुनः पुनः ॥
”इति विष्णुपुराणे ६ । २ । १२ ॥
तस्य मद्यपानादौ दोषो यथा, --“तथा मद्यस्य पानेन ब्राह्मणीगमनेन च ।वेदाक्षरविचारेण शूद्रश्चाण्डालतां व्रजेत् ॥
”इति शूद्रकमलाकरधृतपराशरवचनम् ॥
ब्राह्मणस्य तदन्नभोजननिषेधो यथा, --“शूद्रान्नं ब्राह्मणोऽश्नन् वै मासं मासार्द्धमेववा ।तद्योनावभिजायेत सत्यमेतद्विदुर्बुधाः ॥
अथोदरस्थशूद्रान्नो मृतः श्वानोऽपि जायते ।द्वादश दश चाष्टौ च गृध्रशूकरपुषकराः ॥
उदरस्थितशूद्रान्नो ह्यधीयानोऽपि नित्यशः ।जुह्वन् वापि जपन् वापि गतिमूर्द्ध्वं न विन्दति ॥
अमृतं ब्राह्मणस्यान्नं क्षत्त्रियान्नं पयः स्मृतम् ।वैश्यस्य चानमेवान्नं शूद्रान्नं रुधिरं स्मृतम् ॥
तस्मात् शूद्रं न भिक्षेत यज्ञार्थं सद्द्विजातयः ।श्मशानमिव सच्छूद्रस्तस्मात्तं परिवर्ज्जयेत् ॥
कणानामथवा भिक्षां कुर्य्याच्चातिविकर्षितः ।सच्छूद्राणां गृहे कुर्व्वन् तत्पापेन न लिप्यते ॥
विशुद्धान्वयसंजातो निवृत्तो मद्यमांसतः ।द्विजभक्तो बणिग्वृत्तिः शूद्रः स परिकीत्तितः ॥
”इति बृहत्पराशरसंहितायाम् ४ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च । हारीतः ।“शूद्रान्नेन तु भुक्तेन उदरस्थेन यो मृतः ।स वै खरत्वमुष्ट्रत्वं शूद्रत्वञ्चाधिगच्छति ॥
”शूद्रान्नं शूद्रस्वामिकान्नं तद्दत्तमपि भोजन-कालेतद्गृहावस्थितं यत्तदपि शूद्रान्नम् ।तदाहाङ्गिराः ।“शूद्रवेश्मनि विप्रेण क्षीरं वा यदि वा दधि ।निवृत्तेन न भोक्तव्यं शूद्रान्नं तदपि स्मृतम् ॥
”अपिशब्दात् साक्षात्तद्दत्तघृततण्डुलादि । न तुतद्दत्तकपर्दकादिना क्रीतमपि । स्वगृहागतेपुनरङ्गिराः ।“यथा यतस्ततो ह्यापः शूद्धिं यान्ति नदींगताः ।शूद्राद्विप्रगृहेष्वन्नं प्रविष्टन्तु सदा शुचि ॥
प्रविष्टं स्वत्वापादकप्रतिग्रहादिनेति शेषः ।अतएव पराशरः ।“तावद्भवति शूद्रान्नं यावन्न स्पृशति द्विजः ।द्विजातिकरसंस्पृष्टं सर्व्वं तद्धविरुच्यते ॥
”स्पृशति प्रतिगृह्णातीति कल्पतरुः ॥
तच्चसंप्रोक्ष्य ग्राह्यमाह विष्णुपुराणम् ।‘संप्रोक्षयित्वा गृह्णीयाच्छूद्रान्नं गृहमागतम् ॥
”तच्च पात्रान्तरे ग्राह्यमाहाङ्गिराः ।“स्वपात्रे यत्तु विन्यस्तं शूद्रो यच्छति नित्यशःपात्रान्तरगतं ग्राह्यं दुग्धं स्वगृहमागतम् ॥
”एतेन स्वगृहमागतस्यव शुद्धत्वं तद्गृहगतस्यशूद्रान्नदोषभागित्वं प्रतीयते । ततश्चैतादृगपिमुमूर्षुणा सर्व्व था शूद्रान्नं न भोक्तव्यम् । इतिशुद्धितत्त्वम् ॥
* ॥
