| YouTube Channel

शिरोरोगः (zirorogaH)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शिरोरोगः,
पुं,
 (शिरसो रोमः ।) मस्तकपीडा ।यथा, --अथ शिरोरोगाधिकारः । अत्र शिरोरोगस्यनिदानं सख्याञ्चाह ।“शिरोरोगास्तु जायन्ते वातपित्तकफैस्त्रिभिः ।सन्निपातेन रक्तेन क्षयेण कृमिभिस्तथा ॥
सूर्य्यावर्त्तानन्तवातशंखकार्द्धावभेदकाः ।एकादशविधस्यास्य लक्षणानि प्रचक्षते ॥
”शिरोरोगा अत्र शिरोरोगः शूलरूपा रुगभि-धीयते । वातपित्तकफैस्त्रिभिः । ननु वातपित्त-कफैरित्युक्ते तत्त्रित्वबोधात् । किमर्थं त्रिभि-रिति पदम् । वातपित्तकफानां पृथक्कार-णत्वबोधनार्थम् । तर्हि सर्व एव शिरोरोगाःसन्निपातसमुद्भवा इति कथम् । तदा वातादयउल्वणतया पृथक्कारणानि बोद्धव्यानि । क्षयेणरसादिक्षयेण ॥
* ॥
वातिकस्य लक्षणमाह ।“यस्यानिमित्तं शिरसो रुजश्चभवन्ति तीव्रा निशि चातिमात्रम्बन्धोपतापैः प्रशमश्च यत्रशिरोऽभितापः स समीरणेन ॥
”भवेदिति विशेषः । अनिमित्तं अतर्कितविप्र-कृष्टनिमित्तम् । निशि चातिमात्रं रात्री शैत्येनरोगाधिक्यात् । प्रतापः स्वेदनम् । शिरोऽभि-तापः शिरःपीडा ॥
* ॥
पैत्तिकमाह ।“यस्योष्णमङ्गारचितं यथैवभवेच्छिरो दह्यति नाक्षिनाशम् ।शीतेन रात्रौ च भवेच्छमश्चशिरोऽभितापः स तु पित्तकोपात् ॥
दह्यतीत्यार्षत्वात् ॥
* ॥
श्लैष्मिकमाह ।“शिरो भवेद्यस्य कफोपदिग्धंगुरु प्रतिष्टब्धमथो हिमञ्च ।सूनाक्षिनासावदनञ्च यस्यशिरोऽभितापः स कफप्रकोपात् ॥
”कफोपदिग्धं अन्तःकफलिप्तम् । प्रतिष्टब्धं स्तब्ध-शिरम् ॥
* ॥
सान्निपातिकमाह ।“शिरोऽभितापे त्रितयप्रवृत्तेसर्वाणि लिङ्गानि समुद्भवन्ति ॥
” * ॥
रक्तजमाह ।“रक्तात्मिकः पित्तसमानलिङ्ग-स्पर्शासहत्वं शिरसो भवेच्च ॥
”पैत्तिकाद्भेदकलिङ्गमाह । शिरःस्पर्शासहत्व-मिति ॥
* ॥
क्षयजमाह ।“वसावलासक्षतसम्भवानांशिरोगतानामतिसंक्षयेण ।क्षयप्रवृत्तिः शिरसोऽभितापःकष्टो भवेदुग्ररुजोऽतिमात्रम् ॥
”क्षतसम्भवं रुधिरम् । कष्टः कृच्छ्रसाध्यः ।“श्रमो भ्रमति तुद्येत शिरो विभ्रान्तनेत्रता ।मूर्च्छा गात्रावसादश्च शिरोरोगे क्षयात्मिके ॥
”कृमिजमाह ।“निस्तुद्यते यस्य शिरोऽतिमात्रंसंभक्ष्यमाणं स्फुरतीव चान्तः ।घ्राणाच्च गच्छेद्रुधिरं सपूयंशिरोऽभितापः कृमिभिः सघोरः ॥
