शुक्र (zukra)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 शुक्र m.
  (-क्रः)
	 1. The planet VENUS or its regent,  the son of BHRIGU, 
and preceptor of the Daityas or Titans.
	 2. A name of fire.
	 3. The
month Jyeshṭha,  (April-May.)
	 n.
  (-क्रं)
	 1. Semen virile.
	 2. The
essence of anything.
	 3. A morbid affection of the iris,  change of
colour,  ulceration,  &c. accompanied by imperfect vision. 
 E.
  शुच् to
grieve,  &c.,  Unādi aff.
   रक्,  deriv.
  irr
 .

Capeller Eng

English

 शुक्र॑ a.
  clear,  bright,  pure,  white. — m.
  fire or the god
of fire,  the planet Venus,  a cert.
   cup of Soma (±ग्रह),  N.
  of sev.
 
men.  n.
  brightness,  purity
 water,  Soma,  juice i.g.
  ,  semen virile.

Yates

English

 शुक्र (क्रः) 1.
m.
  The planet
Venus
or its regent
 fire
 name of a
month,  April-May.
n.
  Semen
virile
 disease of the iris.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

शुक्र 	-	  zukra 	-	 m.
  	-	 Venus  [ Planet ]
शुक्रवार 	-	  zukravAra 	-	 m.
  	-	 Venus' day
सुरशत्रुगुरु 	-	  surazatruguru 	-	 m.
  	-	  planet Venus
अमरारि 	-	  amarAri 	-	 m.
  	-	  planet Venus
असुरगुरु 	-	  asuraguru 	-	 m.
  	-	  planet Venus
एकनयन 	-	  ekanayana 	-	 m.
  	-	  planet Venus
दितिसुतगुरु 	-	  ditisutaguru 	-	 m.
  	-	  planet Venus
दैत्यगुरु 	-	  daityaguru 	-	 m.
  	-	  planet Venus
भृगुज 	-	  bhRguja 	-	 m.
  	-	  planet Venus
भृगुनन्दन 	-	  bhRgunandana 	-	 m.
  	-	  planet Venus
भृगुपुत्र 	-	  bhRguputra 	-	 m.
  	-	  planet Venus
भृगुसुत 	-	  bhRgusuta 	-	 m.
  	-	  planet Venus
भृगुतनय 	-	  bhRgutanaya 	-	 m.
  	-	  planet Venus
भृगुवार 	-	  bhRguvAra 	-	 m.
  	-	  day of Venus
मघाभव 	-	  maghAbhava 	-	 m.
  	-	  planet Venus
मघाभू 	-	  maghAbhU 	-	 m.
  	-	  planet Venus
षोडशांशु 	-	  SoDazAMzu 	-	 m.
  	-	  planet Venus
षोडशार्चिस् 	-	  SoDazArcis 	-	 m.
  	-	  planet Venus
शतपर्वेश 	-	  zataparveza 	-	 m.
  	-	  planet Venus
श्वेतरथ 	-	  zvetaratha 	-	 m.
  	-	  planet Venus
सिताह्वय 	-	  sitAhvaya 	-	 m.
  	-	  planet Venus
दानवपूजित 	-	  dAnavapUjita 	-	 m.
  	-	  regent of Venus
सितासित 	-	  sitAsita 	-	 m.
  	-	 Venus and Saturn
कवि 	-	  kavi 	-	 m.
  	-	  name of planet Venus
दानवगुरु 	-	  dAnavaguru 	-	 m.
  	-	  regent of planet Venus
शुक्रसुत 	-	  zukrasuta 	-	 m.
  	-	  son of the planet Venus
प्रतिशुक्रम् 	-	  pratizukram 	-	 ind.
  	-	  towards the planet Venus
शुचि 	-	  zuci 	-	 m.
  	-	  planet Venus or its regent
शुक्र 	-	  zukra 	-	 m.
  	-	  planet Venus or its regent
शुक्रचार 	-	  zukracAra 	-	 m.
  	-	  course of the planet Venus
सित 	-	  sita 	-	 m.
  	-	  planet Venus or its regent
शौक्र 	-	  zaukra 	-	 adj.
  	-	  relating to the planet Venus
श्वेत 	-	  zveta 	-	 m.
  	-	  planet Venus or its regent zukra
भार्गवप्रिय 	-	  bhArgavapriya 	-	 n.
  	-	  dear to zukra or the planet Venus
प्रतिशुक्रबुध 	-	  pratizukrabudha 	-	  towards the planets Venus or Mercury
शुक्रगृह 	-	  zukragRha 	-	 n.
  	-	  house or mansion of the planet Venus

शुक्र 	-	 zukra 	-	 adj.
  	-	  white
शुक्र 	-	 zukra 	-	 adj.
  	-	  bright
शुक्र 	-	 zukra 	-	 adj.
  	-	  resplendent
शुक्र 	-	 zukra 	-	 adj.
  	-	  spotless
शुक्र 	-	 zukra 	-	 adj.
  	-	  pure
शुक्र 	-	 zukra 	-	 adj.
  	-	  lucid
शुक्र 	-	 zukra 	-	 adj.
  	-	  clear
शुक्र 	-	 zukra 	-	 adj.
  	-	  light-coloured
शुक्र 	-	 zukra 	-	 m.
  	-	  particular astrological yoga
शुक्र 	-	 zukra 	-	 m.
  	-	  name of a particular kalpa
शुक्र 	-	 zukra 	-	 m.
  	-	  kind of plant
शुक्र 	-	 zukra 	-	 m.
  	-	  name of the vyAhRtis
शुक्र 	-	 zukra 	-	 m.
  	-	  planet Venus or its regent
शुक्र 	-	 zukra 	-	 m.
  	-	  Venus  [ Planet ]
शुक्र 	-	 zukra 	-	 n.
  	-	  gold
शुक्र 	-	 zukra 	-	 n.
  	-	  light
शुक्र 	-	 zukra 	-	 n.
  	-	  seed of animals
शुक्र 	-	 zukra 	-	 n.
  	-	  essence of anything
शुक्र 	-	 zukra 	-	 n.
  	-	  wealth
शुक्र 	-	 zukra 	-	 n.
  	-	  any clear liquid
शुक्र 	-	 zukra 	-	 n.
  	-	  clearness
शुक्र 	-	 zukra 	-	 n.
  	-	  juice
शुक्र 	-	 zukra 	-	 n.
  	-	  morbid affection of the iris
शुक्र 	-	 zukra 	-	 n.
  	-	  sperm
शुक्र 	-	 zukra 	-	 n.
  	-	  good action
शुक्र 	-	 zukra 	-	 n.
  	-	  brightness
शुक्र 	-	 zukra 	-	 n.
  	-	  semen virile

शुक्र 	-	  zukra 	-	 m.
  	-	  name of the vyAhRtis
भूर् 	-	  bhUr 	-	 ind.
  	-	  one of the 3 vyAhRtis
सत्य 	-	  satya 	-	 n.
  	-	  one of the 7 vyAhRtis
भू 	-	  bhU 	-	 f.
  	-	  one of the three vyAhRtis
सव्याहृति 	-	  savyAhRti 	-	 adj.
  	-	  accompanied with the three vyAhRtis

शुक्र 	-	  zukra 	-	 adj.
  	-	  light-coloured
भास्वरवर्ण 	-	  bhAsvaravarNa 	-	 adj.
  	-	  light-coloured
पाण्डुशर्करा 	-	  pANDuzarkarA 	-	 f.
  	-	  light-coloured gravel
मधुरशुक्लमूत्र 	-	  madhurazuklamUtra 	-	 adj.
  	-	  discharging sweet and light-coloured urine
आताम्र 	-	  AtAmra 	-	 adj.
  	-	  slightly copper-coloured

Wilson

English

 शुक्र
m.
  (-क्रः)
1 The planet VENUS or its regent,  the son of BHṚGU,  and preceptor of the
Daityas or Titans.
2 A name of fire.
3 The month Jyeṣṭha,  (April-May.)
n.
  (-क्रं)
1 Semen virile.
2 A morbid affection of the iris,  change of colour,  ulceration,  &c.
accompanied by imperfect vision. 
E.
  शुच् to grieve,  &c.,  Uṇādi aff.
   रन्,  deriv.
  irr
 .

Apte

English

शुक्र [śukra],  a.
  [शुच्-रक् नि˚ कुत्वम् Uṇ.*
  2.28] Ved.
 

Bright,  radiant
 स पर्यगाच्छुक्रम् Īśop.8
 shining.

White,  pure
 रोचिष्णु जायते शुक्रं तद्रूपगुणमुच्यते Mb.
 *  12.232.6.

क्रः The planet Venus.

N.
  of the preceptor of the Asuras,  who,  by means of his magical charm,  restored to life the demons killed in battle
 see कच,  देवयानी and ययाति.

The month of Jyeṣṭha
 रथस्वन इति ह्येते शुक्र- मासं नयन्त्यमी Bhāg.*
  12.11.35.

N.
  of Agni or fire.

N.
  of the plant Chitraka. 

क्रम् Semen virile
 पुमान् पुंसो$धिके शुक्रे स्त्री भवत्यधिके स्त्रियाः Ms.*
  3.49
5.63.

The essence of anything.

Male and female energy.

Ved.
  Water.

Brightness,  clearness,  light
 यथा पुरस्तात् सविता दृश्यते शुक्रमुच्चरन् Mb.
 *  5.75.12.

Morbid affection of the iris.

Gold,  wealth. Comp.
   -अङ्गः a peacock. -कर a.
  spermatic. (-रः) the marrow of the bones. -कृच्छ्रम् a particular urinary disease. -दोषः defect of semen
 impotence. -भुज् f a pea-hen.  -भूःm.  the marrow of the bones. -मेहः seminal diabetes.-वर्ण a.
  bright coloured. -वारः,  -वासरः Friday. -शिष्यः a demon. 

Apte 1890

English

 शुक्र a. [शुच्-रक नि° कुत्वम्] Ved. 1 Bright,  radiant,  shining. 
2 White,  pure. 
क्रः 1 The planet Venus. 
2 N. of the preceptor of the Asuras,  who,  by means of his magical charm,  restored to life the demons killed in battle
 see कच,  देवयानी,  and ययाति. 
3 The month of Jyeṣṭha. 
4 N. of Agni or fire. 
5 N. of the plant Citraka. 
क्रं 1 Semen virile
 पुमान् पुंसोऽधिक शुक्रे स्त्री भवत्यधिके स्त्रियाः Ms. 3. 49,  5. 63. 
2 The essence of anything. 
3 Male and female energy. 
4 Ved. Water. 
Comp. 
अंगः a peacock. 
कर a. spermatic. (
रः) the marrow of the bones. 
भुज् f. a pea-hen. 
भूः m. the marrow of the bones. 
वरः,  
वासरः Friday 
शिष्यः a demon. 

Monier Williams Cologne

English

 शुक्र॑ mf(आ॑)n.  (fr.  √ 1. शुच् cf.
   शुक्ल) bright,  resplendent,  RV.
  
 AV.
  
 VS.
 
 Br.
 
 MBh.

 clear,  pure,  RV.
  
 AV.
  
 VS.
 
 ŚBr.

 light-coloured,  white,  RV.
  
 AV.
  
 ŚāṅkhBr.

 pure,  spotless,  RV.
  
 Br.

