| YouTube Channel

शुक्लः (zuklaH)

 
Apte Hindi
Hindi
शुक्लः
पुं*
 - -
सफेद रंग
शुक्लः
पुं*
 - -
चांद्रमास का उज्ज्वल या सुदी पक्ष
शुक्लः
पुं*
 - -
शिव
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वज्रः, नागरी, वज्रा, शतगुप्ता, स्नुह्, नेत्रारिः, बहुशाखः, बहुशालः, वज्रवृक्षः, शुक्लः, सिहुण्डः, पेषणः, महातरुः, तीक्ष्णतैलः, बाहुशालः, सुधा
noun
क्षुपविशेषः ।
"वज्रः कण्टकयुक्तः वर्तते"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: शुक्लः
Root: शुक्ल
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ चान्द्रमासस्य प्रथमः पक्षः शुक्लपक्षः
पूर्वपक्षः
Meaning(s):
⇒ First (white) paksa of a lunar month
Shloka(s):
2|1|79|1 ► पक्षोऽर्धमासः पूर्वस्तु शुक्लाख्योऽन्योऽसिताह्वयः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|79|1 ⇢ शुक्लः (शुक्ल) (पुं) ⇒ First (white) paksa of a lunar month ⇒ चान्द्रमासस्य प्रथमः पक्षः शुक्लपक्षः
पूर्वपक्षः
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ मासः
परा_अपरासंबन्धः ➡ पक्षः
जातिः ➡ कालः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शुक्लः,
पुं,
 (शुच + रन् । रस्य लः ।) वर्णविशेषःसादा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । शुभ्रः २ शुचिः-३ श्वेतः ४ विशदः ५ श्येतः ६ पाण्डरः ७ अव-दातः ८ सितः ९ गौरः १० वलक्षः ११धवलः १२ अर्ज्जुनः १३ । इत्यमरः ॥
श्वेता १४श्येता १५ श्येनी १६ विषदः १७ मिता १८अवलक्षः १९ । इति तट्टीका ॥
शितिः २०पाण्डुः २१ । इति शब्दरत्नावली ॥
रामः २२खरुः २३ । इति जटाधरः ॥
शक्रयोगः । इतिमेदिनी ॥
श्वेतेरण्डः । इति राजनिर्घण्टः ॥
शुक्लपक्षः । यथा षट्त्रिंशन्मतम् ।“तत्र पक्षावभौ मासे शुक्लकृष्णौ क्रमेण हि ।चन्द्रवृद्धिकरः शुक्लः कृष्णश्चन्द्रक्षयात्मकः ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
शुक्लगुणयुक्ते, त्रि ॥
* ॥
शुक्लवस्तूनि यथा, --“सुधांशूच्चैःश्रवाः शम्भुकीर्त्तिज्योत्स्नाशर-द्घनाः ।प्रासादसौधतगरमन्दारद्रुहिमाद्रयः ॥
सूर्य्येन्दुकान्तकर्पूरकरम्भा रजतं हली ।निर्मोकभस्महिण्डीरचन्दनं करका हिमम् ॥
हारोर्णनाभतन्त्वस्थि स्वर्गङ्गेभरदाभ्रकम् ।शेषाहिः शर्करा दुग्धं दधि गङ्गा सुधा जलम् ॥