”संभक्ष्यमाणं कृमिभिरिति शेषः । घ्नाणाच्चेतिचकारेण कृमिनिर्गमोऽपि बोध्यते ॥
* ॥
सूर्य्या-वर्त्तमाह ।“सूर्य्योदयं या प्रतिमन्दमन्द-मक्षिभ्रुवं रुक् समुपैति गाढम् ।विवर्द्धते चांशुमता सहैवसूर्य्याववृत्तौ विनिवर्त्तते च ॥
शीतेन शान्तिं लभते च किञ्चि-दुष्णेन जन्तुः सुखमाप्नुयाद्वा ।सर्व्वात्मकं कष्टतमं विकारंसूर्य्याववर्त्तं तमुदाहरन्ति ॥
”सूर्य्योदयमिति लक्षीकृत्य आरभ्येति यावत् ।सूर्य्यस्याववृत्ती सूर्य्यस्याधोगतौ ॥
* ॥
अनन्त-वातमाह ।“दोषास्तु दुष्टाः स्वयमेव मन्यांसंपीड्य घाटां स्वरुजां सुतीव्राम् ।कुर्वन्ति सोऽक्ष्णि भ्रुवि शङ्खदेशेस्थितिं करोत्याशु विशेषतस्तु ॥
गण्डस्य पार्श्वे तु करोति कम्पंहनुग्रहं लोचनजान् विकारान् ।अनन्तवातं तमुदाहरन्तिदोषत्रयोत्थं शिरसो विकारम् ॥
”एवशब्दोऽत्राप्यर्थः । अव्ययानामनेकार्थत्वात् ।स्वरुजां स्वस्य रुजां व्यथादाहगौरवादिरूपांदोषाः कुर्वन्ति । अयमनन्तवातः । स अनन्त-वातः अक्ष्यादिषु स्थितिं करोति । विशेषतःगण्डपार्श्वे स्थितिं करोति । पीडया स्थितिंकृत्वा कम्पादींश्च करोति ॥
* ॥
शङ्खकमाह ।“पित्तरक्तानिला दुष्टाः शङ्खदेशे विमूर्च्छिताः ॥
तीव्ररुग्दाहरागं हि शोथं कुर्वन्ति दारुणम् ॥
स शिरोविषवद्वेगान् निरुध्याशु गलं तथा ।त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति शङ्खको नाम नामतः ।त्र्यहाज्जीवति भैषज्यं प्रत्याख्येयस्य कारयेत् ॥
”पित्तरक्तानिलाः अत्र कफोऽपि योज्यः । कृतानु-तापः कफपित्तरक्तैरिति सुश्रुतवचनात् । विमू-र्च्छिताः प्रवृद्धाः । स शोथः । त्रिरात्रात्त्रिरात्रमध्ये मारयति ॥
* ॥
अर्द्धावभेदकमाह ।“रूक्षाशनाद्यध्यशनावश्याप्राग्वातमैथुनैः ।वेगसंधारणायासव्यायामैः कुपितोऽनिलः ॥
केवलः सकफो वार्द्धं गृहीत्वा शिरसो बली ।मन्याभ्रूशङ्खकर्णाक्षिललाटार्द्धेषु वेदनाम् ॥
शस्त्राशनिनिभां कुर्य्यात्तीव्रां सोऽर्द्धावभेदकः ।नयनं वाथवा श्रोत्रमभिवृद्धौ विनाशयेत् ॥
”अवश्या अवश्यायः । आयासः अतिबलेनभारोद्वहनादिभिः । व्यायामः स्वल्पश्रमः ।शस्त्राशनिनिभां शस्त्रपातेनैव वज्रपातेनैव वेद-नाम् ॥