कलौ शूद्रविशेषान्नभोजन-निषेधो यथा, --“शूद्रेषु दासगोपालकुलमित्रार्द्धशीरिणाम् ।भोज्यान्नता गृहस्थस्य तीर्थसेवातिदूरतः ॥
एतानि लोकगुप्त्यर्थं कलेरादौ महात्मभिः ।निवर्त्तितानि कर्म्माणि व्यवस्थापूर्व्वकं बुधैः ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
अपरञ्च ।व्यास उवाच ।“नाद्यात् शूद्रस्य विप्रोऽन्नं मोहाद्वा यदिवान्यतः ।स शूद्रयोनिं व्रजति यस्तु भुङ्क्ते ह्यनापदि ॥
षण्मासान् यो द्विजो भुङ्क्ते शूद्रस्यान्नं विग-र्हितम् ।जीवन्नैव भवेत् शूद्रो मृतः श्वा चाभिजायते ॥
ब्राह्मणक्षत्त्रियविशां शूद्रस्य च मुनीश्वराः ।यस्यान्नेनोदरस्थेन मृतस्तद्योनिमाप्नुयात् ॥
”कलीतरत्र शूद्रविशेषान्नभोजनविधिर्यथा, --“आर्त्तिजः कुलमित्रञ्च गोपालो दासनापितौएते शूद्रेषु भोज्यान्ना यश्चात्मानं निवेदयेत् ॥
कुशीलवः कुम्भकारः क्षेत्रकर्म्मक एव च ।एते शूद्रेषु भोज्यान्ना दत्त्वा स्वल्पं पणं बुधैः ।पायसं स्निग्धपक्वञ्च यावसञ्चैव शक्तवः ।पिण्याकञ्चैव तैलञ्च शूद्रादग्राह्यं द्विजातिभिः ॥
इति कौर्म्मे उपविभागे १६ अध्यायः ॥
अपि च ।“कन्दुपक्वानि तैलेन पायसं दधिशक्तवः ।द्विजैरेतानि भोज्यानि शद्रगेहकृतान्यपि ॥
” * ॥
अन्यच्च ।“शूद्रास्तु ये दानपरा भवन्तिव्रतान्विता विप्रपरायणास्तु ।अन्नं हि तेषां सततं सुभोज्यंभवेद्विजैर्दृष्टमिदं पुरातनैः ॥
तस्माद्दानं प्रकर्त्तव्यं व्रतस्थेन प्रयत्नतः ।सर्व्वपापविनाशाय महत्सुखविवृद्धये ॥
”इति वह्निपुराणे वृषदानाध्यायः ॥
* ॥
वैदिकेतरमन्त्रपाठे शूद्रादेरप्यधिकारः । वेद-मन्त्रवर्ज्जं शूद्रस्येति छन्दोगाह्रिकाचारचिन्तामणिधृतस्मृतौ वेदेति विशेषणात् । एवञ्चपुराणमधिकृत्य ।“अध्येतव्यं न चान्ये न ब्राह्मणं क्षत्त्रियं विना ।श्रोतव्यमिह शूद्रेण नाध्येतव्यं कदाचन ॥
”इति भविष्यपुराणवचनं पुराणमन्त्रेतरपरम् ॥
पञ्चयज्ञस्नानश्राद्धेषु पौराणिकमन्त्रोऽपिनिषिद्धः शुद्रमधिकृत्य ।“नमस्कारेण मन्त्रेण पञ्चयज्ञान्न हापयेत् ॥
”इति याज्ञकल्क्येन ॥
“ब्रह्मक्षत्त्रविशामेव मन्त्रवत् स्नानमिष्यते ।तूष्णीमेव हि शूद्रस्य सनमस्कारकं मतम् ॥
”इति योगियाज्ञवल्क्येन ॥
श्राद्धमधिकृत्य ।“अयमेव विधिः प्रोक्तः शूद्राणां मन्त्रवर्ज्जितः ।अमन्त्रस्य तु शूद्रस्य विप्रो मन्त्रेण गृह्यते ॥
”इति वराहपुराणेन च ॥
नमस्कारेणेति तूष्णीमिति मन्त्रवर्ज्जितमितिचाभिधानादेतत्परं वैदिकपेरञ्च शूद्राधिकारेगोतमवचनम् । अनुमतोऽस्य नमस्कारो मन्त्रइति । सावित्रीं प्रणवं यजुर्लक्ष्मीं स्त्रीशूद्रयो-र्नेच्छन्ति । सावित्रीं प्रणवं यजुर्लक्ष्मीं स्त्री शूद्रोयदि जानीयात् स मृतोऽधो गच्छतीति । इतितिथ्यादितत्त्वम् ॥