मृणालसिकताहसवककैरवचामरम् ।रम्भागर्भं पुण्डरीककेतकीशङ्खनिर्झराः ॥
लोध्रसिंहध्वजच्छत्रचूर्णशुक्तिकपर्द्दकाः ।मुक्ताकुसुमनक्षत्रदन्तपुण्योशनोगुणाः ॥
कैलासकाशकार्पासहासवासवकुञ्जराः ।नारदः पारदः कुन्दखटिकास्फटिकादयः ॥
”इति श्वेतानि ॥
* ॥
शुक्लकृष्णवाचकानि वस्तूनि यथा, --“सितकृष्णौ विधुहरी शितिताराभ्रकनाग-राजघनसाराः ।रामपयोराश्यर्ज्जुनसिंहीजानन्तचन्द्र-हामाद्याः ॥
”विधुश्चन्द्रो विष्णुश्च । हरिः कृष्णः मिंहश्च ।शिती धवलमेचकौ । तारा नक्षत्रं अक्ष्णःकनीनिका च । अभ्रकं निरिजं मेघश्चनागराजः शेषो गजश्च । घनमारः कर्पूरंमेघश्रेष्ठश्च । रामो बलभद्रो दाशरथिश्च ।पयोरारिर्दुग्धममूहः समद्रश्च । अर्ज्जुनः शुभ्रःपार्थश्च । मिंहीजः सिंहो राहुश्च । अनन्तोबलभद्रः कृष्णश्च । चन्द्रहासः चन्द्रहास्यंखङ्गश्च ।“शङ्खकरतारकेशसदाकाशव्योमकेशतालाङ्काः ।नीलांशुकाधिकेशारिष्टसदासिचयकलकण्ठाः ॥
शङ्खकरः कम्बु कान्तिः कृष्णश्च । तारकेशश्चन्द्रःउज्ज्वलबाकश्च । सदाकाशः सर्व्वदाकाशः सद्गगनञ्च । व्योमकेशः शिवो नभोबालौ च ।तालाङ्को बलभद्रस्तालकलङ्कौ च । नीलांशुकोबलभद्रः कृष्णकान्तिश्च । अधिकेशो अधिक-शिवो अधिकबालश्च । अरिष्टस्तक्रं काकश्चसदासिचयः सिचयो वस्त्रं असिचयः खङ्ग-समूहश्च । कलकण्ठो हंसः पिकश्च ।“कलकण्ठः पिके पारावते हंसे कलध्वनौ ॥
हरिजिष्णुघनाब्धिभ्यो गजाः सिन्धुर्मुरारितः ।अद्भ्यो वाहोऽब्जानि कृष्णाद्यमुना कुम्भितोद्विषः ॥
”शुक्लश्यामाभिधायका भवन्तीति सम्बन्धहरिगज ऐरावतः । एवं जिष्णुगजः । अब्धि-गजः । घनगजः । पक्षे हरिर्विष्णुर्गजो हस्ती ।एवं सर्व्वत्र । गजा इति बहुवचननिर्द्देशात्गजपर्य्यायो गृह्यते । मुरारिसिन्धुर्गङ्गा कृष्ण-समुद्रौ च । अम्बुवाहः उच्चैःश्रवाः मेघश्च ।कृष्णाब्जं नाभीपुण्डरीकं नीलाब्जञ्च । यमुनारि-र्बलभद्रो यमुनाद्वेषी च ।“कृष्टार्थाग्रात्तटिनीवाचकशब्दात् परो वरोयोज्यः ।नीरदघनोपलसितसदाहिमकर-सिन्धुवेणि-पृथुलाजाभाः ॥
”सितश्यामवाचका इति पूर्व्व वत् । कृष्णार्था-ग्रात्तटिनीवाचकशब्दाद्वरो यथा । कृष्णनदी-वरकान्तिः गङ्गाश्रेष्ठकान्तिः । पक्षे कृष्णनदी-वरस्य समुद्रस्येव कान्तिः । नीरदो निश्चितोदन्तो मेघश्च । घनोपलसितः घनोपलः करकातद्वत् सितः घनो मेघः तद्वदुपलसितः कान्तः ।सदाहिमकरः चन्द्रः सर्पमकरौ च । सिन्धु-वेणिर्नदीप्रवाहः समुद्रकेशविन्यासौ च । पृथु-लाजाभः महती भ्रष्टधान्यस्येवाभा यस्य कृष्ण-स्येव च । तथा च ।“वहलकलभवच्छायमन्धकारातिदीधितिः ।सदाधिकेशवच्छायो नेकपीयसमच्छविः ॥
