शास्त्र (zAstra)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 शास्त्र n.
  (-स्त्रं)
	 1. An order or command.
	 2. Scripture,  science,  insti-
tutes of religion,  law or letters,  especially considered as of divine
origin or authority: when used singly,  it implies works of literature
or science in general,  and it is therefore customarily connected with
some other word to limit its application,  as the Vedānta Śhās-
tras,  or treatises of philosophical theology
 the Dharma-Śhāstras, 
books of law,  &c.
 it is also applied to less important branches of
knowledge,  as the Kāvya-Śhāstras,  or poetical works
 Shilpa-
Śhāstras,  works on the mechanical arts
 and Kāma-Śhāstras,  or
erotic compositions
 in the singular number it is also used com-
prehensively to signify the body of all that has been written on
the subject,  as Dharma-Śhāstras,  the institutes or code of law
Kāvya-Śhāstra,  poetry
 Alankāra-Śhāstra,  rhetoric,  &c.
	 3. A
book in general.
 E.
  शास् to govern or teach,  aff.
   ष्ट्रन् ।

Capeller Eng

English

 शास्त्र॑ n.
  instruction,  precept,  rule,  theory,  a scientific
or canonical work.

Yates

English

 शास्त्र (स्त्रं) 1.
n.
  An order or com-
mand
 sacred book
 any work
or book.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  theory
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  scientific treatise
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  advice
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  any instrument of teaching
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  science
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  precept
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  body of teaching
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  manual of instruction
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  religious treatise
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  direction
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  any bock or treatise
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  art
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  command
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  any sacred book or composition of divine authority
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  book
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  bock or treatise
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  instruction
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  indoctrination
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  any instrument of teaching ,  any compendium of rules
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  order
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  any religious or scientific treatise
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  treatise
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  compendium of rules
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  teaching
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  sacred book
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  good counsel
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  any manual or compendium of rules
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  discipline
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  manual
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  rule
शास्त्र 	-	 zAstra 	-	 n.
  	-	  scripture
काम-शास्त्र 	-	  kAma-zAstra 	-	 n.
  	-	  erotic compositions
काव्य-शास्त्र 	-	  kAvya-zAstra 	-	 n.
  	-	  poetry-book
शिल्पि-शास्त्र 	-	  zilpi-zAstra 	-	 n.
  	-	  works on the mechanical arts
धर्म-शास्त्र 	-	  dharma-zAstra 	-	 n.
  	-	  law-book
प्राणिविद्या,  -शास्त्र 	-	  prANividyA,  -zAstra 	-	 f.
 ,  n.
  	-	  zoology

 
   शास्त्र  zAstra n.
   bock or treatise  
   शास्त्र  zAstra n.
   any bock or treatise     
            

Wilson

English

 शास्त्र
n.
  (-स्त्रं)
1 An order or command.
2 Scripture,  science,  institutes of religion,  law or letters,  especially
considered as of divine origin or authority: used singly,  it implies works of
literature or science in general,  and it is therefore customarily connected with
some other word to limit its application,  as the Vedānta Śāstras,  or
treatises of philosophical theology
 the Dharma Śāstras,  books of law,  &c.:
it is also applied to less important branches of knowledge,  as the Kāvya
Śāstras,  or poetical works
 Śilpi Śāstras,  works on the mechanical
arts
 and Kāma Śāstras,  or erotic compositions
 in the singular number it
is also used comprehensively to signify the body of all that has been written on
the subject,  as Dharma Śāstra,  the institutes or code of law
 Kāvya
Śāstra,  poetry
 Alaṅkāra Śāstra,  rhetoric,  &c.
3 A book in general.
E.
  शास to govern or teach,  aff.
   ष्ट्रन्.

Apte

English

शास्त्रम् [śāstram],  [शिष्यते$नेन शास्-ष्ट्रन्]

An order,  a command,  rule,  precept
 अतिक्रामति यः शास्त्रं पितुर्धर्मार्थदर्शिनः Mb.
 *  5.148. 21.