 शुक्र॑ m.
  N.
  of Agni or fire,  R.
 

 of a month (Jyeṣṭha =
  May-June,  personified as the guardian of Kubera's treasure),  MBh.
  
 Suśr.
 

 the planet Venus or its regent (regarded as the son of Bhṛgu and preceptor of the Daityas),  MBh.
  
 R.
  &c.
  

 clear or pure Soma,  RV.
  

 (with or scil.
  ग्रह) a partic.  Graha or receptacle for Soma,  VS.
 
 ŚBr.
  

 a partic.  astrol.
  Yoga,  L.
 

 a N.
  of the Vyāhṛtis (भूर्,  भुवः,  स्वर्),  MW.
  

 a kind of plant (=  चित्रक),  ib.

 N.
  of a Marutvat,  Hariv.
 

 of a son of Vasiṣṭha,  VP.
  

 of the third Manu,  Hariv.
 

 of one of the seven sages under Manu Bhautya,  MārkP.
  

 of a son of Bhava,  VP.
  

 of a son of Havir-dhāna (cf.   शुक्ल),  VP.
  

 (with Jainas) of a partic.  Kalpa (q.v.)

 शुक्र॑ n.
  brightness,  clearness,  light,  RV.
  
 Up.
  
 MBh.
  
 R.

 (also pl.
 ) any clear liquid (as water,  Soma &c.
  ),  RV.
  
 VS.
 

 juice,  the essence of anything,  Br.
 
 ŚrS.
  (also pl.
 )

 semen virile,  seed of animals (male and female),  sperm,  RV.
   &c.
   &c.
  

 a morbid affection of the iris (change of colour &c.
   accompanied by imperfect vision
 cf.
   शुक्ल),  Suśr.
 
 ŚārṅgS.
 

 a good action,  L.
 

 gold,  wealth,  L.
 

 N.
  of a Sāman,  ĀrṣBr. 

 of a Vedic metre,  RPrāt.
  

Monier Williams 1872

English

 शुक्र शुक्र,  अस्,  आ,  अम् (fr. rt. 3. शुच्
 con-
nected with शुक्ल),  bright,  resplendent (Ved.)
 white, 
pure (Ved.)
 (अस्),  m. the planet Venus or its regent
(regarded as the son of Bhṛgu and preceptor of the
Daityas)
 the month Jyeṣṭha (May-June)
 N. of
Agni or fire
 of a son of Vasiṣṭha
 a kind of ग्रह
or Soma cup
 a kind of mystical formula,  (भूर्, 
भुवः,  स्वर् are said to be the three Śukras)
 a
kind of plant,  = चित्रक
 (अम्),  n. semen virile, 
seed of animals,  sperm
 male and female energy
the essence of anything
 water (Ved. = उदक ac-
cording to Naigh. I. 12)
 a morbid affection of the
iris (change of colour &c. accompanied by imperfect
vision,  = शुक्ल)
 a particular Vedic metre.
—शुक्र-
कर,  अस्,  ई,  अम्,  causing or producing semen,  sper-
matic
 (अस्),  m. the marrow of the bones.
—शुक्र-
चार,  अस्,  m. the course of the planet Venus.
—शु-
क्र-पिश्,  Ved. having a bright or pure form (=
शुक्र-पेशस्,  Nirukta VIII. 11
 cf. विश्व-पिश्).
—शुक्र-पूत-पा,  आस्,  m.,  Ved. one who drinks
bright and purified Soma.
—शुक्र-भुज्,  क्,  m.
‘seed-eater, ’ a peacock.
—शुक्र-भू,  ऊस्,  ऊस्,  उ, 
semen-produced
 (ऊस्),  m. ‘semen-site, ’ the marrow
of the bones.
—शुक्र-वर्चस्,  आस्,  आस्,  अस्,  Ved. hav-
ing bright lustre or colour.
—शुक्र-वर्ण,  अस्,  आ, 
अम्,  Ved. bright-coloured,  resplendent.
—शुक्र-
वार,  अस्,  m. ‘Venus' day, ’ Friday.
—शुक्र-वासस्, 
आस्,  आस्,  अस्,  Ved. having a bright or white robe, 
clad in white,  (Sāy. = श्वेत-वसन or निर्मल-
दीप्ति,  Ṛg-veda I. 113,  7.)
—शुक्र-शिष्य,  अस्,  m.
‘pupil of Śukra, ’ a demon,  Asura,  Daitya,  enemy of
the gods,  (see above.)
—शुक्र-शोच,  अस्,  आ,  अम्, 
Ved. brightly shining,  (Sāy. = ज्वल-दीप्त।)
—शु-
क्र-शोचिस्,  इस्,  इस्,  इस्,  Ved. having bright colour,  having
resplendent lustre or majesty.
—शुक्राङ्ग (°र-
अङ्°),  अस्,  m. ‘having a brilliant body, ’ a peacock
[cf. शुक्लाङ्ग।]
—शुक्राचार्य (°र-आच्°),  अस्,  m.
the regent of the planet Venus and preceptor of
the Daityas.
—शुक्रेश्वर (°र-ईश्°),  N. of a
Liṅga.

Macdonell

English

 शुक्र śuk-rá,  a.
  [√ śuc] bright,  resplendent 🞄(V.,  rare in E.)
 clear,  pure (V.)
 white (V.)
 🞄pure,  spotless (V.)
 m.
  fire,  Agni (C.)
 a 🞄summer month (V.,  C.)
 planet Venus (personified 🞄as son of Bhṛgu and teacher of the 🞄Asuras)
 pure Soma (V.)
 n.
  brightness,  light 🞄(sts. pl.
 
 V.,  E.)
 clear liquid,  water,  Soma 🞄(V.)
 juice (Br.,  S.
 sts. pl.
 )
 semen virile 🞄(V. rare,  C.): (a) -danta,  m.
  (white tooth),  🞄N.
 (á) -vat,  a.
  containing pure juice (V.)
 🞄containing the word śukra (Br.)
 (á) -varṇa,  a.
  brilliant-coloured,  bright (RV.)
 -vāra,  m.
  day of Venus,  Friday
 (á) -vāsas,  a.
  🞄bright-robed (dawn
 RV.¹)
 (á) -śocis,  a.
  🞄bright-rayed (Agni
 V.)
 (á) -sadman,  a.
  having 🞄a bright dwelling-place (dawn
 RV.¹).

Benfey

English

 शुक्र शुक्र,  i. e. 2. शुच् + र, 
 I. adj.
 
 1. Resplendent,  Chr. 288,  14 = Rigv. i.
48,  14.
 2. Pure,  Windischmann,  San-
kara,  68.
 II. m.
 
 1. A name of Agni.
 2. The planet Venus,  Pañc. pr. d. 3.
 3. The month Jyeṣṭha (May -- June), 
Hiḍ. 1,  10.
 III. n.
 
 1. Semen virile, 
Vedāntas. in Chr. 207,  13
 MBh. 1, 
2434
 male and female strength,  Man. 
3,  49.
 2. A morbid affection of the iris.

Apte Hindi

Hindi

शुक्रः
पुं*
  - "शुच् + रक्,  नि* कुत्वम्"
शुक्रग्रह

शुक्रः
पुं*
  - "शुच् + रक्,  नि* कुत्वम्"
राक्षसों के गुरु जिसने अपने जादू के मंत्रों  से युद्ध में मरे हुए राक्षसों को पुनर्जीवित कर दिया था

शुक्रः
पुं*
  - "शुच् + रक्,  नि* कुत्वम्"
ज्येष्ठमास

शुक्रः
पुं*
  - "शुच् + रक्,  नि* कुत्वम्"
अग्नि

शुक्रम्
नपुं*
   - -
वीर्य

शुक्रम्
नपुं*
   - -
किसी भी वस्तु का सत्

शुक्रम्
नपुं*
   - "शुच्+रक्, नि* कुत्वम्"
उज्ज्वलता

शुक्रम्
नपुं*
   - "शुच्+रक्, नि* कुत्वम्"
सोना दौलत

शुक्रम्
नपुं*
   - "शुच्+रक्, नि* कुत्वम्"
वीर्य

शुक्रम्
नपुं*
   - "शुच्+रक्, नि* कुत्वम्"
किसी चीज का सत्

शुक्रम्
नपुं*
   - "शुच्+रक्, नि* कुत्वम्"
"पुंस्त्वशक्ति, स्त्रीत्वशक्ति"

L R Vaidya

English

 Sukra {% (I) m. %} 1. The planet Venus
 2. name of the preceptor of the demons
 (See App. II.)
 3. an epithet of Agni
 4. the month of Jyeshtha.

 Sukra {% (II) n. %} 1. Semen virile,  पुमान् पुंसोऽधिके शुक्रे स्त्रीभवत्याधिके स्त्रियाः M.iii.49
 2. the essence of anything.

Bopp

Latin

 शुक्र (r. शुच् s. र)
1) m. Planeta Venus vel ejus modera-
tor,  Bhrigûs filius,  Daityorum praeceptor.
2) m. nomen
mensis,  Aprilis-Maius. H. 1. 10.
3) n. semen virile. MAH.
1. 2434.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

शुक्र
क्ली
शुक्र,  देहवत्_बीज,  अक्षिरुज्
शुक्रं देहवतां बीजं शुक्रमक्षिरुजं विदुः ।
ज्येष्ठमासः स्मृतः शुक्रः शुक्रो दैत्यपुरोहितः ॥ ६० ॥
verse 1.1.1.60
page 0005

शुक्र
पु
शुक्र,  ज्येष्ठमास,  दैत्यपुरोहित
शुक्रं देहवतां बीजं शुक्रमक्षिरुजं विदुः ।
ज्येष्ठमासः स्मृतः शुक्रः शुक्रो दैत्यपुरोहितः ॥ ६० ॥
verse 1.1.1.60
page 0005

शुक्र
पु
शुक्र,  दैत्यगुरु,  ज्येष्ठ,  हुताशन,  तारक
शुक्रो दैत्यगुरुः प्रोक्तः शुक्रो ज्येष्ठहुताशनौ ।
शुक्रं तेजोविशेषः स्याच्छुक्रस्तारक उच्यते ॥ ६४ ॥
verse 1.1.1.64
page 0005

शुक्र
क्ली
शुक्र,  तेजोविशेष
शुक्रो दैत्यगुरुः प्रोक्तः शुक्रो ज्येष्ठहुताशनौ ।
शुक्रं तेजोविशेषः स्याच्छुक्रस्तारक उच्यते ॥ ६४ ॥
verse 1.1.1.64
page 0005

वीर्य
क्ली
वीर्य,  शुक्र,  बल,  बीज
वीर्यं शुक्रं बलं वीर्यं वीर्यं बीजमुदाहृतम् ।
verse 2.1.1.51
page 0011

Aufrecht Catalogus Catalogorum

English

 +शुक्र
		Nītisāra. See Śukranīti.

Lanman

English

 śukrá,  a. clear,  bright,  76^9. [√śuc, 
1188a,  216. 7.]

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 शुक्र n. Sperma °der Frau,  E 887 (P).