वपुर्महोदधिच्छायं बिभ्रत् सैन्धवकान्तिमान् ।स्फाटिकी च लसल्लक्ष्मोः पट्टांशुककटिं वहन् ॥
धौताम्बरश्रियं धत्ते स्फटिकान्तश्रियान्वितः ।अर्जुनद्युतिविद्योतीत्ये वमादि समुन्नयेत् ॥
*” ॥
रक्तश्वेतवाचकानि वस्तूनि यथा, --“रक्तश्वेतौ हरिशुचिपुष्करशतपत्रसूर्य्य-कान्ताब्जाः ।नवहसमहापद्मार्ककृशोदराः कमलकीलाले ॥
”हरिश्चन्द्रसूर्य्ययोः । शुचिः श्वेतवैश्वानरयोः ।पुष्करं जलपद्मयोः । शतशत्रं हंसपद्मयोः ।सूर्य्यकान्तः स्फटिके सूर्य्यकान्ते च । अब्जःशङ्घाम्बुजयोः । नवहंसः नवहंसे प्रत्यग्रसूर्य्ये च ।महापद्मः श्वेतनागे पद्मे च । अर्कः स्फटिक-सूर्य्ययोः । कमलं जलाम्बुजयोः । कीलालंजलरक्तयोः ।“सुहृद्रत्नादिभिर्भानो रत्नेनाग्ने रदांशुकैः ।जलेभ्यो जन्मशोभाभिः सरोजकुमुदारिभि ॥
”भानोः परस्मात् सुहृद्रत्नादिभिः सितरक्तौयथा । रविमित्रं चन्द्रः रवितुल्यश्च । भानुरत्रंसूर्य्यकान्तो रविपद्मरागौच । अग्निरत्नं सूर्य्य-कान्तो अग्निपद्मरागौ च । रदांशुकं दन्तवस्त्रेअधरश्च जलशोभा जलजा चासौ शोभाचेति पक्षे पद्मकान्तिः । एवं सरोजारिशोभासरोजस्पर्द्धिशोभा पक्षे सरोजारिश्चन्द्रः । कुमु-दारिशोभा कुमुदस्पर्द्धिशोभा । पक्षे कुमुदारि-रादित्यः ॥
* ॥
पीतश्वेतवाचकानि वस्तूनियथा, --“पीतश्वेतौ गौरद्विजराजकपर्द्दशम्भुहरि-तार्क्ष्याः ।हैमस्तोमाष्टापदमहारजतचन्द्रकलधौताः ॥
”गौरः श्वेतपीतयोः । द्विजराजो गुरुचन्द्रयोः ।कपर्द्दः शम्भुजटाजूटवराटयोः । शम्भुर्ब्रह्म-त्रिलीचनयोः । हरिः पिङ्गलसिंहयोः । ताक्ष्र्योगरुडः पक्षे उच्चैःश्रवाः । हैमस्तोमः हेम्नोऽयंहैमः । पक्षे हिमस्यायम् । अष्टापदं सुवर्ण-सरभयोः । महारजतं सुवर्णरूप्ययोः । चन्द्रःस्वर्णशशाङ्कयोः । कलधौतं हेमरूप्ययोः ।“सुशोभितारकूटश्रीः स्वर्णस्तोमसमद्युतिः ।दहनोपलसत्कान्तिर्गाङ्गेयच्छविपेशलः ॥
”तारुकूटो रूप्यसमूहः । पक्षे आरकूटो रीतिः ।सुशोभनमर्णः कनकञ्च ॥
* ॥
अथ श्लोकोत्ती-र्णानि । गोपतितार्क्ष्यकान्तिः रविगरुडच्छविः ।पक्षे गोपतिरिन्द्रस्तस्य तार्क्ष्यस्तुरङ्गः । वाम-देवगिरिर्मनोज्ञमेरुः कैलासश्च । इति कवि-कल्पलतायाम् २ श्लेषे उद्दिष्टवर्णनं १ कुसुमम् ॥