शूक (zUka)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishशूक - zUka - - grief
शूक - zUka - - sorrow
शूक - zUka - - species of grain
शूक - zUka - - bristle
शूक - zUka - - spike
शूक - zUka - - compassion
शूक - zUka - - pity
शूक - zUka - - sheath or calyx of a bud
शूक - zUka - - awn of grain
शूक - zUka - - spicule
शूक - zUka - - aphrodisiac
शूक zUka spicule
करशूक karazUka hand-spicule
Wilson
EnglishApte
Englishशूकः [śūkḥ] कम् [kam], कम् 1 The awn of barley , beard.
A bristle
वृतं च खलु शूकैः 1.24.
Point, tip, sharp end
शालिशूकनिभाभासं प्रासूतेमं तदाञ्जना 7.35.21.
Tenderness, compassion.
A kind of poisonous insect.
The bristle or sharp hair of insects.
Ferment, yeast.
का A Mucuna Pruritus (Mar. कुहिली).
Grief
D. B. -कीटः, -कीटकः a kind of insect or worm covered with bristles. -धान्यम् any awned grain (as barely). -पिण्डिः, -ण्डी, -शिखा the pointed beared of corn
निविशते यदि शूकशिखा पदे सृजति सा कयतीमिव न व्यथाम् 4.11. -शिम्बा, -शिम्बिका, -शिम्बी cowach (कपिकञ्छु). Mucuna Pruritus (Mar. कुहिली).
Apte 1890
Englishशूकः,
कं 1 The awn of barley &c., beard.
2 A bristle
वृतं च खलु शूकैः Bv. 1. 24.
3 Point, tip, sharp end.
4 Tenderness, compassion.
5 A kind of poisonous insect.
6 The bristle or sharp hair of insects.
का A cowach.
Comp.
कीटः,
कीटकः a kind of insect or worm covered with bristles.
धान्यं any awned grain, (as barely).
पिंडिः,
डी,
शिंबा,
शिंबिका,
शिंबी cowach (कपिकच्छु).
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishशूक शूक, अस्, अम्, m. n. (said to be fr. rt. शो),
the awn of barley, &c.
a bristle, spicule
the bristle
or sharp hair of insects, &c.
compassion, clemency,
tenderness
a kind of venomous insect or lizard
(produced in stagnant water)
a sort of water-leech (?)
a kind of moss or weed growing on stagnant water
(= जल-श्°)
a particular remedy in which the Śūka
is used
(आ), f. cowach.
—शूक-कीट or शूक-
कीटक, अस्, m. a kind of caterpillar covered with
bristles or hairs.
—शूक-तृण, अम्, n. a kind of
grass.
—शूक-धान्य, अम्, n. any awned or bearded
grain (as barley &c.).
—शूक-पिण्डि, इस्, or शूक-
पिण्डी, f. cowach (= कपि-कच्छु).
—शूक-वत्,
आन्, अती, अत्, awned, bearded
(अती), f. cowach.
—शूक-शिम्बा, f. or शुक-शिम्बि, इस्, or शूक-
शिम्बिका or शूक-शिम्बी, f. cowach, (also spelt
शुक-शिम्बा, q. v.)