* ॥
* ॥
प्रसङ्गादत्र कायस्थोत्-पत्तिर्लिख्यते । पाद्मे सृष्टिखण्डे ।“सृष्ट्यादौ सदसत्कर्म्मज्ञप्तये प्राणिनां विधिः ।क्षणं ध्याने स्थितस्यास्य सर्व्वकायाद्विनिर्गतः ॥
दिव्यरूपः पुमान् हस्ते मसीपात्रञ्च लेखनीम् ।चित्रगुप्त इति ख्यातो धर्म्मराजसमीपतः ॥
प्राणिनां सदसत्कर्म्मलेखाय स निरूपितः ।ब्रह्मणातीन्द्रीयज्ञानी देव्याग्न्योर्यज्ञभुक् स वै ।भोजनाच्च सदा तस्मादाहुतिर्दोयते द्विजैः ॥
ब्रह्मकायोद्भवो यस्मात् कायस्थो जातिरुच्यते ।नानागोत्राच्च तद्वंश्याः कायस्था भुवि सन्तिवै ॥
” * ॥
प्रकारान्तरम् यथा, स्कान्द रेणुकामाहात्म्य ।“एवं हत्वार्ज्जुनं रामः सन्धाय निशितान्शरान् ।एक एव ययौ हन्तुं सर्व्वानेवातुरान् नृपान् ॥
केचिद्गहनमाश्रित्य केचित् पातालमाविशन् ।सगर्भा चन्द्रसेनस्य भार्य्या दालभ्याश्रमं ययौ ॥
ततो रामः समायातो दाल्भ्याश्रममनुत्तमम् ।पूजितो मुनिना सद्योऽन्वर्थ्यपाद्यासनादिभिः ॥
ददौ मध्याह्नसमये तस्मै भोजनमादरात् ।रामस्तु भावयामास हृदिस्थं स्वमनोरथम् ।याचयामास रामाच्च कामं दाल्भ्यो महा-मुनिः ॥
ततो द्वौ परमप्रीतौ भोजनं चक्रतुर्मदा ।भोजनानन्तरं दाल्भ्यः पप्रच्छ भार्गवं प्रति ।यत्त्वया प्रार्थितं देव तत्त्वं शंसितुमर्हसि ॥
राम उवाच ।तवाश्रमे महाभाग सगर्भा स्त्री समागता ।चन्द्रसेनस्य राजर्षेः क्षत्त्रियस्य महात्मनः ॥
तन्मे त्वं प्रार्थितं देहि हिंसेयं तां महामुने ।ततो दालभ्यः प्रत्युवाच ददामि तव वाञ्छितम्दाल्भ्य उवाच ।स्त्रियं गर्भममुं बालं तन्मे त्वं दातुमर्हसि ।ततो रामोऽब्रवोद्दाल्भ्यं यदर्थमहमागतः ॥
क्षत्त्रियान्तकरश्चाहं तत्त्वं याचितवानसि ।प्रार्थितश्च त्वया विप्र कायस्थो गर्भ उत्तमः ॥
तस्मात् कायस्थ इत्याख्या भविष्यन्ति शिशोःशुभाः ॥
पवं रामो महाबाहुर्हित्वान्तर्गर्भमुत्तमम् ॥
निर्जगामाश्रमात्तस्मात् क्षत्त्रियान्तकरः प्रभुः ।कायस्थ एप उत्पन्नः क्षत्त्रिण्यां क्षत्त्रियात्ततः ॥
रामाज्ञया स दाल्भ्येन क्षत्त्रधर्म्माद्वहिस्कृतः ।कायस्थधर्म्मोऽस्मै दत्तश्चित्रगुप्तस्य यः स्मृतः ॥
तहोत्रजाश्च कायस्था दाल्भ्यगोत्रास्ततोऽभवन् ।दाल्भ्योपदेशतस्ते वै धर्म्मिष्ठाः सत्यवादिनः ॥
सदाचारपरा नित्यं रता हरिहरार्च्चने ।देवविप्रपितॄणाञ्च अतिथीनाञ्च पूजकाः ॥
” * ॥