 शुक्र m. ein best. कल्प bei den Jaina,  Dharmaśarm. 21,  68.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

dkar po
१) अर्जुन २) अवदात ३) गुण ४) गौर ५) दूर्वा ६) धवल ७) पण्डित ८) पाण्डर ९) रुचक १०) शुक्र ११) शुक्ल १२) शुचि १३) शुभ्र १४) श्वेत १५) श्वेतक १६) सित १७)

khu ba
१) कच २) काल ३) कुन्द ४) द्रवत्व ५) पुष्पक ६) बहुज ७) बीज ८) मण्ड ९) रस १०) रेतः ११) वीर्य १२) शुक्र १३) हिरण्य

bcu draug 'od ldan
शुक्र

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
शुक्रो मघाभवः काव्य उशना भार्गवः कविः ॥ ११९ ॥
षोडशार्चिर्दैत्यगुरुर्धिष्ण्यः शनैश्चरः शनिः ।
छायासुतोऽसितः सौरिः सप्तार्ची रेवतीभवः ॥ १२० ॥
मन्दः क्रोडो नीलवासाः स्वर्भाणुस्तु विधुंतुदः ।
तमो राहुः सैंहिकेयो भरणीभूरथाहिकः ॥ १२१ ॥
-wordlist-
 
शुक्र (पुं),  मघाभव (पुं),  काव्य (पुं),  उशनस् (पुं),  भार्गव (पुं),  कवि (पुं),  षोडशार्चिस् (पुं),  दैत्यगुरु (पुं),  धिष्ण्य (पुं),  शनैश्चर (पुं),  शनि (पुं),  छायासुत (पुं),  असित (पुं),  सौरि (पुं),  सप्तार्चिस् (पुं),  रेवतीभव (पुं),  मन्द (पुं),  क्रोड (पुं),  नीलवासस् (पुं),  स्वर्भाणु (पुं),  विधुन्तुद (पुं),  तमस् (पुंक्ली),  राहु (पुं),  सैंहिकेय (पुं),  भरणीभू (पुं)

--source--
 
ज्येष्ठस्तु शुक्रोऽथाषाढः शुचिः स्याच्छ्रावणो नभाः ।
श्रावणिकोऽथ नभस्यः प्रौष्ठभाद्रपरः पदः ॥ १५४ ॥
भाद्रश्चाप्याश्विने त्वाश्वयुजेषावथ कार्तिकः ।
कार्तिकिको बाहुलोर्जौ द्वौ द्वौ मार्गादिकावृतुः ॥ १५५ ॥
-wordlist-
 
ज्येष्ठ (पुं),  शुक्र (पुंक्ली),  आषाढ (पुं),  शुचि (पुं),  श्रावण (पुं),  नभस् (पुं),  श्रावणिक (पुं),  नभस्य (पुं),  प्रौष्ठपद (पुं),  भाद्रपद (पुं),  भाद्र (पुं),  आश्विन (पुं),  आश्वयुज (पुं),  इष (पुं),  कार्त्तिक (पुं),  कार्त्तिकिक (पुं),  बाहुल (पुं),  ऊर्ज (पुं),  ऋतु (पुं)

--source--
 
रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्राणि धातवः ।
सप्तैव दश वैकेषां रोमत्वक्स्नायुभिः सह ॥ ६१९ ॥
-wordlist-
 
धातु (पुं),  रस (पुं),  असृज् (क्ली),  मांस (पुंक्ली),  मेदस् (क्ली),  अस्थि (क्ली),  मज्जन् (पुं),  शुक्र (क्ली),  रोमन् (क्ली),  त्वच् (स्त्री),  स्नायु (स्त्री)

--source--
 
शुक्रं रेतो बलं वीर्यं बीजं मज्जसमुद्भवम् ।
आनन्दप्रभवं पुंस्त्वमिन्द्रियं किट्टवर्जितम् ॥ ६२९ ॥
पौरुषं प्रधानधातुर्लोम रोम तनूरुहम् ।
-wordlist-
 
शुक्र (क्ली),  रेतस् (क्ली),  बल (क्ली),  वीर्य (क्ली),  बीज (क्ली),  मज्जसमुद्भव (क्ली),  आनन्दप्रभव (क्ली),  पुंस्त्व (क्ली),  इन्द्रिय (क्ली),  किट्टवर्जित (क्ली),  पौरुष (क्ली),  प्रधानधातु (पुं),  लोमन् (क्ली),  रोमन् (क्ली),  तनूरुह (पुंक्ली)

--source--
 
वह्निर्बृहद्भानुहिरण्यरेतसौ धनंजयो हव्यहविर्हुताशनः ।
कृपीटयोनिर्दमुना विरोचनाशुशुक्षणी छागरथस्तनूनपात् ॥ १०९७ ॥
कृशानुवैश्वानरवीतिहोत्रा वृषाकपिः पावकचित्रभानू ।
अप्पित्तधूमध्वजकृष्णवर्त्मार्चिष्मच्छमीगर्भतमोघ्नशुक्राः ॥ १०९८ ॥
शोचिष्केशः शुचिहुतवहोषर्बुधाः सप्तमन्त्र-
ज्वालाजिह्वो ज्वलनशिखिनौ जागृविर्जातवेदाः ।
बर्हिःशुष्मानिलसखवसू रोहिताश्वाश्रयाशौ
बर्हिर्ज्योतिर्दहनबहुलौ हव्यवाहोऽनलोऽग्निः ॥ १०९९ ॥
विभावसुः सप्तोदर्चिः स्वाहाग्नेयी प्रियास्य च ।
-wordlist-
 
वह्नि (पुं),  बृहद्भानु (पुं),  हिरण्यरेतस् (पुं),  धनञ्जय (पुं),  हव्याशन (पुं),  हविराशन (पुं),  हुताशन (पुं),  कृपीटयोनि (पुं),  दमुनस् (पुं),  विरोचन (पुं),  आशुशुक्षणि (पुं),  छागरथ (पुं),  तनूनपाद् (पुं),  कृशानु (पुं),  वैश्वानर (पुं),  वीतिहोत्र (पुं),  वृषाकपि (पुं),  पावक (पुं),  चित्रभानु (पुं),  अप्पित्त (क्ली),  धूमध्वज (पुं),  कृष्णवर्त्मन् (पुं),  अर्चिष्मत् (पुं),  शमीगर्भ (पुं),  तमोघ्न (पुं),  शुक्र (पुं),  शोचिष्केश (पुं),  शुचि (पुं),  हुतवह (पुं),  उषर्बुध (पुं),  सप्तजिह्व (पुं),  मन्त्रजिह्व (पुं),  ज्वालाजिह्व (पुं),  ज्वलन (पुं),  शिखिन् (पुं),  जागृवि (पुं),  जातवेदस् (पुं),  बर्हिःशुष्मन् (पुं),  अनिलसख (पुं),  वसु (पुं),  रोहिताश्व (पुं),  आश्रयाश (पुं),  बर्हिर्ज्योति (पुं),  दहन (पुं),  बहुल (पुं),  हव्यवाह (पुं),  अनल (पुं),  अग्नि (पुं),  विभावसु (पुं),  सप्तार्चिस् (पुं),  उदर्चिस् (पुं),  स्वाहा (स्त्री),  आग्नेयी (स्त्री)

अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्

Sanskrit

--source--
 
सुवर्णे लोभनं शुक्रं तारजीवनमौजसम् ।
दाक्षायणं रक्तवर्णं श्रीमत्कुम्भं शिलोद्भवम् ॥ १६० ॥
वैणवं तु कर्णिकारच्छायं वेणुतटीभवम् ॥ १६१ ॥
-wordlist-
 
लोभन (क्ली),  शुक्र (क्ली),  तारजीवन (क्ली),  औजस (क्ली),  दाक्षायण (क्ली),  रक्तवर्ण (क्ली),  श्रीमत् (क्ली),  कुम्भ (क्ली),  शिलोद्भव (क्ली),  वैणव (क्ली),  कर्णिकारच्छाय (क्ली),  वेणुतटीभव (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

उशनस्
उशनस्,  शुक्र,  काव्य,  दैत्यगुरु,  भार्गव,  कवि,  धिष्ण्य
उशना शुक्रः काव्यो दैत्यगुरुर्भार्गवः कविर्धिष्ण्यः ।
verse 1.1.1.48
page 0007

मधु
मधु,  माधव,  शुक्र,  शुचि,  नभस्,  नभस्य,  इष,  ऊर्ज,  सहस्,  सहस्य,  तपस्,  तपस्य
चैत्रादिमासा मधुमाधवौ द्वौ, 
ततः परं शुक्रशुची क्रमेण ।
नभोनभस्यौ कथिताविषोर्जौ, 
सहःसहस्यौ च तपस्तपस्यौ ॥ ११४ ॥
verse 1.1.1.114
page 0014

शुक्र
शुक्र,  वीर्य,  बल,  बीज,  इन्द्रिय,  रेतस्
शुक्रं वीर्यं बलं बीजमिन्द्रियं रेत उच्यते ।
verse 3.1.1.638
page 0072

सार
सार,  श्रेष्ठ,  स्थामन्,  धन,  शुक्र,  मज्जन्
श्रेष्ठे स्थाम्नि धने शुक्रे मज्ज्ञि सार उदाहृतः ॥ ८५३ ॥
verse 5.1.1.853
page 0098

एकाक्षरनाममाला

Sanskrit

भ,  आलि,  शुक्र,  दीप्तौ
भश्चालिशुक्रयोर्भावे भश्च दीप्तौ भये च भीः ॥ ३३ ॥
verse 1.1.1.33
page 0121

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: शुक्रः
Root: शुक्र
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ शुक्रग्रहः
Meaning(s):
⇒ Planet Venus
Shloka(s):
2|1|34|1 ► प्रचक्षा दीदिविश्चाथ शुक्रो दूतो दिवाचरः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|34|2 ► तिर्यग्गाम्यसुराचार्य उशना भार्गवः कविः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|34|1 ⇢ शुक्रः (शुक्र) (पुं) ⇒ Planet Venus ⇒ शुक्रग्रहः
➠ 2|1|34|1 ⇢ दूतः (दूत) (पुं) ⇒ Epithet of Venus ⇒ शुक्रग्रहः
➠ 2|1|34|1 ⇢ दिवाचरः (दिवाचर) (पुं) ⇒ Epithet of Venus ⇒ शुक्रग्रहः
➠ 2|1|34|2 ⇢ तिर्यग्गामी (तिर्यग्गामिन्) (पुं) ⇒ Epithet of Venus ⇒ शुक्रग्रहः
➠ 2|1|34|2 ⇢ असुराचार्यः (असुराचार्य) (पुं) ⇒ Epithet of Śukra ⇒ शुक्रग्रहः
➠ 2|1|34|2 ⇢ उशनः (उशनस्) (पुं) ⇒ Epithet of Venus ⇒ शुक्रग्रहः
➠ 2|1|34|2 ⇢ भार्गवः (भार्गव) (पुं) ⇒ Epithet of Venus ⇒ शुक्रग्रहः
➠ 2|1|34|2 ⇢ कविः (कवि) (पुं) ⇒ Epithet of Venus ⇒ शुक्रग्रहः
Related word(s):
जातिः ➡ ग्रहः
    