Benfey
EnglishApte Hindi
Hindiशूकः
- श्वि + कक्
"जौ की बाल, दाढ़ी"
शूकः
- श्वि + कक्
पौधों के कड़े रोएँ
शूकः
- श्वि + कक्
"नोक, सिरा, तेज़ किनारा"
शूकः
- श्वि + कक्
"सुकोमलता, करुणा"
शूकः
- श्वि + कक्
एक प्रकार का विषैला कीड़ा
शूकम्
- -
"जौ की बाल, दाढ़ी"
शूकम्
- -
पौधों के कड़े रोएँ
शूकम्
- -
"नोक, सिरा, तेज़ किनारा"
शूकम्
- -
"सुकोमलता, करुणा"
शूकम्
- -
एक प्रकार का विषैला कीड़ा
L R Vaidya
Englishभूतसङ्ख्या
Sanskrit५, अक्ष, अनिल, अनुत्तर, अर्थ, असु, आशुग, इन्द्रिय, इषु, कङ्कपत्री, करणीय, कलङ्क, कामगुण, कामदेव, खग, तत्त्व, तन्मात्र, धी, नाराच, नालीक, पक्षि, पञ्च, पतङ्ग, पत्रिन्, पर्व, पवन, पाण्डव, पुत्र, पृषत्क, प्राण, बाण, भाव, भूत, भेदक, मरुत्, महाभूत, महाव्रत, मार्गण, रत्न, लेय, लेयक, वध, वर्ष्मन्, वात, वायु, विशिख, विषय, व्रत, शर, शरीर, शस्त्र, शिलीमुख, शूक, श्वसन, समिति, सायक, स्मरबाण, स्मरेषु
Edgerton Buddhist Hybrid
Englishśūka, nt.,
(1) in manaḥ-śūka (possibly for śoka, grief? so Skt. Lex.
or simply mind-sting), either grief, or pangs of conscience: (katham ahaṃ khedaṃ na smariṣyāmi … yena mayā evaṃvidhaṃ) pāpakaṃ karma kṛtam ? tataḥ sa tayābhihitaḥ: na te °kam asminn arthe utpādayitavyaṃ Divy 〔257.12〕
(2) fig. (an enemyʼs) offensive power: śatruś ca te 'grabala durbalabhagnaśūko Mv 〔i.156.16〕 (vs), your mighty enemyʼs ‘sting’ is powerless and broken.
Sanskrit Tibetan
Tibetangra ma
१) किंशारु २) शाख ३) शूक
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritमहेच्छे तूद्भटोदारोदात्तोदीर्णमहाशयाः ।
महामना महात्मा च कृपणस्तु मितंपचः ॥ ३६७ ॥
कीनाशस्तद्धनक्षुद्रकदर्यदृढमुष्टयः ।
किंपचानो दयालुस्तु कृपालुः करुणापरः ॥ ३६८ ॥
सूरतोऽथ दया शूकः कारुण्यं करुणा घृणा ।
कृपानुकम्पानुक्रोशो हिंस्रे शरारुघातुकौ ॥ ३६९ ॥
महेच्छ (पुं), उद्भट (पुं), उदार (पुं), उदात्त (पुं), उदीर्ण (पुं), महाशय (पुं), महामनस् (पुं), महात्मन् (पुं), कृपण (पुं), मितम्पच (पुं), कीनाश (पुं), तद्धन (पुं), क्षुद्र (पुं), कदर्य (पुं), दृढमुष्टि (पुं), किम्पचान (पुं), दयालु (पुं), कृपालु (पुं), करुणापर (पुं), सूरत (पुं), दया (स्त्री), शूक (पुं), कारुण्य (क्ली), करुणा (स्त्री), घृणा (स्त्री), कृपा (स्त्री), अनुकम्पा (स्त्री), अनुक्रोश (पुं), हिंस्र (पुं), शरारु (पुं), घातुक (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritअनुक्रोश