प्रकारान्तरम् ।“माहिष्यवनितासूनुर्वैदेहात् यः प्रसूयते ।स कायस्थ इति प्रोक्तस्तस्य धर्म्मो विधीयते ॥
क्षत्त्राद्वैश्यायां माहिष्या वैश्याद्विप्राजो वैदेहः ।लिपीनां देशजातानां लेखनं स समाचरेत् ॥
गणकत्वं विचित्रञ्च बीजपाटी प्रभेदतः ।अधमः शूद्रजातिभ्यः पञ्चसंस्कारवानसौ ॥
चातुर्वर्णस्य सेवां हि लिपिलेखनसाधनाम् ।व्यवसायः शिल्पकर्म्म तज्जीवनमुदाहृतम् ॥
शिखां यज्ञोपवीतञ्च वस्त्रमारक्तमम्भसा ।स्पर्शनं देवतानाञ्च कायस्थाद्यो विवर्ज्ज येत् ॥
”इति कमलाकरभट्टकृतशूद्रधर्म्मतत्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
शूद्र पुंस्त्री० शुच--रक् पृषो० चस्य दः दीर्घश्च । १ चतुर्थे वर्णेस्त्रियां टाप् । शूद्रा शूद्रजातिस्त्रियाम् । पुंयोगे ङीष् ।शूद्री शूद्रभार्य्यायाम् । शुचा द्रवति द्रु० ड पृषो० । २ शो-कहेतुकगतियुक्ते शूद्राधिकरणशब्दे दृश्यम् ।अथ शूद्रधर्मादि “विप्राणामर्चनं नित्यं शूद्रधर्मो विधो-यते । तद्द्वेषो तद्धनग्राही शूद्रश्चाण्डालतां व्रजेत् ।नृध्रः कोटिसहस्राणि शतजन्मानि शूकरः । श्वापदःशतजन्मानि शूद्रो विप्रधनापहा । यः शूद्रो ब्राह्मणी-गामो मातृगामी स पातकी । कुम्भीपाके पच्यते सयावद्वै ब्रह्मणः शतम् । कुम्भीपाके तप्ततैके दष्टः सर्पैर-हर्निशम् । शब्दञ्च विकृताकारं कुरुते यमताडनात् ।ततश्चाण्डालयोनिः स्यात् सप्तजन्मसु पातकी । सप्त-जन्मसु सर्पश्च जलौकाः सप्तजन्मसु । जन्मकोटिसहस्रञ्चविष्ठायां जायते कृमिः । योनिक्रिमिः पुंश्चलीनां स भवेत्सप्तजन्मसु । गवां व्रणकृमिः स्याच्च पातकी सप्तजन्मसु ।योनौ यौनौ भ्रमत्येवं न पुनर्जायते नरः” ब्रह्मवै०पु० ८३ अ० । “द्विजानां पादशुश्रूषा शूद्रैः कार्य्यासदा त्विह । पादप्रक्षालनं गन्धैर्भोज्यमुच्छिष्टमात्रकम् ।ते तु चक्रु स्तदा चैव तेभ्यो भूयः पितामहः । शुश्रू-षार्थ मया यूयं तुरीये तु पदे कृताः । द्विजानां क्षात्त्र-वर्गाणां वैश्यानाञ्च भवद्विधाः । त्रिभ्यः शुश्रूषणा कार्य्याइत्यवादीद्वचस्तदा” पाद्मे सृ० स्व० १६ अ० । “शुश्रूषैव द्वि-जातीनां शूद्राणां धर्मसाधनम् । कारुकर्म तथाऽऽजीवःपाकयज्ञोऽपि धर्मतः” गारुडे ४९ अ० । “तथा मद्यस्यपानेन ब्राह्मणीगमनेन च । वेदाक्षरविचारेण शूद्रश्चा०ण्डालतां व्रजेत्” इति शूद्रकमलाकरधृतपराशरवाक्यम् ।ब्राह्मणस्य तदन्नभोजननिषेधो यथा “शूद्रान्नं ब्राह्मणो-ऽश्नन् वै मामं भासार्द्धमेव वा । तद्योनावभिजायेतसत्यमेतद्विदुर्बुधाः । अथोदरस्थशूद्राम्नो मृतः श्वा चैवजायते । द्धादश दश चाष्टौ च गृध्रशूकरपुष्कराः ।