Mahabharata

English

Śukra^1,  the upādhyāya of the Asuras (also named Uśanas) and the planet Venus. § 98 (Aṃśāvat.): I,  65,  2544 (Asurānām upādhyāyaḥ Śºs tv ṛshisuto 'bhavat,  enumeration of his (Uśanasaḥ) four sons).--§ 121 (do.): I,  66,  2606 (Bhṛgoḥ putraḥ Kavir vidvāñ Chukraḥ Kavisuto grahaḥ,  Śukra became a planet
 he divided himself into two persons and became the guru of both the Asuras and the gods).--§ 124 (do.): I,  66,  2616 (father of Devī,  the wife of Varuṇa).--§ 145 (Kaca): I,  76,  3185,  3195,  3200,  (3203),  3204 (Kaviputreṇa Uśanasā),  (3215),  (3228),  (†3239),  (†3241)
 77,  3263 (the Asuras,  ruled by Vṛshaparvan,  made Ś. (Kāvyam Uśanasaṃ) their purohita
 by his science Sañjivinī he revived the fallen Asuras
 in order to obtain this science Kaca,  the son of Bṛhaspati,  became the disciple of Ś.,  and acquired it,  after having gratified Devayānī,  the daughter of Ś.).--§ 146 (Devayānī): I,  78,  3297,  (3314)
 79,  (3319)
 80,  (3340),  (3343),  3351
 81,  3367 (Asuraguruḥ),  3387 (Bhārgavaḥ),  (3389),  (3391),  3394,  3396 (Śarmishṭhā,  the daughter of the Asura king Vṛshaparvan,  threw Devayānī into a well. Ś. threatened that he would leave the Asuras
 then Śarmishṭhā was given as a maid to Devayānī
 Yayāti received Devayānī in marriage).--§ 147 (do.): I,  83,  (3454),  (3459),  (3462),  (3464) (Ś. cursed Yayāti,  because he had taken Śarmishṭhā as his second wife).--§ 148 (Yayāti): I,  85,  3519 (Śukrasya naptāraṃ…Yaduṃ),  3527 (Kāvyenośanasā),  3530 (all. to § 147).--§ 168 (Bhīshma-Satyavatīsaṃv.): I,  103,  4151 (ºāṅgirasayor iva,  sc. Bhīshma).--§ 266 (Śakrasabhāv.): II,  7,  303 (in the palace of Indra),  308 (do.).--§ 270 (Brahmasabhāv.): II,  11,  446 (among other planets present in the palace of Brahmán).--§ 455 (Brāhmaṇamāhātmyak.): III,  185,  12703 (among the honourable appellations of a king).--§ 554 (Sainyodyogap.): V,  6,  112 (prajñayā sadṛśaś cāsi Śukreṇāṅgiraseṇa ca,  sc. the purohita of Drupada).-[§ 561d (Nara-Nārāyaṇau): V,  49,  1918 (Bṛhaspatiś cośanā ca,  approached Brahmán).]--§ 562 (Bhagavadyānap.): V,  83,  2946 (among the ṛshis who worshipped Kṛshṇa).-§ 564 (Mātalīyop.): V,  98,  3543 (etac chāstraṃ narendrāṇāṃ mahac Chukreṇa bhāshitaṃ).--§ 565 (Gālavacarita): V,  114,  3898 (?,  nityaṃ Proshṭhapadābhyāñ ca Śukra Dhanapatau tathā | manushyebhyaḥ samādatte Śukraś cintārjitaṃ dhanaṃ,  where,  according to Nīl.,  the first Ś. is = Śukravāsare (“on Friday”),  the following Ś. = Agni)
 117,  3972 (reme… yathā…Śukraś ca Śataparvayā).--§ 569 (Bhagavadyānap.): V,  149,  5045 (Kāvyasya,  father of Devayānī and grandfather of Yadu).--§ 574 (Jambūkh.): VI,  3,  82 (Śukraḥ Praushṭhapade--B. Proº--pūrve samāruhya virocate | uttare tu parikramya sahitaḥ samudīkshyate
 the planet
 omens)
 [6,  216 (on the top of Meru,  Uśanas Kāvya [sports]
with the Daityas (so B.,  C. has divi)
 to him (so Nīl.) belong the jewels and the jewel mountains,  of which he gives a fourth part to Kubera)].--§ 578 (Bhīshmavadhap.): VI,  45^15,  1726 (Śukrāṅgārakayor iva,  sc. yuddhaṃ,  the planet).-§ 586 (do.): VI,  101,  4642 (yathā Budhaś ca Śºś ca,  mahārāja,  nabhastale,  the planet).--§ 589 (Droṇābhishek.): VII,  5,  151 (ºāngirasadarśanāt,  sc. Droṇa).--§ 597 (Pratijñāp.): VII,  84,  2993 (sahito Budha-Śukrābhyāṃ tamo vighnan yathā śaśī,  the planet).--§ 605 (Karṇap.): VIII,  17,  661 (Śukrāngirasavarcasoḥ,  sc. Arjuna and Aśvatthāman
 Śukrāṅgirasayor iva,  sc. yuddhaṃ).--§ 637 (Rājadh.): XII,  47,  1595 (among the ṛshis who surrounded Bhīshma as he lay on his arrow-bed),  1677 (C. vīryaṃ Śºḥ Prajāpatiḥ,  B. vīrye Śºḥ pratishṭhitaḥ,  in a hymn to Kṛshṇa).--[§ 641 (Rājadh.): XII,  59,  2206 (Kāvya composed an abridgement of the Bārhaspatya śāstra).]--§ 641f (Pṛthu Vainya): XII,  59,  2231 (the purohita of Pṛthu Vainya).--§ 641 (Rājadh.): XII,  100,  3701 (yato Vāyur yataḥ Sūryaḥ yataḥ Śukraḥ-i.e. the planet--tato jayaḥ)
 124,  4574 (Bhārgavāt,  instructed Indra,  but said that Prahlāda had better knowledge).-§ 650 (Āpaddh.): XII,  142,  5454 (a saying of his is quoted).--§ 661 (Mokshadh.): XII,  198,  7191 (ºsya,  sc. sthānaṃ).--§ 686 (do.): XII,  273,  9818 (C. Śukrasya cāpadhyānāt tu punar ājñāti dharmavit
 B. has more correctly: Śºsya punar ājnābhiḥ (ājātiḥ,  var. lect.,  Nīl.) Parṇādo nāma dharmavit).--[§ 692 (Mokshadharm.): XII,  280-281 (Uśanas was about to instruct Vṛtra about Vishṇu).]-§ 701 (do.): XII,  290,  10662 (kathañ śāpy. Uśanāḥ prāpya (B. prāpa) Śukratvaṃ).--§ 701b (Bhava-Bhārgavasamāgama): XII,  290,  10690 (Uśanas entered the body of Kubera and took his wealth away. Kubera applied to Śiva,  who swallowed Uśanas up
 Śiva permitted Uśanas to go out through his urethra (therefore Uśanas is named Śukra,  and is unable to attain to the centre of the firmament)
 Umā then prevented Śiva from slaying Uśanas,  who therefore became her son).--§ 702 (Mokshadh.): XII,  293,  10760 (gataḥ Śºtvam Uśanā Devadevaprasādanāt,  all. to § 701).-§ 707 (do.): XII,  319,  11784 (had instructed Viśvāvasu). --[§ 717b (Nārāyaṇīya): XII,  343,  V),  ††13206 (when Śiva intended to attack Tripura,  Uśanas tore a matted lock from his own head and hurled it against Śiva
 from it arose serpents who bit Śiva,  at which his throat became blue).]-§ 730g (Upamanyu): XIII,  14,  805.--§ 730 (Ānuśāsanik.): XIII,  17,  1289 (Bhārgavaḥ,  Taṇḍi communicated the 1, 000 names of Śiva to Ś.,  and Ś. to Gautama)
 18,  †1368 (ºBṛhaspatī).--§ 747b (Suvarṇotpatti): XIII,  85,  4148 (the fifth of the seven sons of Bhṛgu) [(),  4150 (Kāvya is the second son of Kavi,  Uśanas the fourth)].--§ 751b (Śapathavidhi): XIII,  94,  †4550,  (4570).--§ 754 (Ānuśāsanik.): XIII,  98,  4686 (Śºsya ca Baleś caiva saṃvādaṃ),  4687 (Bhṛgukulodvahaḥ),  (4692).--[§ 758 (do.): XIII,  103,  †4945 (Indreṇa guhyaṃ--i.e. the vow of fast,  Nīl.--nihitaṃ vai guhāyāṃ yad Bhārgavas tapasehābhyavindat | jājvalyamānam Uśanastejaseha tat sādhayāmāsam ahaṃ (i.e. Bhagīratha) vareṇya).]--§ 775 (do.): XIII,  166,  7643 (the planet).--§ 788 (Aśramavās.): XV,  28,  753 (Asureshu,  Vidura excelled Cukra in intelligence). Cf. also the following synonyms:-Bhārgava,  Bhārgavadāyāda,  q.v. Bhṛguśreshṭha,  Bhṛgūdvaha,  Bhṛgukulodvaha,  Bhṛgunandana,  Bhṛgusūnu,  q.v. Kaviputra (“son of Kavi”): I,  3204 (Cukrenośanasā). Kavisuta (do.): I,  2606 (Śukraḥ). Kāvya (do.): I,  3188 (Uśanasaṃ),  3190,  3192,  3193 (Uśanasaḥ),  †3233 (maharshiḥ),  †3238,  †3249,  3268,  3304,  3306,  3307,  3332 (Bhṛguśreshṭhaḥ),  3388,  3411,  3449 (Uśanasaḥ),  3453,  3467 (Uśanasaḥ),  3493 (do.),  3499,  3527 (Uśanasā)
 II,  2105 (a śloka recited by him in order to induce the Asuras to abandon Jambha,  is quoted)
 V,  5045 (Śukrasya)
 VI,  216 (Uśanāḥ Kāvyaḥ,  on Meru)
 IX,  2551 (had performed austerities at Kapālamocana)
 XII,  2093 (among the ṛshis who surrounded Bhīshma as he lay on his arrow-bed),  2206,  8900 (went to heaven),  10660 (Uśanāḥ)
 XIII,  4150 (? second son of Kavi),  4741 (Bhārgavaḥ)
 XIV,  1785 (senāpatir abhūt…Kāvyo Daityapater iva). Uśanas: I,  2544 (Śukraḥ),  3165 (muneḥ),  3188 (Kāvyaṃ),  3193 (Kāvyāt),  3204 (Śukreṇa),  †3249,  3411 (Kāvyaḥ),  3449 (Kāvyasya),  3460,  3467 (Kāvyasya),  3493 (do.),  3527 (Śukreṇa…Kāvyena),  ††3761 (ºso duhitā Devayānī),  4002 (Uśanā veda yac chāstraṃ)
 III,  11294 (Bṛhaspaty-Uśanoktaiś ca (ºnaḥproktair,  B.) nayaiḥ),  15146 (Bṛhaspaty-Uśanoktaiś ca mantraiḥ),  16369 (Uśanā iva cāparaḥ | vyūhya cauśanasaṃ vyūhaṃ,  sc. Rāvaṇa)
 IV,  1829 (buddhyā tulyo hy Uśanasā,  sc. Droṇa)
 V,  1918,  5288 (bhavān Uśanasā tulyaḥ,  sc. Bhīshma)
 VI,  216 (Kāvyaḥ),  1241 (kavīnām Uśanā kaviḥ,  sc. asmi,  says Kṛshṇa)
 VII,  161 (Daityānām ivośanaḥ),  275 (Bṛhaspaty-Uśanastulyo buddhyā,  sc. Droṇa)
 VIII,  1261 (vyūhaṃ…Bṛhaspaty-Uśanomataṃ),  †1726 (naye Bṛhaspaty--Uśanoḥ sadā samaṃ,  sc. Droṇa)
 IX,  301 (buddhyā cośanasā samaṃ,  sc. Aśvatthāman),  3259 (a śloka sung by him is quoted),  3436 (BṛhaspatyUśanasor…upadeśaḥ)
 XII,  1353 (Uśanā veda yac chāstraṃ),  2014 (maharshiṇā,  two ślokas sung by him are quoted),  2048 (a śloka of his is quoted),  5045 (buddhyā tvam-i.e. the mouse Palita--Uśanāḥ sākshāt),  5104 (two gāthās of his are quoted),  5203 (two gāthas sung by him to Prahlāda are quoted),  5442 (Daiteyān Uśanāḥ prāha saṃśayacchedanaṃ purā),  10004,  10012,  (10025) (was about to instruct Vṛtra about Vishṇu),  10028 (muninā),  10029,  10217 (mahāmuniḥ,  worshipped Śiva),  10660 (devarshiḥ…Kāvyaḥ),  10662,  10670,  10672,  10674,  10678,  10679,  10685,  10687 (mahāmuniḥ),  10695,  10760 (gataḥ Śukratvaṃ),  12740 (Uśanā Bṛhaspatiś caiva yadotpattau bhavishyataḥ | tadā pravakshyataḥ śāstraṃ),  13206
 XIII,  1762 (among the ṛshis who surrounded Bhīshma as he lay on his arrow-bed),  2239 (Uśanā veda yac chāstraṃ),  4150 (fourth son of Kavi),  †4945 (Bhārgavaḥ),  5284 (?,  C. Mārutośanasa,  B. Mārutauśanase),  5304 (ºsaḥ,  sc. lokam)
 XV,  249 (Uśanā veda yac chāstraṃ).