अनुक्रोश, कृपा, शूक, दया, करुणा, घृणा
अनुक्रोशः कृपा शूकं दया च करुणा घृणा ।
verse 4.1.1.724
page 0083
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritशूकः, (शो तनूकरणे + “उलूकादयश्च ।”इति ऊकप्रत्ययेन साधुः ।) श्लक्ष्णतीक्ष्णाग्रम् ।शुँया इति भाषा । तत्पर्य्यायः । किंशारुः २ ।इत्यमरः ॥
शुङ्गा ३ कोशी ४ । इति हेमचन्द्रः ॥
दया । इति मेदिनी ॥
सविषाल्पडुण्डुभादिजल-मलोद्भवजन्तुः । शूकप्रधानलिङ्गवृद्धिकरयोगः ।तद्विवरणं यथा । अथ शूकदोषाधिकारः । तत्रशूकदोषस्य निदानमाह ।“अक्रमाच्छेफसो वृद्धिं योऽभिवाञ्छति मूढधीःव्याधयस्तस्य जायन्ते दश चाष्टौ च शूकजाः ॥
”अक्रमात् अनुचितवृद्धिक्रमात् । अनुचिता चवृद्धिः भूरिविकारजनकस्य शूकस्य योगेन ।शूकजाः । शूको जलशूकः सविषो जलजन्तुविशेषः । स तु जलमलोद्भवः । अल्पडुण्डुभइत्यादिकः । तथा शूकप्रधानो लिङ्गवृद्धिकरोवात्स्यायनाद्युक्तो योगः शूक उच्यते । यथा, “भल्लातकास्थिजलशूकमथाब्जपत्र-मन्तर्विदह्य मतिमान् सह सैन्धवेन ।एतद्विरूढबृहतीफलतोयपिष्ट-मालेपितं महिषविड्विमलीकृतेऽङ्गे ॥
स्थूलं महद्वरतुरङ्गमलिङ्गतुल्यंशेफः करोत्यभिमतं न हि संशयोऽस्ति ।”इत्यादि । यत्तु जलशूकरहितमश्वगन्धादितैलंतदुचितमेव लिङ्गवर्द्धनम् ।“अश्वगन्धा वरी कुष्ठं मांसी सिंहीफलान्वितम्चतुर्गुणेन दुग्धेन तिलतैलं विपाचयेत् ।तत्तैलं मेढ्रवक्षोजकर्णपाणिविवर्द्धनम् ॥
”ते च शूकदोषा दश चाष्टौ च भवन्ति ॥
* ॥
तेष्वादौ सर्षपिकामाह ।“गौरसर्षपसंस्थाना शूकदुर्भगहेतुका ।पिडिका श्लेष्मवाताभ्यां ज्ञेया सर्षपिका तु सा ॥
”शूकदुभगहेतुका शूकनिमित्ता दुष्टयोनि-निमित्ता च ॥
* ॥
अष्ठीलिकामाह ।“कठिना विषमेर्भुग्नैर्व्वायुनाष्ठीलिका भवेत् ।”अष्ठीला लाहकारस्य भाण्डविशेषः । निहाइइति लोके । तद्वत् कठिना इत्यष्ठीलिका ।विषमैर्भुग्नैरिति वक्ष्यमाणशूकविशेषणम् । विषमैर्ह्र स्वदीर्घैः । भुग्नैः वक्रैः ॥
* ॥
ग्रथितमाह ।“शूकेर्यत् पूरितं शश्वत् ग्रथितं नाम तत् कफात्यल्लिङ्गं सदा शूकैः पूरितं तद्ग्रथितत्वाद्ग्रथितम् ॥
* ॥
कुम्भिकामाह ॥
“कुम्भिका रक्तपित्तोत्था जम्बुकास्थिनिभासिता ॥
”कुम्भिका कुम्भतुल्यफलत्वात् ॥
* ॥
अलजीमाह“अलजी स्यात्तथा यादृक् प्रमेहपिडिकालजी ।सा च रक्ता सिता स्फोटदारुणा कथिता चसा ॥
