| YouTube Channel

शिष्यः (ziSyaH)

 
Apte
English
शिष्यः [śiṣyḥ], [शास्-क्यप्]
A pupil, disciple, scholar
दिष्यस्ते$हं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्
Bg.*
 2.7.
Anger, passion.
Violence, force.
Comp.
 -परंपरा a succession of pupils.-पुत्रः a pupil regarded as a son. -शिष्टिः
f.
 the correction of a pupil.
Apte 1890
English
शिष्यः [शस्
क्यप्] 1 A pupil, disciple, scholar
शिष्यस्तेऽहं शाधि मा त्वां प्रपन्नं Bg. 2. 7.
2 Anger, passion.
3 Violence, force.
Comp.
परंपरा a succession of pupils.
पुत्रः a pupil regarded as a son.
शिष्ट्रिः f. the correction of a pupil.
Hindi
Hindi
शिष्य
Apte Hindi
Hindi
शिष्यः
पुं*
 - शास् + क्यप्
"छात्र, चेला, विद्यार्थी"
शिष्यः
पुं*
 - शास् + क्यप्
"क्रोध, आवेश"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 शिष्यः, छात्रः, अन्तेवासी, अन्तेसत्, अन्तेषदः
noun
यं शिक्षयति।
"शिष्यस्य गुरोः सह सुदृढाः सम्बन्धाः आवश्यकाः।"
Synonyms:
 छात्रः, शिष्यः, विद्यार्थी, अन्तेवासी, पाटलिकः, पाठकः, प्रवालः, मोकम्, वज्रम्, विनेयः
noun
यः विद्याभ्यासं करोति।
"अस्यां कक्षायां पञ्चविंशति छात्राः सन्ति।"
Tamil
Tamil
சி’ஷ்ய: : சீடன், படிப்பவன், பலவந்தம் செய்தல், கோபம்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: शिष्यः
Root: शिष्य
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ anger
⇒ pupil
⇒ student
⇒ passion
⇒ scholar
⇒ disciple
⇒ violence
⇒ to be taught
⇒ to be instructed
Shloka(s):
2|7|11|1 ► छात्रान्तेवासिनौ शिष्ये शैक्षाः प्राथमकल्पिकाः। (ब्रह्मवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|7|11|1 ⇢ छात्रः (छात्र) (पुं)
➠ 2|7|11|1 ⇢ अन्तेवासी (अन्तेवासिन्) (पुं) ⇒ dwelling close by, dwelling near the boundaries, pupil who dwells near or in the house of his teacher
➠ 2|7|11|1 ⇢ शिष्यः (शिष्य) (पुं) ⇒ anger, pupil, student, passion, scholar, disciple, violence, to be taught, to be instructed
Related word(s):
जातिः ➡ मनुष्यः
उपाधि ➡ वृत्तिः
परा_अपरासंबन्धः ➡ साङ्गवेदाध्येता
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शिष्यः त्रि, (शिष्यतेऽसाविति । शास + “एतिस्तु-शास्वृदृजुषः क्यप् ।” ३ । १ । १०९ । इति क्यप् ।“शाम इदङ्हलोः ।” ६ । ४ । ३४ । इति इः । “शास-वमीति” । ८ । ३ । ६० । इति षः ।) उपदेश्यः । तत्-पर्य्यायः । छात्रः २ अन्तेवासी ३ । इत्यमरः ॥
अन्तेसत् ४ । अन्तेषदः ५ । यथा, --“छात्रान्तेवासिशिष्यान्तेषद एकार्थता इमे ॥
”इति जटाधरः ॥
तस्य लक्षणं यथा, --“वाङ्मनः कायवसुभिर्गुरुशुश्रूषणे रतः ।एतादृशगुणोपेतः शिष्यो भवति नारद ॥
देवताचार्य्यशुश्रूषां मनोवाक्कायकर्म्मभिः ।शुद्धभावो महोत्साहो बोद्धा शिष्य इतिस्मृतः ॥
”इति दीक्षातत्त्वम् ॥
