| YouTube Channel

शिविः (ziviH)

 
Apte
English
शिविः [śiviḥ], 1 A beast of prey.
The birch tree.
Apte 1890
English
शिबिः(विः) 1 A beast of prey.
2 The birch tree.
3 N. of a country (pl).
4 N. of a king (who is said to have saved Agni in the form of a dove from Indra in the form of a hawk by offering an equal quantity of his own flesh weighed in a balance)
Mu. 6. 17.
शिविः 1 A beast of prey.
2 The birch tree.
Apte Hindi
Hindi
शिविः
पुं*
 - शि + वि
शिकारी जानवर
शिविः
पुं*
 - शि + वि
भूर्जवृक्ष
शिविः
पुं*
 ब* व* - -
एक देश का नाम
शिविः
पुं*
 - -
एक राजा का नाम
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शिविः,
पुं,
 हिंस्रपशुः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
भूर्ज्जवृक्षः । राजविशेषः । स च उशीनरराज-पुत्त्रः । इति मेदिनी ॥
तस्य चरित्रं यथा, --मैत्रेय उवाच ।“शृणु राजन् ! प्रवक्ष्यामि स्वमांसं शिविना यथासमांशं दत्त्ववान् सत्यं पुरा ह्यौशीनरो युवा ॥
सत्यदानरतं ज्ञात्वा शिविमिन्द्राशुशुक्षणी ।जिज्ञासार्थं समेयातां वर्त्तमाने महाध्वरे ॥
वह्निर्भुत्वा कपोतस्तु हरिश्येनपुरःसरः ।शरणार्थो महीपालं निनिन्ये भयविह्वलः ॥
त्राहि मां पृथिवीपालेत्यवदत् श्येनजाद्भयात् ।स तमाश्वासयामास कपोतं शरणागतम् ॥
राजानमुपगम्याथ श्येनः प्रोवाच संसदि ।वचनं शृणु मे राजन् ! क्षुधार्त्तस्य कुटुम्बिनः ॥
धर्म्मात्मानं त्वामाहुर्वै पृथिव्यां सर्व्वपार्थिवाः ।तद्विरुद्धं कथं कर्म्म कर्त्तुमिच्छसि पार्थिव ॥
सर्व्वस्य सम्पदः स्वार्थाः स्वपरार्थास्तु कस्यचित् ।परार्था भवतो नित्यं सफलस्य तरोरिव ॥
नोपकारपरेऽप्ये वमुपकारपरो जनः ।अपकारपरेऽपि त्वमुपकारपरः सदा ॥
ममैव विहितो धात्रा भक्ष्योऽयं त्वं समुत्सृज ।स श्येनमाह संप्राप्तस्त्राणार्थो सन्निधा मम ॥
तस्मात्तवाहं न समर्पयिष्येकपोतकं श्येन यदत्र युक्तम् ।त्वं मन्यसे तत् करवाणि सर्व्व-मृते कपोतात् खलु सत्यमत्र ॥
तुभ्यं हि सुमहद्राज्यं प्रयच्छामि विहङ्गम ।यथा कामयसे चान्यद्वर्ज्जयित्वा कपोतकम् ॥
श्येनः प्राह किमेतत्ते प्रीतिरासीत् खगे दृढा ।कथञ्चिदस्य तुल्यानि स्वमांसानि प्रयच्छ मे ॥
राजा तमब्रवीद्धृष्टो यन्मे मांसानि याचसे ।एतद्यच्छामि ते सद्यः स्वमांसं तुलया धृतम् ॥
एवमुक्त्वा स्वमांसानि कपोतेन समं नृपः ।उत्कृत्य तोलयामास प्रहृष्टो मनसा ततः ॥
तुलया ध्रियमाणस्तु कपोतो व्यतिरिच्यते ।पुनश्चोत्कृत्य मांसानि ततः प्रादात् स पार्थिवःन विद्यते यदा मांसं कपोतेन समं क्वचित् ।ततः प्रक्षीणमांसोऽपि साधुः सुखयते परम् ॥
यदा तेन न तुल्यं तत् स तुलामारुहत् स्वयम् ।अन्तःपुरस्त्रीषु न राज्ये न च जीविते ॥
करुणासक्तचित्तेन तेनापेक्षा कृता क्वचित् ।परदुःखातुरा नित्यं स्वसुखानि महन्त्यपि ॥
नापेक्षन्ते महात्मानः सर्व्वभूतहिते रताः ।पराथमुद्यताः सन्तः सन्तः किं किं न कुर्वते ॥
तादृगप्यम्बुधेर्व्वारि जलदैस्तत् प्रपीयते ।एक एव सतां मार्गो यदङ्गीकृतपालनम् ॥
दहन्तमकरोत् क्रोडे पावकं यदपां पतिः ।आत्मानं पीडयित्वापि साधुः सुखयते परम् ॥
ह्लादयन् तापितान् वृक्षो दुःखञ्च सहते स्वयम्अथ तस्मिन् समारूढे पुष्पवर्षं पपात च ॥
देवदुन्दुभयो नेदुस्तुलामौशीनरे नृपे ।ततस्तस्य तदा ज्ञात्वा वाक्यं चैतदभाषत ॥
शक्रः स्वरूपमास्थाय धर्म्मे राज्ञः परिस्थितिम् ।इन्द्रोऽहमस्मि भद्रं ते कपोतो हव्यवाहनः ॥
जिज्ञासमानौ त्वां राजन्निमं यज्ञमुपागतौ ।महाकारुणिकेनेह यत् कृतं तत् सुदुष्करम् ॥
नैव पूर्व्वे नृपाश्चक्रुनं करिष्यन्ति चापरे ।यत्ते मांसानि गात्रेभ्यः समुत्कृत्तानि पार्थिव ॥
एषा ते शाश्वती कीर्त्तिर्लोकाननुभविष्यति ।दिष्यरूपधरश्चैव पालयित्वा महीं चिरम् ॥
सर्व्वान् लोकानतिक्रम्य ब्रह्मलोकं गमिष्यति ।एव मुक्त्वा तमिन्द्राग्नी जग्मतुस्त्रिदशालयम् ।राजा तु क्रतुमिष्टा तं मुमुदे देवतां तदा ॥
”इति वह्निपुराणे शिवेरुपाख्याननामाध्यायः ॥