”एषा रक्तपित्तनिमित्ता ज्ञेया ॥
* ॥
मृदिता-माह ।“मृदितं पीडितं यत्तु संरब्धं वातकोपतः ।पाणिभ्यां भृशसंभूढे संमूढपिडिका भवेत् ॥
”शूकदोषे जाते पाणिभ्यां भृशसंमूढे पिच्चितेलिङ्गे अत्रापि वातकोपत इत्यनुवर्त्तते ॥
* ॥
अवमन्थमाह ।“दीर्घा वाह्यश्च पिडिका दीर्य्यते मध्यमस्तु याम्सोऽवमन्थः कफाशृग्भ्यां वेदना लोमहर्षकृत् ॥
”दीर्घा दीर्घाङ्कुराः ॥
* ॥
पुष्करिकामाह ।“पिडिका पिडिकाव्याप्ता पित्तशोणितसम्भवा ।पद्मकर्णिकसंस्थाना ज्ञेया पुष्करिकेति सा ॥
”पिडिकाव्याप्ता क्षुद्रपिडिकाव्याप्ता । अतएवपद्मकर्णिकसंस्थाना ॥
* ॥
स्पर्शहानिमाह ।“स्पर्शहानिञ्च जनयेच्छोणितं शूकदूषितम् ।”अत्र स्पर्शासहत्वमेव लक्षणम् ॥
* ॥
उत्तमा-माह ।“मुद्गमासोपमा रक्ता रक्तपित्तोद्भवा च सा ।एषोत्तमाख्या पिडिका शूके जीर्णसमुद्भवा” * ॥
शतयोनकमाह ।“च्छिद्रैरनुमुखैर्लिङ्गंचिरं यस्य समन्ततः ।वातशोणितजो व्याधिर्विज्ञेयः शतयोनकः ॥
”शतयोनकं चालनी तत्तुल्यत्वाच्छतयोनकः ॥
* ॥
त्वक्पाकमाह ।“वातपित्तकृते ज्ञेयस्त्वक्पाको ज्वरदाहकृत् ।”एतस्य लिङ्गं त्वक्पाकलक्षणम् ॥
* ॥
शोणिता-र्व्वुदमाह ।“कृष्णैः स्फोटैः सरक्ताभिः पिडकाभिः प्रपी-डितम् ।लिङ्गं वासरुजश्चोग्रा ज्ञेयं तत् शोणितार्व्वुदम् ॥
”वासरुजः स्फोटकाधिस्थाने वेदना ॥
* ॥
मांसा-र्वुदमाह ।“मांसदुष्ट्या विजानीयादर्वुदं मांससम्भवम् ।”मांसपाकमाह ।“शीर्य्यन्ते यस्य मांसानि यस्य सर्व्वाश्च वेदनाःविद्यात्तं मांसपाकन्तु सर्व्वदोषकृतं भिषक् ॥
”शीर्य्यन्तेगलन्ति । सर्व्ववेदनाः वातपित्तकफजाःविद्रधिमाह ।“विद्रधिं सन्निपातेन यथोक्तमभिनिर्दिशेत् ।उक्तं सान्निपातिकविद्रधितुल्यं कथयेत् ॥
* ॥
तिलकालकमाह ।“कृष्णानि चित्राण्यथवा शूकाणि सविषाणि तुपतितानि पचन्त्याशु मेढ्रं निरवशेषतः ॥
कलानि भूत्वा मांसानि शीर्य्यन्ते यस्य देहिनः ।सन्निपातसमुत्थांश्च विद्यात्तां तिलकालकान् ॥
”चित्राणि नानावर्णानि । शूकानि शूकव्रणानि ।मञ्चाः क्रोशन्तीतिवत् । सविषाणि सविष-शूकाख्यजन्तुविशेषकृतानि । शीर्य्यन्ते गलन्तिकृष्णतिलतुल्यत्वात् तिलकालकाः ॥
* ॥
असाध्यमाह ।“तत्र मांसार्वुदं यच्च मांसपाकश्च यः स्मृतः ।विद्रधिश्च न सिध्यन्ति ये च स्युस्तिलकालकाः ॥
”अथ शूकदोषस्य चिकित्सा ।“शूकदोषेषु सर्व्वेषु विषघ्नीं कारयेत् क्रियाम् ।जलोकाभिर्हरेद्रक्तं रेचयेल्लघु भोजयेत् ॥
गुग्गुलुं पाचयेच्चापि त्रिफलाक्वाथसंयुताम् ।क्षीरेण लेपसेकाच्च शीतानेव हि कारयेत् ॥