Śukra^2,  a month. § 213 (Jatugṛhap.): I,  151,  5883 (v. Śuci).--§ 294 (Dyūtap.): II,  47,  1685 (do.).--§ 608 (Karṇap.): VIII,  79,  †4072 (do.),  4075 (do.).

Śukra^3 = Agni: I,  8419,  8427
 V,  3899 (according to Nīl.).

Śukra^4 = Sūrya: III,  147
 XII,  13906.

Śukra^5 = Śiva: X,  253
 XIV,  210.

पुराणम्

English

शुक्र १ / ŚUKRA (śukrācārya) I. Preceptor of the Asuras.1) Birth.   Views differ as to whether śukra was the son or grandson of bhṛgu. The Purāṇas state that pulomā was the wife of bhṛgu. śukra has another name,  kāvya. kāvya means the son of kavi. Some authorities say that kavi was Bhṛgu's son,  while others think that kavi was bhṛgu himself. Śukra's mother is referred to as “Kāvyamātā” in many places. śukra is referred to as the strongest of the seven sons born to bhṛgu and pulomā. In the light of these references it is reasonable to consider śukra as the son of the sage bhṛgu. “Kavi” must be supposed to be another name of bhṛgu. uśanas was another name for śukra.2) Love story.   Once the sage bhṛgu lived in the valley of mandara mountain,  performing austere tapas. śukra who was then a boy,  used to attend on his father. One day when bhṛgu was absorbed in “Nirvikalpasamādhi” (deep meditation) the lonely śukra was appreciating the beauty of the sky above him. There was no one else by his side. At that time he happened to see an exceptionally beautiful Apsarā woman passing across the sky. His heart was filled with delight at the sight. All his thoughts were centred on her and he sat absorbed in her bewitching charm. In his imagination he followed indra and reached Indraloka. indra greeted him with honour. After that śukra,  attended by the heavenly beings went about sight-seeing in Heaven. There he unexpectedly came across the Apsarā beauty whom he had seen earlier,  in the midst of several other women. They fell in love at first sight. To fulfil his desire śukra enveloped the whole place in darkness. The other women left the place. The apsarā beauty approached śukra and both of them entered a hut formed by the thick foliage of creeping plants and indulged in sensual pleasures. Since śukra spent a period of eight Caturyugas like this in her company,  he became weak in his virtue and descended to the earth. Then he became conscious of his physical being. His depraved soul was stopped at the moon. It reached the earth through mist and grew up as paddy plants. A brāhmaṇa who was a native of Daśārṇa land ate the rice which was cooked from the ears of those paddy plants. Śukra's soul in the shape of śukra entered the womb of the Brāhmana's wife and in due course took his birth. Because of his close association with Munis,  that boy grew up like a sage and spent a period of one manvantara,  leading an austere life in the valley of the Meru mountain. At that time his Apsarā woman had been born as a female deer,  as the result of a curse. By their connection in the previous birth,  the brāhmaṇa fell in love with that female deer and begot a human child by his union with her. With that the austerities of his life were at an end. All his thoughts were now directed towards the future glory of his son and he ignored even his spiritual duties. Not long after,  he died of snake bite. Later,  he was born as the son of the king of madra and ruled the country for many years. After that he took birth in many other wombs and at last was born as the son of a Maharṣi living on the bank of the river gaṅgā. Śukra's body which was by the side of bhṛgu dropped to the earth after being exposed to the wind and sun for a long time. But owing to Bhṛgu's  power of tapas and the holiness of the āśrama,  birds and animals did not eat the body. After 1, 000 divyavatsaras,  sage bhṛgu opened his eyes from his samādhi but he did not find his son near him. A famished and worn out body was lying before him. Within the wrinkles of the skin,  small birds were nesting and frogs took refuge in the hollow of the stomach. Enraged at the premature death of his son,  he was about to curse yama,  the god of death. Coming to know of this dharmarāja (yama) appeared before him and said:--“We honour and adore you as a great tapasvī. You should not ruin your tapas. I have devoured numerous Brahmāṇḍas. I have already swallowed Rudras and Viṣṇudevas many times. All of you are my food. It is ordained by Fate. Even brahmā is not indestructible at the end of a kalpa. Knowing all these facts,  why do you think of cursing me? Your son fell into this state because of his own act. While you were in a state of samādhi your son's mind left its body and went up to Heaven. There he spent many years indulging in sensual pleasures in the company of the celestial beauty viśvācī. Then he was born as a brāhmaṇa in Daśārṇa country. In his next birth he became the King of kosala. After that passing through many births in succession he is now performing tapas on the bank of the river samaṅgā as the son of a brāhmaṇa,  under the name,  vāsudeva. Open your inner eye and see for yourself.”
After saying this dharmarāja revived the body of śukra who rose up and did obeisance to his father. (Jñānavāsiṣṭha,  Sthitiprakaraṇam).(3)  Domestic Life. It is seen that śukra had several wives and children. In devī bhāgavata there is a story of jayantī,  daughter of indra who was Śukra's wife for about ten years. (See under jayantī II). priyavrata,  the brother of uttānapāda had a daughter named ūrjjasvatī by his wife surūpā. In devī bhāgavata,  8th skandha it is stated that śukrācārya married ūrjjasvatī and he had a daughter devayānī by her. mahābhārata,  Ādi Parva,  Chapter 65 mentions that śukra was the ācārya (preceptor) of the Asuras and his four sons were the priests of the Asuras. śukra had a daughter named “Arā”. (See under arā). Besides,  śukra had another wife named śataparvā.
But no child was born to śataparvā.
devī,  wife of Varuṇa's elder brother,  was a daughter of śukra. ūrjjasvatī was the most famous among Śukra's wives.4) Revived his mother.   See under kāvyamātā.5) jamadagni was restored to life.   See the 8th para under jamadagni.6) śukra cursed daṇḍa.   See under arā.7) Cursed yayāti.   See the 4th para under devayānī.8) How śukra lost his eye.   śukrācārya lost one of his eyes during the time of mahābali,  the asura King. Mahāviṣṇu incarnated as vāmana and begged three feet of earth from mahābali. Since śukra tried to obstruct it,  viṣṇu put out one of Śukra's eyes with the point of a a darbha grass. (For more details see 3rd para under mahābali).9) śiva swallowed śukra.   Once śukra invaded kubera and plundered all his wealth. The distressed kubera informed śiva about it. śiva at once started up with his weapon,  shouting “Where is he?” śukra appeared on the top of Śiva's trident. śiva caught hold of him and swallowed him. śukra who moved about in Śiva's  stomach found the excessive heat there,  unbearable and soon became exhausted. In his helpless state he began to worship śiva for his mercy. At last śiva permitted him to escape through his penis and śukra thus came out. (M.B. śānti Parva,  Chapter 290).10) Other details.  (1)  Once śukrācārya had adorned the office of Education Minister of Mahiṣāsura. At that time cikṣura was the War Minister,  tāmra was Financer Minister,  asiloma was the Prime Minister,  Viḍāla was the Foreign Minister,  udarka was the Military Commander and śukra was the Education Minister. (devī bhāgavata,  5th skandha).(ii)  agni purāṇa,  Chapter 51 states that śukra should be installed in temples with his Kamaṇḍalu (a vessel for carrying water) and wearing his garland.(iii)  At the time of the war between devas and Asuras. śukra taught surasā a mantra to destroy everything. (skanda purāṇa,  asura Kāṇḍa).(iv)  śukra was Prahlāda's guru (preceptor). (Kamba rāmāyaṇa,  yuddha kāṇḍa).(v)  śukra worshipped śiva and received from him “Mṛtasañjīvanī Mantra” (mantra having power to revive the dead). (vāmana purāṇa,  Chapter 62).(vi)  śukra had prohibited drinking. (M.B. Ādi Parva,  Chapter 76,  Verse 57).(vii)  He had shone in Indra's assembly. (M.B. Chapter 7,  Verse 22,  Sabhā Parva).(viii)  śukra exists in Brahmā's assembly in the form of a planet. (M.B. Sabhā Parva,  Chapter 11,  Verse 29).(ix)  śukra resides with other Asuras on the top of the Meru mountain. All precious stones are in the possession of śukra. Even kubera (the god of wealth) lives by borrowing one-fourth of Śukra's wealth. (M.B. bhīṣma Parva,  Chapter 6,  Verse 22).(x)  śukra was among those who visited bhīṣma as he lay on the bed of arrows. (M.B. śānti Parva,  Chapter 47,  Verse 8).(xi)  Once śukrācārya was the priest of Emperor pṛthu. (M.B. śānti Parva,  Chapter 59,  Verse 110).(xii)  On another occasion śukra sent indra to prahlāda to obtain prosperity. (M.B. śānti Parva,  Chapter 124,  Verse 27).(xiii)  By his power of yoga śukra once grabbed all the wealth of kubera. (M.B. śānti Parva,  Chapter 289,  Verse 9).(xiv)  He got the name “Śukra” because he came out through “Śivaliṅga” (Śiva's penis) and thereby became a son of pārvatī. (M.B. śānti Parva,  Chapter 289,  Verse 32).(xv)  śukra learnt Śiva's sahasranāma (Thousand names) from the sage Taṇḍi and taught it to gautama. (M.B. anuśāsana parva,  Chapter 17,  Verse 177).(xvi)  mahābhārata,  anuśāsana parva,  Chapter 85,  Verse 129,  mentions that bhṛgu had seven sons-cyavana,  vajraśīrṣa,  śuci,  aurva,  śukra,  savana and vibhu.(xvii)  Once in answer to a question of mahābali,  śukra referred to the importance of Puṣpadāna (gift of flowers). (M.B. anuśāsana parva,  Chapter 98).(xviii)  In his old age śukra observed vānaprastha and attained Heaven. (M.B. śānti Parva,  Chapter 244,  Verse 17).(xix)  In mahābhārata,  several other names like bhārgava,  Bhārgavadāyāda,  Bhṛguśreṣṭha,  Bhṛgūdvaha,   Bhṛgukulodvaha,  Kaviputra,  kāvya and uśanas are given for śukra.