* ॥
अथ शिरोरोगाणां चिकित्स्या ।“वातजाते शिरोरोगे स्नेहस्वेदं विवर्द्दनम् ।पानाहारोपनाहांश्च कुर्य्याद्वातामयापहां ॥
कुष्ठमेरण्डमूले च नागरे तत्र पेषितम् ।कटूष्णं शिरसः पीडां भाले लेपनतो हरेत् ॥
रसः श्वासकुठारोत्थस्तस्य नस्यं विशेषतः ।शिरःशूलं हरत्येव विधेयो नात्र संशयः ॥
” * ॥
अथ शिरोवस्तिविधिः ।“आशिरोव्यापि तच्चर्म्म षोडषाङ्गुलमुच्छ्रितम् ।तेनावेष्ट्य शिरोऽधस्तान्माषकल्केन लेपयेत् ॥
निश्चलस्योपविष्टस्य तैलैः कोष्णैः प्रपूरयेत् ।धारयेदारुजः शान्त्यै यामं यामार्द्धमेव च ॥
शिरोवस्तिर्हरत्येष शिरोरोगं मरुद्भवम् ।हनुमन्याक्षिकर्णार्त्तिमर्द्दितं मूर्द्धकम्पनम् ।विना भोजनमेवैष शिरोवस्त्याः प्रयुज्यते ॥
दिनानि पञ्च वा सप्त रुजि तत्परतोऽपि वा ।ततोऽपनीतस्नेहस्तु मोचयेद्वस्तिबन्धनम् ॥
शिरोललाटवदनग्रीवादीनि विमर्द्दयेत् ।सुखोष्णेनाम्भसा गात्रं प्रक्षाल्याश्नाति यद्धितम ॥
आमिषं जाङ्गलं पथ्यं तत्र शाल्यादयोऽपि च ।मुद्गान् माषान् कुलत्थांश्च खादेद्वा निशिकेवलान् ॥
कटुकोष्णान्ससर्पिष्कानुष्णं क्षीरं पिबेत्तथा ।पित्तात्मके शिरोरोगे शीतानां चन्दनाम्भसाम् ॥
कुमुदोत्पलपद्मानां स्पर्शाः सेव्याश्च मारुताः ।सर्पिषः शतधौतस्य शिरसा धारणं हितम् ॥
रसः श्वासकुठारोत्थः कर्पूरं कुङ्कुमं नवम् ।शीतं छागीपयः सर्वं वदनेनानुवर्षयेत् ॥
तस्य नस्यं भिषग्दद्यात् पित्तलायां शिरोरुजि ।किन्तु मस्तकशूलेषु सर्वेष्वेवं हितं मतम् ॥
गुडनागरकल्कस्य नस्यं मस्तकशूलनुत् ॥
* ॥
रक्तजे पित्तवत् सर्वं भोजनालेपसेवनम् ॥
शीतोष्णयोश्च विन्यासो विशेषो रक्तमोक्षणम् ।कफजे लङ्घनं स्वेदो रूक्षोष्णैः पावकात्मकैः ॥
* ॥
सन्निपातभवे कार्य्या सन्निपातहरी क्रिया ।पुराणसर्पिसः पानं विशेषेण दिशन्ति हि ॥
एरण्डमूलं तगरं शताह्वाजीवन्तिका सैन्धवरास्निके च ।भृङ्गं विडङ्गं मधुयष्टिका चविश्वौषधं कृष्णतिलस्य तैलम् ॥
अजापयस्तैलविमिश्रितञ्चचतुर्गुणं भृङ्गरसे विपक्वम् ।षड्बिन्दवो नासिकयोः प्रदेयाःसर्व्वाणि हन्युः शिरसो विकारान् ॥
च्युतांश्च केशान् पलितांश्च दन्तान्निर्बध्य मूलान् प्रकटीकरोति ।सुपर्णगृध्रप्रतिमञ्च चक्षुःकुर्वन्ति बाह्वोरधिकं बलञ्च ॥