दार्व्वीसुरसयष्ट्याह्वैर्गृहधूमनिशायुतैः ।सम्पक्वं तैलमभ्यङ्गान्मेद्ररोगं विनाशयेत् ॥
”सुरसं तुलसी । दार्व्वीतैलम् ।“रसाञ्जनं साह्वयमेकमेवप्रलेपमात्रेण नयेत् प्रशान्तिम् ।सपूतिपूयव्रणशोथकण्डू-शूलान्वितं सर्व्वमनङ्गरोगम् ॥
”साह्वयमित्यनङ्गरोगस्य विशेषणम् । अनङ्ग-रोगस्य नामापि दूरीकरोति । इति शूक-दोपाधिकारः । इति भावप्रकाशः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritशूक श्वि--कक् सम्प्र० । (शुङ्गा) १ तीक्ष्णाग्रे अमरः ।२ शिखायां ३ दयायां मेदि० ३ सविषजलमलोद्भवे जन्तुभेदेभावप्र० तद्दोषाधिकारेण तज्जातरोगास्तत्र दर्शिता यथा“अथ शूकदीषाधिकारः । तत्र शूकदोषस्व निदानमाह“अक्रमाच्छेफसो वृद्धिं योऽमिवाञ्छति मूढधीः ।व्याधयस्तस्य जायन्ते दश चाष्टौ च शूकजाः” । अक्रमात् अनुचितवृद्धिक्रमात् । अनुचिता च वृद्धिः भूरिवि-कारजनकस्व योगेन शूकजाः शूकोजलशूकः स-विषो जलजन्तुविशेषः स तु जलमलोद्भवः अल्पडुण्डुभइत्यादिकः । तथा शूकप्रधानो लिङ्गवृद्धिकरे वात्स्या-यनाद्युक्तो रोगः शूक उच्यत” । शूकदोषा दश चाष्टौच भवन्ति । तेष्वादौ सर्षपिकामाह “गौरसर्षपसंस्थानाशूकदुर्भगहेतुका । पिडका श्लेष्मवाताभ्यां ज्ञेयासर्षपिकातु सा । शूकदुर्भगहेतुका शूकदुष्टयोनिनिमित्ता च ।अथाष्टीलिकामाह “कठिना विषमैर्भुग्नैर्वायुनाष्टीलिका २भवेत्” । अष्टीला लौहकारस्य भाण्डविशेषः (निहार)इति लोके । तथा कठिनेत्यष्टीलिका विषमैर्भुग्नैरितिवक्ष्यकाणणूकविशेषणम् । विषमैर्ह्रस्वदीर्घैः । भुग्नैःवक्रैः । ग्रथितमाह “शूकैर्यत् पूरितं शश्वद्ग्रथितं २नाम तद्भवेत्” । यल्लिङ्गं सदा शूकैः पूरितं तद्ग्रथि-तत्वाद्ग्रथितम् । कुम्भिकामाह “कुम्भिका ४ रक्तपि-त्तात् स्याज्जाम्बवास्थिनिभा सिता” कुम्भिका कुम्भीफल-तुल्यत्वात् । अलजीमाह “अलजी ५ स्यात्तथा यादृक्-प्रमेहपिडका तथा । सा च रक्ताऽसिता स्फोटाचिताच कथिता बुधैः” । एषा रक्तपित्तनिमित्ता ज्ञेया ।मृदितमाह “मृदितं ६ पीडितं यत्तु संरब्धं वातकोपतः ।शूकदोषे जाते पीडितं सद्यत् संरब्धम् सशोथं भवतितल्लिङ्गं मृदितमुच्यते । संमूढपिडकामाह “पाणिभ्यांभृशसंमूढे समूढण्डिका ७ भवेत्” । शूकदोषे जाते पा-णिभ्यां मृशसंभूढे पिशिते लिङ्गे” । अत्रापि वातको-पत इत्यनुवर्त्तते । अथावमन्थमाह “दीर्घा वह्व्यश्च पिडका दीर्य्यन्ते मध्यतस्तु याः । सोऽवमन्थः ८ कफासृग्भ्यांवेदना रोमहर्षकृत्” । दीर्घा दीर्घाङ्कराः । पुष्कारका-माह “पिडका पिडकाव्याप्ता पित्तशोणितसम्भवा ।