उदरस्थितशूद्रान्नो ह्यधीयानोऽपि नित्यशः । जुह्वन्वापि जपन् वापि गतिमूर्द्ध्वां न विन्दति । अमृतं ब्रा-ह्मणस्यान्नं क्षत्रियान्नं पयः स्मृतम् । वैश्यस्य चान्नमे-वान्नं शूद्रान्नं रुधिरं स्मृतम् । तस्मात् शूद्रं न भिक्षेयु-र्यज्ञार्थं सद्द्विजातयः । श्मशानमिव यच्छूद्रस्तस्मात्तंपरिवर्जयेत् । कणानामथ वा भिक्षां कुर्य्याच्चातिविक-र्षितः । सच्छूद्राणां गृहे कुर्वन् तत्पापेन न लिप्यते ।विशुद्धान्वयसंजातो निवृत्तो सद्यमांसतः । द्विजभक्तोबणिग्वृत्तिः शूद्रः सन् परिकीर्त्तितः” वृहत्पराशरः ।शूद्रकृत्यविचारणतत्त्वे मत्स्यपुराणम्“एवं शूद्रोऽपि सामान्यं वृद्धिश्राद्धन्तु सर्वदा । नभरशारेण गन्त्रेण कुर्य्यादामान्नवद्बुधः । दानप्रधामः शूद्रःस्यादित्याह भगवान् प्रभुः । दानेन सर्वकामाप्तिरस्कसंजायते यतः” । ततो दानमेवापेक्षित न तु मोजन-मपि । सामान्यं सर्वजनकर्त्तव्यत्वेन प्रतिमासकृष्णपक्षा-दिविहितश्राद्धम् आभ्युदयिकश्राद्धञ्च एवं द्विजातिवत्शूद्रोऽपि कुर्य्यादित्यन्वयः । नमस्कारेण मन्त्रेण न तुपठितमन्त्रेण । आमान्नवदित्यनेन जलसेकसिद्धान्नव्यावृत्तिः“स्मिन्नमन्नमुदाहृतम्” इति वशिष्ठेन स्यिन्नस्यैवाद्भत्वस्या-भिधानात् कन्दुपक्वस्य भ्रष्टत्वं न तु स्विन्नत्वं हारीतेनस्वेदनभर्जनयोः पृथक्त्वमुक्तं यथा “आदीपनताषनस्वे-दनभर्जनपचनादिभिः पञ्चमीति” । अस्यार्थः आदीपनंकाष्ठानां, तापनं तोयादेः, स्वेदनं धान्यादेर्भर्जनं यवादेः, पचनं तण्डुलादेः इति पञ्चमी सूना इति कल्पतरुः ।अतएव स्विन्नधान्येन व्यवह्रियते । “कन्दुपक्वानि तैलेनपायसं दधिसक्तवः । द्विजैरेतानि भोज्यानि शूदूगेह-कृतान्यपि” इति कूर्मपुराणवचने शूद्रकर्तृक कन्दुपक्वा-देर्ब्राह्मणभक्ष्यत्वेन श्राद्धे देयत्वमुक्तम् । कन्दुपक्वं ज-लोपसेकं विना केवलपात्रेण यद्वह्निना पक्वम् । पायसंपाकेन काठिन्यविकारापन्नं दुग्धं परमान्नपरत्वे पुंलि-ङ्गनिर्देशापत्तेः तथा चामरः “परमान्नन्तु पायसः”इति । “दिने त्रयोदशे प्राप्ते पाकेन भोजयेद्घिजान् ।