शुक्र २ / ŚUKRA II. A son of vasiṣṭha. Seven sons were born to vasiṣṭha by his wife ūrjjā
 they were,  Rajas,  gotra,  Ūrddhvabāhu,  savana,  anagha,  sutapas and śukra. All these seven persons were the saptarṣis of the third manvantaram (viṣṇu purāṇa,  Part 1,  Chapter 10).
In agni purāṇa,  Chapter 20 the names of the seven sons of vasiṣṭha and ūrjjā are given as Rajas. gātra,  Ūrddhvabāhu,  savana,  alaghu,  śukra and sutapas.

शुक्र ३ / ŚUKRA III. A king who belonged to the dynasty of Emperor pṛthu. Two sons,  antardhāna and vādī were born to pṛthu. antardhāna had a son named havirdhāna by wife śikhaṇḍinī. havirdhāna married dhiṣaṇā who was born in Agnikula. Six sons were born to them. They were,  prācīnabarhis,  śukra,  gaya,  kṛṣṇa,  vraja and ajina. (viṣṇu purāṇa,  Part 1,  Chapter 14).

Vedic Reference

English

 1. Śukra,  according to Tilak, ^1 has in two passages of the
Rigveda^2 the sense of a planet. This is most improbable. Cf.
Manthin.
1) Orion,  162.
2) iii. 32,  2
 ix. 46,  4.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 शुक्रं,  क्ली,
   (शुच क्लेदे + “ऋज्रे न्द्राग्रवज्रेति ।”उणा० २ । २८ । इति रन्प्रत्ययेन साधु ।)मज्जजातधातुः । तत्पर्य्यायः । पुंस्त्वम् २ रेतः ३बीजम् ४ वीर्य्यम् ५ पौरुषम् ६ तेजः ७ इन्द्रि-यम् ८ अन्नविकारः ९ मज्जारसः १० रोह-णम् ११ बलम् १२ । इति राजनिर्घ ण्टः ॥
तस्योत्पत्तिर्यथा,  --“रसाद्रक्तं ततो मांसं मांसान्मेदः प्रजायते ।मेदसोऽस्थि ततो मज्जा मज्जात् शुक्रस्य सम्भवः ॥
तस्य स्वरूपं यथा,  --“शुक्रं शोष्यं सितं स्निग्धं बलपुष्टिकरं स्मृतम् ।गर्भवीजं वपुःसारो जीवस्याश्रय उत्तमः ॥
”जीवस्याश्रय उत्तम इति । यत आह ।“जीवो वसति सर्व्वस्मिन् देहे तत्र विशेषतः ।वीर्य्ये रक्ते मले यस्मिन् क्षीणे याति क्षयंक्षणात् ॥
” * ॥
गर्भसंजननशुक्रस्य लक्षणं यथा,  --“स्फटिकाभं द्रवं स्निग्धं मधुरं मधुगन्धि च ।शुक्रमिच्छन्ति केचित्तु तैलक्षौद्रनिभञ्च तत् ॥
”तस्य स्थानमाह ।“यथा पयमि सर्पिस्तु गूढश्चेक्षौ रमो यथा ।एवं हि मकले काये शुक्रं तिष्ठति देहिनाम् ॥
”अत्र सर्पिर्दृष्टान्तो बहुशुक्रेऽल्पमथनेन सर्पिः-शुक्रयोर्लाभात् । इक्षुरसदृष्टान्तस्तु स्वल्पशुक्रेपु सि अतिपीडनेनेक्षुरसशुक्रयोर्लाभात् ॥
 * ॥
तस्य क्षरणमार्गो यथा,  --“द्व्यङ्गले दक्षिणे पार्श्वे वस्तिद्वारस्य चाप्पधः ।मूत्रस्रोतःपथे शुक्रं पुरुषस्य प्रवर्त्तते ॥
” * ॥
अथ शुक्रस्य क्षरणकारणमाह ।“कृत्स्रदेहस्थितं शक्रं प्रसन्नमनसस्तथा ।स्त्रीषु व्याययुतश्चापि हर्षात्तत् संप्रवत्तते ॥
”स्त्रीषु व्याययुतः सुरतरूपं व्यायामं कुर्व्वतः ।अन्यच्च ।“शुक्रं कामेन कामिन्या दर्शनात् स्पर्शनादपि ।शब्दसंश्रवणात् ध्यानात् संभोगाच्च प्रवर्त्तते ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
 * ॥
शुक्रक्षयकरद्रव्याणि यथा । सार्षपतैलम् १ राज-माषः २ तिलः ३ पटोलवास्तूककाकमाचीपुन-र्नवाशाकभिन्नसर्व्वशाकम् ४ तावदम्लद्रव्यम् ५कारवेल्लकफलम् ६ कर्कोटकफलम् ७ वादा-मम् ८ लिकुचम् ९ शुष्कमरिचम् १० गुड-त्वक् ११ पिप्पलीशण्ठीभिन्नकटुरसः १२ । इतिराजवल्लभात् संगृहीतम् ॥
 * ॥
 अपि च ।“वोजक्षयकरं नित्यं भक्ष्यं भोज्यञ्च पानकम् ।वर्जयेत् क्षारशाकाद्यानत्यम्बु बहुतिक्तकम् ॥
कांस्यराजतरङ्गस्थं तोयं पानेऽप्यवर्द्धनम् ।मूत्रान्ते मूत्रवद्बीजक्षयकारि विवर्ज्जयेत् ॥
”शुक्रवृद्धिकरजल यथा,  --“ताम्रायःस्वर्णसीसानां पात्रस्थं फलचर्म्मणोः ।शुक्रवृद्धिकरं तोयं तत्तु पेयं प्रयत्नतः ॥
”इति कालिकापुराणे ८९ अध्यायः ॥
 * ॥
शुक्रवर्द्धकद्रव्याणि यथा । पानीयम् १ विशेषतःहैमन्तिकजलम् २ तालाम्बु ३ चन्दनादिद्रव्यानु-लेपनम् ४ रक्तशालिधान्यम् ५ हैमन्तिकषष्टि-कधान्यम् ६ गोधूमः ७ माषः ८ सामान्यशुष्क-नारीचपत्रशाकम् ९ सामान्यक्लिन्नशुष्कनारीचपत्रशाकजलम् १० कलम्बीशाकम् ११ काक-माचीशाकम् १२ गोक्षुरशाकम् १३ मुञ्जा-तकः १४ वार्त्ताकुः १५ विदारी १६ हस्त्या-लुकम् १७ मध्वालुकम् १८ पक्वाम्रम् १९दुग्धाम्रम् २० नागरङ्गम् २१ बहुवारफलम् २२पक्वकण्टाफलम् २३ कण्टाफलास्थि २४ पक्व-तालम् २५ पक्वकदलम् २६ चम्पककदलम् २७द्राक्षा २८ खर्ज्जूरम् २९ धात्री ३० कुष्माण्ड-मज्जा ३१ तावन्मत्स्याः ३२ वृहन्मत्स्यः ३३समुद्रमत्स्यः ३४ रोहितमत्स्यः ३५ भाकूट-मत्स्यः ३६ पाठीनमत्स्यः ३७ भेगलिमत्स्यः ३८चित्रफलमत्स्यः २९ वाउशमत्स्यः ४० मद्गुर-मत्स्यः ४१ वर्म्मिमत्स्यः ४२ फलीमत्स्यः ४३चिङ्गटमत्स्यः ४४ पर्व्वतमत्स्यः ४५ एलङ्गमत्स्यः४६ शकलीमत्स्यः ४७ चम्पकुन्दमत्स्यः ४८ प्रोष्ठी-मत्स्यः ४९ दग्धमत्स्यः ५० सामान्यमांसम् ५१प्रसहामांसम् ५२ भूशयामांसम् ५३ अनूप-मांसम् ५४ जलजमांसम् ५५ जलेचरमांसम् ५६छागमांसम् ५७ वाराहमांसम् ५८ कूर्म्म-मांसम् ५९ तित्तिरि-६० कुलिङ्ग-६१ चट-कानां मांसम् ६२ हंसमांसम् ६३ हंसबीजम् ६४शुकपक्षिमांसम् ६५ मयूर-६६ शरारि-६७मद्गु-६८ कादम्ब-६९ वलाका-७० वक-मांसम् ७१ जीर्णमद्यम् ७२ समस्तक्षीरम् ७३गोदुग्धम् ७४ हस्तिनीदुग्धम् ७५ तावत्क्षीर-सन्तालिका ७६ माहिषदधि ७७ दधिसरः ७८दधिमस्तु ७९ नवनीतम् ८० तावद्घृतम् ८१तावदिक्षुः ८२ विशेषतः पौण्डकेक्षुः ८३ दन्त-निष्पीडितेक्षुरसः ८४ यन्त्रनिष्पीडितेक्षुरसः ८५अग्निपक्वे क्षुरसः ८६ इक्षुफाणितम् ८७ इक्षु-गुडः ८८ इक्षुखण्डम् ८९ मधुरी ९० शुष्क-पिप्पली ९१ शुण्ठी ९२ आर्द्रकम् ९३ लशु-नम् ९४ पलाण्डुः ९५ सैन्धवम् ९६ अन्नम् ९७सतैललवणान्वितदग्धमत्स्यः ९८ तैललवणयुक्त-पलालवेष्टितकर्द्दमलेपिताङ्गारदग्धलवणवेशवारपुरस्कृतसार्द्रककटुतैलसन्तालितमत्स्यः ९९शाकमत्स्याख्यव्यञ्जनम् १०० मांसरसः १०१परिशुष्काख्यमांसम् १०२ घृतपूरः १०३ मधु-मस्तकम् १०४ दुग्धफेनकः १०५ भूशय्या १०६एरण्डमूलम् १०७ गोक्षुरः १०८ सामान्य-वला १०९ विशेषतः पीतवला ११० अश्वगन्धा१११ प्रसारणी ११२ माषपर्णी ११३ रुदन्तीवृक्षः ११४ राजवृक्षफलम् ११५ शिलाजतुः११६ । इति राजवल्लभात् सगृहीतम् ॥
 * ॥
नेत्ररोगविशेषः । इति मेदिनी ॥
 अस्य विवरणंशुक्लशब्दे द्रष्टव्यम् ॥