पद्मकर्णिकसंस्थाना ९ ज्ञेया पुष्करिकेति सा” । पिडका-व्याप्ता पार्श्वतः क्षुद्रपिडकाव्याप्ता । अतएव पद्मकर्णिकसं-स्थाना । स्पर्शहानिमाह “स्पर्शहानिन्तु १० जनयेच्छोणितंशूकदूषितम्” अत्र स्पर्शासहत्वमेव लक्षणम् । उत्तमा-माह “मुद्गमाषोपमा रक्ता रक्तपित्तोद्भवा च या । एषो-त्तमाख्या पिडला ११ शृकाजीर्णसमुद्भवा” । शतपोनकमाह“छिद्रैरणुमुखैर्लिङ्गं चिरं यस्य समंन्ततः । वातशोणि-तजो व्याधिः विज्ञेयः शतपोनकः १२” । शतपोनकश्चालनीतत्तुल्यत्वाच्छतपोनकः । त्वक्पाकमाह “वातपित्तकृतोज्ञेयस्त्वक्षाको १३ ज्वरदाहकृत्” । शोणितार्बुदमाह “कृष्णैःस्फोटैः सरक्ताभिः पिडकाभिर्निपीडितम् । लिङ्गं वास्तु-रुजाश्चोग्रा ज्ञेयं तच्छोणितार्बुदम् १४” । वास्तुरुजः स्फो-टपिडकाधिष्ठानयेदनाः । अथ मांसार्बुदमाह “मांसदुष्टंविजग्नीयादर्बुदं मांससम्भवम् १५ । मांसपाकमाह “शीर्यन्तेयस्य मांसानि यस्य सर्वाश्च वेदनाः । विद्यात्तं मांसपा-कन्तु १६ सर्वदोषकृतं भिषक्” । शीर्य्यन्ते गलन्ति । सर्वाश्चवेदनाः वातपित्तकफजाः । अथ विद्रधिमाह “विद्रधिः १७सन्निपातेन यथोक्तमभिनिर्दिशेत्” । यथोक्तं सान्निपातिकंविद्रधितुल्यं कथयेत् । तिलकालकानाह “कृष्णानि चि-त्राण्यथ वा शुक्लानि सविषाणि तु । पतन्ति पातयन्त्याशुमेढ्रं निरवशेषतः । कालानि भूत्वा मांसानि शीर्व्यन्तेयस्य देहिनः । सन्निपातसमुत्थांश्च तान् विद्यात्तिलका-लकान् १८” । चित्राणि नानावर्णानि । शुक्लानि शुक्लव-र्णानि मञ्चाः क्रोशन्तीति वत् । सविषाणि सविष-शूकाख्यजन्तुविशेषकृतत्वात् । शीर्व्यन्ते गलन्ति । कृष्ण-तिलतुल्यत्वात्तिलकालकाः । अथासाध्यमाह “तत्र मां-सार्बुदं यच्च मांसपाकश्च यः स्मृतः । विद्रधिश्च न सि-ध्यन्ति ये च स्युस्तिलकालकाः” ।
Burnouf
Frenchशूक शूक barbe de blé, cf. शुङ्ग।
Compassion, pitié, cf. शोक -- F. carpopogon pruriens, bot.
शूकक orge, blé barbu.
Compassion, pitié.
शूककीट chenille.
शूकतृण esp. d'herbe.
शूकधान्य orge, blé barbu.
शूकपिण्डि carpopogon pruriens.
शूकर (sfx. र m à hérissé
ou de शू
onomat. et कृ) porc. -- F. [ई] truie.
शूकल (sfx. ल) cheval rétif.
शूकवल् a. (sfx. वत्) barbu, hérissé. -- F. carpopogon
pruriens, bot.
शूकशिम्बा carpopogon pruriens.
शूकापुट्ट (आ
पुट्ट्) pierre précieuse [ambre ?].
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.