अयं विधिः प्रयोक्तव्यः शूद्राणां मन्त्रवर्जितः” इतिश्राद्धचिन्ताभणिधृतवराहपुराणवचनमपि कन्दुपक्वपरम्एवन्तु एतद्वचनं सच्छूद्रपरं मैथिलोक्तं हेयम् । एवम्आममांसस्यापि श्राद्धे देयत्वं सामगश्राद्धतत्त्वेऽनुसन्धे-यम् । तत्र द्गव्यदेवताप्रकाशार्थं ब्राह्मणेन मन्त्राः पाठ्याः“अयमेव विधिः प्रोक्तः शूद्राणां मन्त्रवर्जितः । अम-न्त्रस्य तु शूद्रस्य विप्रोमन्त्रेण गृह्यते” इति वराहपुरा-णात् अयं श्राद्धेतिकर्त्तव्यताकोविधिः शद्रकर्तृकमन्त्र-पाठरहितः शूद्रस्य मन्त्रपाठानधिकारसिद्धौ यदमन्त्र-स्येति पुनर्वचनं तत्स्त्रियाग्रहणार्थं परिभाषार्थञ्च ततश्चतत्कर्मसम्बन्धिमन्त्रेण विप्रस्तदीयकर्मकारयितृब्राह्मणोगृह्यते तेन ब्रह्मणेन तत्र मन्त्रः पठनीय इति तात्पर्य्यंतत्र यजुर्वेदिको मन्त्रः तथा च स्मृतिः “आर्षक्रमेणसर्वत्र शूद्रा वाजसनेयिनः । तस्माच्छूद्रः स्वयं कर्म यजु-र्वेदीव कारयेत्” । आर्षक्रमेण श्रुत्युक्तक्रमेण यजुर्वेदि-सम्बन्धिगृह्यादिना “चतुर्णामपि वर्णानां यानि प्रो-क्तानि वेधसा । धभशास्त्राणि राजेन्द्र! शृणु तानिगप्रोत्तम! । विशेषतस्तु शूद्राणां पावनामि मनीपिभिः ।अष्टादश पुराणानि चरितं राघवस्य च । रामस्य कुरु-शार्दूल धर्मकामार्थसिद्धये । तथोक्तं भारतं बीर! पारा-शर्य्येण धीमता । वेदार्थं सकलं योज्य धर्मशास्त्राणि चप्रभो!” इति भविष्यपुराणवचनात्तेषां पौराणिकादि-बिधिः । योज्य योजयित्वा । अत्र च “श्राद्धं वेदमन्त्रवर्जंशूद्रस्य इति वचने वेदेत्युपादानात् श्राद्धे पुराणमन्त्रःशूद्रेण पठनीय इति मैथिलोक्तं तन्न वराहपुराणे शूद्राणांमन्त्रवर्जित इत्यनेन मन्त्रमात्रनिषेधात् मत्स्यपुराणे नम-स्कारेण मन्त्रेण इत्युपादानाच्च पौराणिकस्यापि श्राद्धेनिषेषः प्रतीयते । एवं स्नानेऽपि “ब्रह्मक्षत्रविशामेवमन्त्रवत् स्नानमिष्यते । तूष्णामेव हि शूद्रस्य सनमस्का-रकं मतम्” इत्थनेन नमस्कारविधानात् पञ्चयज्ञेऽपि ।“शूद्रस्य द्विजशुश्रूपा तया जीवनवान् भवेत् । शिल्पैवांविविधैर्जीवेत् द्विजातिहितमाचरन् । भार्य्यारतिः शुचि-र्भृत्यभर्त्ता श्राद्धक्रियारतः । नमस्कारेण मन्त्रेण पञ्चयज्ञान्न हापयेत्” इति नमस्कारमात्रविधानात् श्राद्धा-दिषु पौराणिकमन्त्रनिषेधः । ततश्च स्नानश्राद्धतर्पणपञ्चयज्ञेतरत्र शूद्रस्य पौराणिकमन्त्रपाठः प्रतीयते ।अत्र “षष्ठेऽन्नप्राशनं मासि यद्वेष्टं मङ्गलं कुले” इतिमनुवचनात् “चूडा कार्य्या यथाकुलम्” इति याज्ञवल्क्य-वचनाच्च संस्कारमात्रे कुलधर्मानुरोधेन कालान्तरस्यनामविशेषोच्चारणस्याभिधानाच्च शूद्रादीनां नामकरणेवसुघोषादिकपद्धतियुक्तनामकरणस्य च प्रतीतेर्वैदिकक-र्मणि शूद्राणां पद्धतियुक्तानामाभिधानं क्रियते इति” ।