 शुक्रः,  पुं,
   (शुच + रन् ।) ग्रहविशेषः । तत्पर्य्यायःदैत्यगुरुः २ काव्यः ३ उशनाः ४ भार्गवः ५कविः ६ । इत्यमरः ॥
 सितः ७ आस्फुजित् ८शतपर्व्वेशः ९ भृगुसुतः १० भृगुः ११ षोड-शार्च्चिः १२ मघाभूः १३ श्वेतः १४ श्वेतरथः १५इति शब्दरत्नावली ॥
 षोडशांशुः १६ । इतिजटाधरः ॥
 * ॥
 तस्य शुक्रेति नामकारणंयथा,  --“निकुम्भादिषु दैत्येषु भूय एवोत्थितेष्वथ ।युद्धायाभ्यागतेष्वेव नन्दी शङ्करमब्रवीत् ॥
महादेव वचोऽसह्यं शृणु त्वं परमाद्भूतम् ।अविचिन्त्यमसह्यञ्च मृतानां जीवनं पुनः ॥
ये हताः प्रमथैर्दैत्या यथाशक्त्या रणाजिरे ।ते सर्व्वे जीविता भूयो भार्गवेणाथ विद्यया ॥
तदिदं वै महादेव महत् कर्म्म कृतं रणे ।संजातमफलं देव शुक्रविद्याबलाश्रयात् ॥
इत्येवमुक्ते वचने नन्दिना कुलनन्दिना ।प्रत्युवाच प्रभुः प्रीत्या स्वार्थसाधनमुत्तमम् ।गच्छ शुक्रं गणपते ममान्तिकमुपानय ॥
अहं तं संयतिष्यामि यथायोगं समेत्यति ॥
इत्येवमुक्ते रुद्रेण नन्दी गणपतिस्ततः ॥
तमनन्तमुपागम्य नन्दी संपूज्य वेगवान् ॥
रथाद्भार्गवमानिन्ये सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ।तमादाय हराभ्यासमाजगाम विनायकः ॥
निपात्य रक्षिणः सर्व्वानथ शुक्रं न्यवेदयत् ।तमानीतं कविं शर्व्वः प्राक्षिपद्वदने प्रभुः ॥
स शम्भुना कविश्रेष्ठो ग्रस्तो जठरमास्थितः ।तुष्टाव भगवन्तं तं वाग्मी वाग्भिरथादरात् ॥
शुक्र उवाच ।नमोऽस्तु ते शङ्कर शर्व्व शम्भोसहस्रनेत्राङ्घिशिरो नमस्ते ।दृष्ट्वैव सर्व्वं भुवनं तवोदरेश्रान्तो भवन्तं शरणं प्रपन्नः ॥
इत्येवमुक्ते वचने महात्माशम्भुर्व्वचः प्राह ततो विहस्य ।निर्गच्छ पुत्त्रोऽसि ममाधुना त्वंशिश्नेन भो भार्गशवंशचन्द्रः ॥
नाम्ना तु शुक्रेति चराचरास्त्वांस्तोष्यन्ति नैवात्र विचारणास्ति ।इत्येवमुक्त्वा भगवान् मुमोचशिश्नेन शुक्रः स च निर्जगाम ॥
विनिर्गतो भार्गववंशचन्द्रःशुक्रत्वमापद्य महानुभावः ॥
”इति वामने ६६ अध्यायः ॥
 * ॥
अयं श्यामवर्णाग्निकोणस्त्रीब्राह्मणजातियजु-र्व्वेदरजोगुणाम्लरसवृषराशिहीरकरत्नभोजकट-देशानामधिपतिः । भृगुमुनिसन्तानः । नवा-ङ्गुलशरीरः । पद्मस्थः । सूर्य्यमुखः । श्वेतवर्णः ।चतुर्भुजः । सदाजपमालावरकमण्डलुदण्ड-धारी । शुक्लवस्त्रः । इन्द्रादिदेवताकः । शची-प्रत्यधिदेवताकः । शुभग्रहः । अपराह्णकालेप्रबलः । जलचारी । कफप्रकृतिः । रूप्यद्रव्य-धान्यादिस्वामी । मध्यवयः । रतीश्वरः । जल-भूमिचारी । स्निग्धरुचिः । द्विपदमनुष्याणांस्वामी च । इति बृहज्जातकग्रहयागतत्त्वा-दयः ॥
 * ॥
 तस्य भोग्यं दिनं शुक्रवारः । तत्रजातफलम् ।“प्रसन्नचित्तो मतिमान् गुणज्ञःसुकेशवेशः सितवस्त्रमाल्यः ।बन्धुप्रियो भार्गववारजातःशीघ्रप्रसादः कुशलो नरः स्यात् ॥
”तस्य क्षेत्रजातफलम् ।“शुक्रालये काव्यकलाविदग्धोदातातिथेयः श्रुतशास्त्रदक्षः ।कलिप्रियो वातकफान्वितः स्या-न्मेधान्वितो हास्यपटुर्मदाद्यः ॥
”तस्य द्रीक्काणजातफलम् ।“द्रेक्काणे भृगुनन्दनस्य सुतनुः पात्रं धरित्री-पतेःसर्व्वज्ञः स्वजनानुरागकुशलो दाता सतां वल्लभसंपूणश्च वराङ्गनात्मजधनैः स्फीतः कृपालुःशुचिःशान्तः सत्यरतोऽभियुक्तहृदयो धर्म्मानुरक्तोनरः ॥
”तस्य नवांशजातफलम् ।“नारीरक्तो ललितनयनो मञ्जुकेशः कृशाङ्गःकम्बुग्रीवो भवति कनकश्यामवर्णः सुकेशः ।क्रू रः स्त्रैणः कविरतिधनो दानशीलो गुणज्ञोव्यानम्रास्यो विमलयशसा मानवो भार्गवांशे ॥
”तस्य द्वादशांशजातफलम् ।“शूरो बहुधनो भोगो नृत्यगीतप्रियः सदा ।शुचिर्द्दाता क्षमी भोक्ता द्वादशांशे भृगोनरः ॥
”तस्य त्रिंशांशजातफलम् ।“बहुगुणपरिपूर्णः सुन्दरश्चारुदृष्टि-र्युवतिजनविनोदी लब्धसौख्यार्थभोगः ।द्विजसुरगुरुभक्तो दानशीलः कृपालु-रसुरपतिगुरोः स्यान्मानवस्त्रिं शकांशे ॥
”इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
विष्कुम्भादि-सप्तविंशति-योगान्तर्गत-चतुर्विंश-योगः । तत्र जातफलम् ।“हास्यो विवादे विजयी सभायांमद्गन्धमाल्याम्बररत्नयुक्तः ।जितेन्द्रियः स्यान्मनुजो महौजाःशुक्राभिधाने जननं हि यस्य ॥
”इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
 * ॥
अग्निः । चित्रकवृक्षः । ज्यैष्ठमासः । इत्यमरः ।

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 शुक्र न०
  शुच--रक् नि० कुत्वम् । १ मज्जजाते २ चरमधातौअमरः । ३ नेत्ररोगभेदे २८४४ पृ० दृश्यम् । ५ दैत्यगुरौग्रहभेदे अमरः । ६ अग्नौ ७ चित्रकवृक्षे ८ ज्यैष्ठमासेअमरः विष्कम्भादिषु योगेष मध्ये ९ चतुर्विंशे योगे चपु०  ज्यो० त० । धातुभेदशुक्रस्योत्पत्तिकारणस्वरूपादिकं भावप्र०उक्तं यथा “रसाद्रक्तं ततो मांसं मांसान्मेदः प्रजायते ।मेदसोऽस्थि ततो मज्जा मज्ज्ञः शुक्रस्य सम्भवः” ।“ततः स्थूलो भागो रसो मासेनं पुंसां शुक्रं स्त्रीणा-ञ्चार्त्तवं शुक्रञ्च भवति । उक्तञ्च सुश्रुते “एवं मासेनरसः शुक्रो भवति” ‘स्त्रीणाञ्चेति’ । चकारात् स्त्रीणा-मपि शुक्रं भवति । अतएवोक्तं सुश्रुते “योषितोऽपिस्नवत्येव शुक्रं पुंसः समागमे । तत्र गर्भस्य किञ्चित्तुकरोतीति न चिन्त्यते” । गभस्य शुद्धस्य विकृतस्य तुगर्मस्य कारणं तदपि भवति । यत उक्तम् “यदा ना-र्य्यावुपेयातां वृषस्यन्त्यौ कथञ्चन । मुञ्चन्त्यो शुक्रमन्यो-ऽन्यमनस्थि तत्र जायते” इति । एतेन स्त्रीणां सप्तमोधातुरार्त्तवं शुक्रमष्टम इति बोधितम् आशयाधिक्यवत् ।“स्त्रीणां गर्भोपयोगि स्यादार्त्तवं सर्वसम्मतम् । तासा-मपि बले वर्णं शुक्रं पुष्टिं करोति हि” । एवं रस एवकेदारकुल्यान्यायेन सर्वान् धातून् पूरवन् मासेननवदण्डोत्तरेण शुक्रमार्त्तवं च भवतीति सिद्धान्तः । एवंसति साद्रक्तमिति सङ्गतमेव । ततो मांसन्ततो रक्तो-त्पत्तेरनन्तरं मांसं जायते रसादेवेत्यर्थः । मांसान्मेदःप्रजायत इति । मांसादनन्तरं मेदः प्रजायते रसादेवे-त्यर्थः । मेदसोऽस्थि जायते रसादेवेत्यर्थः । एवं ततोमज्जा अग्रे शुद्धं शुक्रं सम्भवतीत्यर्थः । रसः शरीरेत्रिधा सञ्चरति । तथा चोक्तम् “रसः शरीरे शब्दा-र्चिर्जलसन्तानवत् त्रिधा । सञ्चरत्यनुरूपोऽयं नित्यमेवहि देहिनाम्” । अस्यायमभिप्रायः । पुरुषास्तीक्ष्णाग्नयोमध्यमाग्नयो मन्दाग्नयश्च भवन्ति । तत्र तीक्ष्णाग्नीनांस रसः शब्दसन्तानवत् शीघ्रं सञ्चरति । मध्यमाग्नीना-मर्चिःसन्तानवन्मघ्यवेगेन चरति मन्दाग्नीनां जल-सन्तानवन्मन्दं चरति । तेन मासेन रसः शुक्रं भव-तीति यदुक्तम् तन्मध्यवगेन चरति । मन्दाग्नीनांजलमन्तानवन्मन्द चरति । तेन मासेन रसः शुक्रं” भवतीतिरदुक्तं तन्मध्यमाग्नीनधिकृत्योक्तम् । दीप्ताग्नीनान्तु रसःकिञ्चिन्थ्नेन मासेन शुक्रं भवति । मन्दाग्नेः किञ्चिद०केन मासेनेनि सिद्धान्तः । तर्हि वाजीकरणानामोष-धीनां किं प्रयोजनमित्याह “वाजीकरिण्य आषध्यःस्वप्रभावगुणोच्छ्रयात् । विरेचवन्ति ताः शुक्रं विरे-किद्रव्यवन्नृणाम्” । वाजीकरिण्यः याभिः ओषधीभिःपुरुषः शुक्राधिक्यात् स्त्रोषु वाजिवत् सामर्य्यं प्राप्नोतिताः वाजीकरिण्यः स्वप्रभावगुणोच्छ्रयात् । तत्र काश्चि-दीषध्यः स्वप्रभावाधिक्यात्,  काश्चित् स्वगुणाधिक्यात्, काश्चित् स्वप्रभावगुणाधिक्यात् । तत्र सङ्कल्पपादलेप-विशिष्टकान्तास्पर्शादयः स्वप्रभावाधिक्यात् शुक्रं विरे-चयन्ति । घृतक्षीरादयः स्वगुणाधिक्यात् । स्निग्ध-त्वाधिक्यात् माषादयः स्वप्रभावस्निग्धत्वादिगुणाधि-क्यात् । वाजीकरण्य इति बहुवचनमाद्यार्थानुवर्त्तनम् ।बल्यं वृंहणं जीवनीयगणादयः तद्वद्बाद्धव्याः । विरे-चयन्ति स्वप्रभावगुणाविक्यात् शीघ्रमेवं रसाद्युत्पाद-नपूर्वकं शुक्रं जनयित्वा प्रवर्त्तयन्ति । यत आह “दुग्धंमाषाश्च भल्लातफलमज्जामलानि च । जनकानि निग-द्यन्ते रेचनानि च रेतसः” । ननु वालानां कथं शुस्तंन दृश्यते इत्यत आह “बालानां शुक्रमस्त्येव किन्तु सौ-क्ष्म्यान्न दृश्यते । पुष्पाणां मुकुले गन्धो यथा सन्नपिनाप्यते । तेषां यदेव तारुण्ये पुष्टत्वाद्व्यक्तिमेति हि ।कुसुमानां प्रफुल्लानां गन्धः प्रादुर्भवेद्यथा । रोमराज्या-दयः पुंसां नारीणामपि यौवने । जायतेऽत्र च योभेदो ज्ञेयो व्याख्यानतः स च” । व्याख्यानं यथा पुंसांरोनोराजीश्मश्रुप्रभृतयः नारीणान्तु रीमराजीस्तन-स्तन्यार्त्तवप्रभृतयः । ननु,  अन्नरसो वृद्धस्य धातुवृद्धिंकथं न करोतीत्याह “वार्द्धके वर्द्धमानेन वायुना रस-शोषणात् । न तथा धातुवृद्धिः स्यात्ततस्तत्रानिलं जयेत्” ।अथ शुक्रस्य स्वरूपमाह “शुक्रं सौम्यं सितं स्निग्धंबलपुष्टिकरं स्मृतम् । गर्भवीजं वपुःसारो जीवस्याश्रयउत्तमः” । जीवस्याश्रय उत्तम इत्याह “जीवी वसतिसर्वस्मिन् देहे तत्र विशेषतः । वीर्य्ये रक्ते मले यस्मिन्क्षीणे याति क्षयं क्षणात्” । अथ गर्भसञ्जननशुक्रस्यलक्षणमाह “स्फटिकाभं द्रवं स्निग्धं मधुरं मधुगन्धि च ।शुक्रमिच्छन्ति केचित्तु तैलक्षीरनिभञ्च तत्” । अथ शुक्रस्यस्थानमाह “यथा पयसि सर्पिस्तु गूढश्चेक्षौ रसो यथा ।एवं हि सकले काये शुक्रं तिष्ठति देहिनाम्” । अत्रसर्पिर्दृष्टान्तो बहुशुक्रेऽल्पमथनेन सर्पिःशुक्रयोर्ला-भात् । इक्षुरसदृष्टान्तस्तु स्वल्पशुक्रे पुंसि अतिपीड-नेनेक्षुरसशुक्रयोर्लाभात् । अथ शुक्रस्य क्षरणमार्ग-माह “द्व्यङ्गुले दक्षिणे पार्श्वे वस्तिद्वारस्य चाप्यधः ।मूत्रस्रोतपथे शुक्रं पुरुषस्य प्रवर्त्तते” । वृद्धवाग्भटो-ऽप्याह “सप्तमी शुक्रधरा द्व्यङ्गुले दक्षिणे पार्श्वे वस्ति-द्वारस्य चाप्यधोमूत्रमार्गमाश्रिता सकलशरीरव्यापिनीशुक्रं प्रवर्त्तयतीति । सप्तमी कला । अथ शुक्रक्षरण-कारणमाह “कृत्स्नदेहस्थितं शुक्रं प्रसन्नमनसस्तथा ।स्त्रीषु व्यायच्छतश्चापि हर्षात्तत् सम्प्रवर्त्तते” । स्त्रीसु-रतरूपं व्यायामं कुर्वतः । अन्यच्च “शुक्रं कामेन का-मिन्या दर्शनात् स्पर्शनादपि । शब्दसंश्रवणातु ध्यानात्संयीगाच्च प्रवर्त्तते” ।दैत्यगुरोः शुक्रनामकारणं काशीख० १७ अ० उक्तं यथा“नन्दिनाऽपहृते शुक्रे गिलिते च विषादिना” इत्युपक्रमे“तेन शब्देन महता शुक्रः शम्भूदरे स्थितः । छिद्रा-न्वेषी भ्रमन् सोऽथ विनिकेतो यथानिशम् । सप्त लोकान्सपातालान् रुद्रदेहे विलोकयन् । ब्रह्मनारायणे-न्द्राणां सादित्याप्सरसां तथा । भुवनानि विचित्राणियुद्धञ्च प्रमथासुरम् । सवर्षाणां शतं कुक्षौ” भवस्य प-रितो भ्रमन् । ततः स ददृशे रन्ध्रं शुचेरन्ध्रं खलोयथा । शाम्भवेनाथ योगेन शुक्ररूपेण भार्गवः ।चस्कन्द च सनामापि ततो देवेन भाषितः । जठरान्नि-र्गते शुक्रे देवोऽपि मुमुदेतराम् । मूयः श्रेयो भवेद्यन्मे न स्थितो जठरे द्विजः । शुक्रवन्निःसृतो यस्मा-त्तस्मात्त्वं भृगुवन्दन । कर्मणानेन शुक्रोऽपि मम पुत्रो-ऽसि गम्यताम्” ।शुक्रग्रहस्वरूपादि वृहज्जातके ग्रहयोन्यध्याये उक्तदृश्यम् । तत्कक्षादिमानं खगोलशब्दे २४२५ पृ० दृश्यम् ।

