| YouTube Channel

शिष (ziSa)

 
Wilson
English
शिष r. 1st cl. (शेषति) To hurt, to injure or kill. r. 1st and 10th
cls. (शेषति शेषयति)
1 To leave a residue, not to use the whole.
2 (usually with षि prefixed, ) To excel. (ऌ and with षि
prefixed) विशिष्टृ r. 7th cl. (विषिनष्टि) To assign attributes or
qualities to, to distinguish, to individualize, to specify.
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 शिष्
मूलधातुः:
 शिष
धात्वर्थः:
 हिंसायाम्
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 शेषति
धातुः:
 शिष्
मूलधातुः:
 शिष
धात्वर्थः:
 असर्वोपयोगे
गणः:
 चुरादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 उभयपदी
रूपम्:
 शेषयति-ते, शेषति-ते
अनुबन्धादिविशेषः:
 आधृषीयः
धातुप्रदीपः
Sanskrit
शिषँ शिष असर्वोपयोगे
- शेषयति शेषति पर्य्यशेषयत् पर्य्यशेषत् अन्यत्र शिनष्टि विपूर्वोऽतिशये विशेषयति विशेषति विशेष्यते 261
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शिष, वधे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-पर०-सक०-सेट् ।) शेषति । इति दुर्गादासः ॥
शिष, ऌ घ औ विशेषे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(रुधा०-पर०-सक०-अनिट् ।) विशेष उप-रञ्जनम् । ऌ, अशिषत् । ध, विशिनष्टि स्मरंमूर्त्त्या यः । इति हलायुधः । मूर्त्तिविशिष्टंकरोति इत्यर्थः । औ, शेष्टा । इति दुर्गादासः ।
शिष, कि असर्व्वोपयोगे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(चुरा०-पक्षे-भ्वा०-सक०-सेट् । असर्व्वोप-योगः परिशेषीकरणम् । कि, शेषयति शेषतियशोराशिं लोकः अवशिष्टं करोति इत्यर्थः ।वेरतिशायने शिष किरनुवर्त्तते । कि, विशेषयतिविशेषति सम्पत्त्या भूपं विधिः । इति दुर्गा-दासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
शिष बधे
भ्वा०
पर०
सक०
 सेट् । शेषति अशेषीत् ।
शिष परिशेषीकरणे वा
चु०
उभ०
 पक्षे
भ्वा०
पर०
सक०
 सेट् ।शेषयति ते शेषति अशिशीषत् त अशेषीत् ।
शिष विशेषे रुधा०
पर०
सक०
 अनिट् । शिनष्टि ऌदितशिषत् शेष्टा ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
शिषँ शिष असर्वोपयोगे
- (अर्थविवरणम्) असर्वोपयोगोऽनुपयुक्तत्त्वम्
शेषयति, शेषति विपूर्वोऽतिशये अतिशय उत्कर्षः विशेषयति, विशेषति, व्यशेषीत् रुधादौ शिष्लृ विशेषणे (719) विशिनष्टि, व्यशिषत् 263
धातुवृत्तिः
Sanskrit
शिषँ शिष (अर्थः) असर्वोपयोगे
( शेषयति शेषति शेष्टा ) शिषिम्पिषिमित्यनिट्कारिकासु पाठादनिट्त्त्वम् अत एव लुङ्यशिक्षदिति क्सो भवति लुङ्यडो1ZBAvAxaSERIxiwi देवेनयदुक्तं तदस्यानिट्त्त्वादयुक्तमिति पुरुषकार एव दूषितम् शिनष्टीति विशेषणे श्नमि विपूर्वोऽतिशये ( विशेषयति विशेषति ) 276
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“शिष हिंसार्थः”@} 2 ‘शिषोऽसर्वोपयोगे यौ शेषयेत् शेषतीत्युभे।।
लुङ्यभावादङोऽशेषीत् शिनष्टीति विशेषणे।’ 3 इति देवः।
‘शिषिं पिषिं श्लिष्यतिपुष्यती त्विषिम्’ इति व्याघ्रभूतिवचनात् 4 अनिट्त्वं धातोरस्य बोध्यम्।
शेषकः-षिका, शेषकः-षिका, शिशिक्षकः-क्षिका, शेशिषकः-षिका, 5 शिष्पः, 6 शेषः, इत्यादीनि समस्तान्यपि रूपाणि रौधादिकपिनष्टिवत् 7 बोध्यानि।
‘शिष्यति’ ‘तल्लोकं शिंषति’ 8 इत्यादयः प्रयोगाः यथासम्भवं दिवादिषु तुदादिगणेऽवसाने मुचाद्यन्तर्गणे च छान्दसत्वेन पठित्वा साधुत्वसम्भावनार्हाः।
अतो न तदर्थं तुदादिपाठावश्यकतेति बोध्यम्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१७१२)
02
=>
 (१-भ्वादिः-६८७। सक। अनि। पर।)
03
=>
 (श्लो। १७८-९)
04
=>
 (काशिका ७-२-१०)
05
=>
 [[१। “‘खष्पशिष्प--’ (द। उ। ७-७) इति निपातनात् पप्रत्ययः। शिष्पः = कलायोगः” इति माधवः। (द। उ। वृत्तौ ७-७) उपधाया अत्वे शष्पम् = घासः इति दृश्यते।]]
06
=>
 [[२। शेषति = हिनस्तीति शेषः = नागः। कर्तरि बाहुलकात् घञ्।]]
07
=>
 (१००२)
08
=>
 (गोपथब्राह्मणम् ३-८२-२)
1 {@“शिष असर्वोपयोगे”@} 2 ‘शिषोऽसर्वोपयोगे यौ शेषयेत् शेषतीत्युभे।
3 लुङ्यभावादङोऽशेषीत् शिनष्टीति विशेषणे।।’ 4 इति देवः।
विपूर्वोऽयमतिशये वर्तते--यथा--विशेषः।
आधृषीयत्वेन णिजभावपक्षे अनिट्त्वमस्यापि धातोरिति माधवीये स्पष्टम्।
5 शष्पम्।
सर्वाण्यपि रूपाणि यथासम्भवं चेतयतिवत् 6, पूर्वलिखितधातुवच्च स्वयमेवोह्यानि।
आधृषीय- त्वात् णिज्विकल्पः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१७१३)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१८१८। अक। सेट्। उभ।)
03
=>
 [आधृषीयः। [पृष्ठम्१२९८+ २५]
04
=>
 (श्लो। १७८-९)
05
=>
 [[१। औणादिके (द। उ। ७-७) पप्रत्यये उपधाया अकारे च रूपमेवम्। शष्पम् = बालतृणम्।]]
06
=>
 (५२२)