शूद्रस्त्वाचमने दैवतीर्थेन ओष्ठे जलं सकृत्क्षिपेत् नपिबेत् तथा च याज्ञवल्क्यः “हृत्कण्ठतालुगाद्भिस्तु यथा-संख्यं द्विजातयः । शुन्धरन् स्त्री च शूद्रश्च सकृत् स्पृ-ष्टाभिरन्ततः” । अन्ततो हृदयादिसमीपेन ओष्ठेन उत्त-रात्तरमपकर्षात् अतएव स्पृष्टाभिरित्युक्तं न तु भक्षि-ताभिरिति “स्त्रीशूद्रः शुध्यते नित्यं क्षालनाच्च करो-थयोः” इति ब्रह्मपुराणवचनाच्च । याज्ञवल्क्यः “प्राग्वाब्राह्मेण तीर्थेन द्विजो नित्यमुपस्पृशेत्” अत्र द्विजस्यै-वाचमने ब्राह्मतीर्थोपादानात् स्त्रीशूद्रयोर्न तेनाचमनम्एवमेव मिताक्षरायां व्यक्तमुक्तं मरीचिना “स्त्रियास्त्रै-दशिकं तीर्थं शूद्रजातेस्तथैव च । सकृदाचमनाच्छुद्धि-रेतयोरेव चोभयोः” इति । एतदनन्तरम् इन्द्रियादि-स्पशनन्तु ब्राह्मणवदेव प्रमाणान्तरन्तु वाजसनेयिसामग-श्राद्धाह्निकतत्त्वर्योरनुसन्धेयम्” आ० त० रघु० ।
Capeller
German
शूद्र॑
m.
 ein Mann der vierten Kaste (f.
शूद्रा॑ u. शूद्री).
Grassman
German
śūdrá, m., Angehöriger der vierten Kaste (in einem sehr späten Liede).
-ás {916, 12} (neben brāhmaṇás, rājanías, vaíśyas).
Burnouf
French
शूद्र शूद्र
m.
 homme de la 4ᵉ caste, non ārya. -- F.
शूद्रा femme de cette caste. -- F. शूद्रानी femme d'un
śūdra.
शूद्रधर्म
m.
 condition de śūdra
loi de la caste des
śūdras.
शूद्रप्रेष्य
m.
 ārya devenu serviteur d'un śūdra.
शूद्रशासन
n.
 édit adressé aux śūdras ou à qqn.
d'entre eux.
शूद्रार्त्ता
f.
 la priyaṅgu, bot.
Stchoupak
French
शूद्र-
m.
n.
 des hommes de la 4{^me^} caste (dont l'office est de servir
les autres castes)
pl.
n.
 d'un peuple
-आ-
f.
 femme d'un Śūdra
-ता-
f.
 -त्व- nt. état de Śūdra ou de serviteur
-ई-भू- devenir un
Śūdra.
°कन्या-
f.
 jeune fille Śūdrā.
°जन-
m.
 = शूद्र-।
°भूयिष्ठ- a. habité surtout par des Śūdra.
°भोजिन्- ag. qui mange de la nourriture d'un Śūdra.
°योनि-
f.
 matrice d'une Śūdrā.
°राज्य- nt. pays gouverné par un Śūdra.
°वृत्ति-
f.
 fonction de Śūdra.
°संस्पर्श-
m.
 contact d'un Śūdra.
°सेवन- nt. fait de servir un (maître) Śūdra.
°हत्या-
f.
 meurtre d'un Śūdra
°हन्- ag. qui a tué un Śūdra.
शूद्रान्न- nt. nourriture offerte par ou appartenant à un Śūdra.
शूद्रोच्छिष्ट- a. v. laissé par un Śūdra.
शूद्रा-वेदिन्- ag. qui épouse une Śūdrā.
°सुत-
m.
 fils d'une Śūdrā.