Capeller

German

 शुक्र॑ klar,  hell,  rein.  m.
  Feuer o. der Gott
des Feuers,  ein best. Sommermonat, 
der Planet Venus,  Mannsn. 
 n.
  Helle, 
Licht, Wasser,  Saft,  der männliche
Same.

Grassman

German

 śukrá,  a.,  m.,  n.,  [von śuc],  1〉 a.,  hell,  hellfarbig,  leuchtend,  glänzend
 auch 2〉 bildlich von Spruch oder Gebet
 3〉 śukrám páyas bildlich vom männlichen Samen (s. páyas)
 4〉 m.,  Licht,  Flamme (ergänze etwa arśí)
 5〉 m.,  n.,  der hellglänzende Soma (erg. sóma oder mádhu)
 6〉 n.,  Glanz
 Licht (erg. etwa jyótis)
 7〉 n.,  bildlich männlicher Same (erg. páyas).
-a 1〉 agne {307, 2}
 {377, 4}
 {489, 7}
 {517, 8}
 {669, 3}
 {127, 2}
 {375, 4}.
-ás 1〉 sū́rias {43, 5}
 {445, 3}
 agnís {457, 34}
 {645, 19}
 {1013, 5}
 {69, 1}
 {297, 7}
 te dhūmás {443, 6}
 vatsás {95, 1}
 sómas {580, 5}
 {809, 32}
 {821, 3}. _{821, 5}. _{821, 6}. — 5〉 {232, 2}
 {343, 1}
 {710, 9}
 der unvermischte Soma {622, 5}.
-ám [m.] 1〉 sómam {266, 2}
 várṇam {268, 5}
 rásam {397, 4}
 agním {847, 7}
 átkam {95, 7}.
-ám [n.] 1〉 arcís {240, 3}
 jyótis {632, 30}
 {778, 24}
 súar {193, 7}
 {341, 2}. _{341, 6}
 {869, 9}
 ándhas {323, 5}
 árṇas {399, 10}
 {576, 4}
 (áhan) {499, 1}
 cákṣus {582, 16}
 vā́sas {593, 2}
 híraṇyam {674, 11}. — 3〉 {160, 3}
 {731, 5}
 {766, 1}. — 5〉 {397, 3}. — 6〉 te (agnés) {140, 11}
 sū́riasya {833, 3} (parallel agnés ánīkam). — 7〉 {299, 10} = {507, 1} (duduhe).
-éṇa 1〉 śocíṣā {12, 12}
 {45, 4}
 {48, 14}
 {348, 7}
 {489, 7}
 {664, 14}
 {797, 12}
 {847, 8}
 {871, 7}
 {949, 8}
 {1013, 3}
 {1025, 5}.
-ā́ya 1〉 bhānáve {520, 1}.
-asya [mit Voc. verbunden] 1〉 〰 śociṣas pate {360, 5}.
-ásya 1〉 (agnés) {933, 6}. — 2〉 vácasas {200, 4}. — 5〉 {232, 3}
 {84, 4}.
-é [L.] 1〉 ū́dhani {225, 2}
 padé {397, 14}.
-aú [du.] 1〉 anaḍvā́hau {911, 10}.
-ā́sas 1〉 áśvās {447, 4}
 arcáyas {664, 4}
 {778, 5}
 sómās {775, 25}
 {809, 20}
 sómāsas {776, 4}. — 5〉 {134, 5}
 {777, 26}
 {1021, 10}.
-ā́s [m.] 1〉 sómās {137, 1}
 {622, 10}
 {776, 28}
 {733, 6}
 {758, 4}
 sutā́sas {704, 2}
 {779, 18}. — 4〉 {664, 17}. — 5〉 {135, 3}. _{135, 6}
 {745, 2}
 {775, 14}.
-ā́n [dreisilbig ‒ ⏑ ‒] 1〉 vṛ́ṣaṇas {298, 2}.
-ā́ [n.] 1〉 vápūṃṣi {235, 8}. — 6〉 {135, 2} (vásānas)
 {242, 9} (vásānās).
-ébhis 1〉 híraṇyais {224, 9}
 áṅgais {235, 5}
 akṣábhis {814, 8}. — 4〉 {226, 4}.
-aís 1〉 arcíbhis {433, 8}. — 4〉 {278, 5}.
-ā́ 1〉 (uṣā́s) {123, 9}. — 2〉 devī́ manīṣā́ {550, 1}.
-ā́m 1〉 upastíram {774, 28}
 nirṇíjam {811, 1}.
-ā́s [N. p. f.] 1〉 vidyútas {235, 14}
 uṣásas {347, 9}.

 śukrá:
-ám [n.] 1〉 {302, 8}
-aís 1〉 ūrmíbhis {95, 10}.

Burnouf

French

 शुक्र शुक्र m.
  (शुच्
 sfx. र) ép. du feu.
		 La
planète de Vénus
		 son régent,  fils de Bhṛgu.
		 Le mois de
ज्येष्ठ। -- N. la semence virile.
		 Maladie de l'iris,  t. de
méd.
		 Une des 21 विराट्स् de la gāyatrī.
शुक्रकर m.
  (कृ) moelle des os.
शुक्रभुज् m.
  paon. 
शुक्रभू f.
  moelle des os.
शुक्रल a. (sfx. ल) spermatique. -- S. f.
  zédoaire,  ou (?)
esp. de cyperus,  bot.
शुक्रवार m.
  (वार) vendredi.
शुक्रिय a. (sfx. इय) de Śukra,  consacré à Śukra.
शुक्रशिष्य m.
  un disciple de Śukra,  un Daitya.

Stchoupak

French

 शुक्र-
 a. brillant,  resplendissant 
 clair,  pur 
 blanc,  blanchâtre 
 m.
 
n.
  du feu ou du dieu du feu 
 d'un mois (Jyeṣṭha,  personnifié aussi comme
gardien des trésors de Kubera) 
 de la planète Vénus (aussi personnifiée, 
fils de Bhṛgu) 
 nt. splendeur,  clarté,  lumière 
 semen virile,  sperme.
°ज- a. né de (son) sperme.
°वार- m.
  vendredi.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.