”जीवन्तिका अत्र हरीतकी शाकविशेषश्च ।इति षड्बिन्दुतैलम् ॥
* ॥
“क्षयजे क्षयनाशाय कर्त्तव्यो बृंहणो विधिः ।पाने नस्ये च सर्पिः स्याद्वातघ्नैर्मधुरैः शृतम् ॥
* ॥
कृमिजे व्योषणञ्चाहुः शिग्रुबीजैश्च लावणम् ।अजामूत्रयुतं नस्यं कर्त्तव्यं कृमिनुत् परम् ॥
सूर्य्यावर्त्ते विधातव्यं नस्यकर्म्मादिभेषजम् ।योजयेत् सगुडं सर्पिर्घृतपूपांश्च भक्षयेत् ॥
लावनं क्षीरसर्पिर्भ्यां पानञ्च क्षीरसर्पिषोः ।क्षीरपिष्टस्तिलैः स्वेदी जीवनीयैश्च शस्यते ॥
भृङ्गराजरसच्छागक्षीरतुल्यार्कतापितः ।सूर्य्यावर्त्तं निहन्त्याशु नस्येनैव प्रयोगराट् ॥
* ॥
अर्द्धावभेदके पूर्व्वं स्नेहस्वेदो हि भेषजम् ॥
विरेकः कायशुद्धिश्च धूपस्निग्धोष्णभोजणम् ।विडङ्गानि तिलान् कृष्णान् समान् पिष्ट्वाविलेपयेत् ॥
नस्यं वाप्याचरेत्तस्मादर्द्धभेदं व्यपोहति ।पिबेत् सशकरं क्षीरं नीरं वा नारिकेलजम् ॥
सुशीतं वापि पानीयं सर्पिर्व्वा नस्ततस्तयोः ॥
”नस्ततः नासिकया पिबेदित्यन्वयः । तयोःसूर्य्यावर्त्तार्द्धभेदयोः ॥
* ॥
“अनन्तवाते कर्त्तव्यः सूर्य्यावर्त्तहितो विधिः ।शिराव्यधश्च कर्त्तव्योऽनन्तवातप्रशान्तये ॥
आहारश्च प्रदातव्यो वातपित्तविनाशनः ।मधुमस्तकसंयावघृतपूपैर्विशेषतः ॥
”संयावः पक्वान्नविशेषः । एरकिया इति लोके ।स च मधुमस्तकः मघुनोपलिप्तः । घृतपूरो-ऽपूपः ।“पथ्याक्षधात्री रजनी गुडूचीभूनिम्बनिम्बैः सगुडः कषायः ।भ्रूशङ्खकर्णाक्षिशिरोऽर्द्धशूलंनिहन्ति नासानिहितः क्षणेन ॥
”इति पथ्यादिक्वाथः ॥
* ॥
“दार्व्वी हरिद्रा मञ्जिष्ठा सनिम्बोशीरपद्मकम् ।एतत्प्रलेपनं कुर्य्याच्छङ्खकस्य विनाशयेत् ॥
पीततोयाभिषेकञ्च शीतलक्षीरसेवनम् ।कल्कैश्च क्षीरवृक्षाणां शङ्खके लेपनं हितम् ॥
”सर्वषु ।“यष्टीमधुकमाषः स्यात् तूर्य्यांशन्तु विषम्भवेत् ।तयोश्चूर्णन्तु सूक्ष्मं स्यात्तच्चूर्णं सर्षपोन्मितम् ॥
नासिकाभ्यन्तरे न्यस्तं सर्व्वां शीर्षव्यथां हरेत् ।दृष्टप्रयोगो योगोऽयमनुभाविभिरादृतः ॥
आर्द्रं यच्छक्तिकाचूर्णं चूर्णितं नवसादरम् ।उभयं योजितं गन्धात्तस्य नश्यति शीर्षरुक ॥
”इति भावप्रकाशे शिरोरोगाधिकारः ॥