अपिच ।“शान्तो विनीतः शुद्धात्मा श्रद्धावान् धारण-क्षमः ।समर्थश्च कुलीनश्च प्राज्ञः मच्चरितो व्रती ।एवमादिगुणैर्युक्तः शिष्यो भवति नान्यथा ॥
” * ॥
निषिद्धशिष्यलक्षणमाह ।“पापिने क्रूरचेष्टाय शठाय कृपणाय च ।दीनायाचारशून्याय मन्त्रद्वेषपराय च ॥
निन्दकाय च मूर्खाय तीर्थद्वेषपराय च ।भक्तिहीनाय देवेशि न देया मलिनाय च ॥
मुरुता शिष्यता वापि तयोर्वत्सरवासतः ॥
”तथा चोक्तं सारसंग्रहे ।“मद्गुरुः स्वाश्रितं शिष्यं वर्षमेकं परीक्षयेत् ।वर्षेकेन भवेद्योग्यो विप्रो गुणसमन्वितः ॥
वर्षद्वयेन राजन्यो वैश्यस्तु वत्सरैस्त्रिभिः ।चतुर्भिर्वत्सरैः शूद्रः कथिता शिष्ययोग्यता ॥
”इति तन्त्रसारः ॥
* ॥
अन्यच्च ।“आचारे शासयेद्यस्तु स आचार्य्य उदाहृत ।यस्त्वाचार्य्यपराधीनस्तद्वाक्यं शास्यते हृदि ।शामने स्थिरवृत्तिश्च शिष्यः सद्भिरुदाहृतः ॥
एवं लक्षणसंयुक्तं शिष्यं सर्व्वगुणान्वितम् ।अध्यापयेद्विधानेन मन्त्ररत्नमनुत्तमम् ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे २५ अध्यायः ॥
* ॥
पुत्त्रशिष्ययोस्तुल्यत्वं यथा, --“यथा पुत्त्रस्तथा शिष्यो न भेदः पत्त्रशिष्ययोः ।तर्पणे पिण्डदाने च पालने परिपोषणे ॥
यथाग्निदाता पुत्त्रश्च तथा शिष्यश्च निश्चितम् ।इतीदं काण्वशाखायामुवाच कमलोद्भवः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ६१ अध्यायः ॥
पुत्त्रशिष्याभ्यां विशेषो यथा, --सनत्कुमार उवाच ।“पुत्त्र एवास्मि देवेश यतः शिष्योऽस्म्यहं विभो ।न विशेषोऽस्ति पुत्त्रस्य शिष्यस्य च पितामह ॥
ब्रह्मोवाच ।विशेषः शिष्यपुत्त्राभ्यां विद्यते धर्म्मनन्दन ।धर्म्मकर्म्मसमायोगे तथापि गदतः शृणु ॥
पुन्नाम्नो नरकात्त्राति पुत्त्रस्तेनेह गीयते ।शेषपापहरः शिष्यैतीयं वैदिकी श्रुतिः ॥
सनत् कुमार उवाच ।कोऽयं पुन्नामको देव नरकात्त्राति पुत्त्रकः ।कस्माच्छेषं ततः पापं हरेच्छिष्यश्च तद्वद ॥
”इति वामने ५७ अध्यायः ॥
ब्रह्मोवाच ।“अतः परं प्रवक्ष्यामि शेषपापस्य लक्षणम् ।ऋणं देवर्षिभूतानां मनुष्याणां विशेषतः ॥
पितॄणाञ्च द्विजश्रेष्ठ सर्व्ववर्णेषु चैकतः ।ओँ कारादिनिवृत्तिश्च पापकार्य्यकृतिश्च या ॥
हत्यादिकं महापापं त्वगम्यागमनं तथा ।घृतादिविक्रयं घोरं चण्डालादिप्रतिग्रहम् ॥
स्वदोषगोपनं पापं परदोषप्रकाशनम् ।ईर्ष्याविद्धं वाक्यदुष्टं निष्ठुरत्वं षडम्बरम् ॥
ढाकित्वं तालवादित्वं नाम्ना वाचाप्यधर्म्मजम् ।मारणत्वमधार्म्मिक्यं नरकावहमुच्यते ॥
एतैः पापैश्च संयुक्तः पात्यते यदि शङ्करम् ।ज्ञानाधिकमशेषेण शेषात् पापात् जयेत्ततः ॥
शारीरं वाचिकं यत्तु मानसं त्रिविधं तथा ।पितृमातृकृतं यच्च कृतं यच्चाश्रितैर्नरैः ॥
ज्ञातिभिर्ब्बान्धवैश्चापि तस्मिन् जन्मनि धर्म्मजतत्सर्व्वं विलयं याति कर्म्मणा सुतशिष्ययोः ॥
तस्मात् पुत्त्रश्च शिष्यश्च विधातव्यो विपश्चिता ।श्रुतमर्थमभिध्याय शिष्यात् श्रेष्ठतरः सुतः ।शेषात्तारयते शिष्यः सर्व्वत्रैव हि पुत्त्रकः ॥
”इति वामने ५८ अध्यायः ॥