A sacred precept or rule,  scriptural injunction
 तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ Bg.*
  16.24.

A religious or sacred treatise,  sacred book,  scripture
 see comps. below.

Any department of knowledege,  science
 इति गुह्यतमं शास्त्रम् Bg.*
  15.2
 शास्त्रेष्वकुण्ठिता बुद्धिः R.*
  1.19
 oft
 en at the end of comp.
  after the word denoting the subject,  or applied collectively to the whole body of teaching on that subject
 वेदान्तशास्त्र,  न्यायशास्त्र,  तर्कशास्त्र,  अलंकार- शास्त्र &c.
 

What is learnt,  knowledge
 Śi.*
  5.47.

A work,  treatise
 तन्त्रैः पञ्चभिरेतच्चकार सुमनोहरं शास्त्रकम् Pt.*
  1.

Theory (opp.  प्रयोग or practice)
 इमं मां च शास्त्रे प्रयोगे च विमृशतु M.*
  1.

The material and spiritual science together
 तत्त्वाभेदेन यच्छास्त्रं तत्कार्यं नान्यथाविधम् Mb.
 *  12.267.9. Comp.
   -अतिक्रमः -अननुष्ठानम् violation of sacred precepts,  disregard of religious authority. -अनुष्ठानम्,  -अनुसारः conformity to or observance of sacred precepts. -अन्वित a.
  conformable to doctrine or rule. -अभिज्ञ a.
  versed in the Śāstras.

अर्थः the meaning of the sacred precept.

a scriptural precept or statement.

आचरणम् observance of sacred precepts.

the study of Śāstras.

(णः) one versed in scriptures.

a student of Vedas.-आवर्तलिपिः a particular mode of writing. -उक्त a.
  prescribed by sacred laws,  enjoined by the Śāstras,  lawful,  legal. -कारः,  -कृत् m.
 

the author of a Śāstra or sacred book.

an author in general.

a sage,  saint.-कोविद a.
  versed in the Śāstras. -गण्डः a superficial reader of books,  superficial scholar. -चक्षुस् n.
  grammar (as being the 'eye',  as it were,  with which to understand any Śāstra). -चारणः one who deserves sacred precepts. -ज्ञ,  -दर्शिन्,  -विद् a.
 

well-versed in the Śāstras.

a mere theorist. -ज्ञानम् knowledge of sacred books,  conversancy with scriptures. -तत्त्वम् truth as taught in the Śāstras,  scriptural truth. ˚ज्ञः an astronomer.-दृष्ट a.
  stated or enjoined in sacred books
 तदहं प्रष्टुमिच्छामि शास्त्रदृष्टेन कर्मणा Rām.  -दृष्टिः f.
  scriptural point of view. m.
   an astrologer.

प्रसंगः the subject of the Śāstras.

any discussion on scriptural points. -योनिः the source of the Śāstras. -वक्तृ an expounder of sacred books or knowledge. -वर्जित a.
  free from all rule or law. -वादः a precept or statement of the Śāstras.-विधानम्,  -विधिः a sacred precept,  scriptural injunction. 

विप्रतिषेधः,  विरोधः mutual contradiction of sacred precepts,  inconsistency of precepts.

any act contrary to sacred precepts. -विमुख a.
  averse from study
 Pt.*
  1. -विरुद्ध a.
  contrary to the Śāstras,  illegal,  unlawful. -व्युत्पत्तिः f.
  intimate knowledge of the sacred writings,  proficiency in the Śāstras. -शिल्पिन् m.
  the country of Kāśmīra.  -सिद्ध a.
  established by sacred authority.

Apte 1890

English

 शास्त्रं [शिष्यतेऽनेन शास्-ष्ट्रन्] 1 An order,  a command,  rule,  precept. 
2 A sacred precept or rule,  scriptural injunction. 
3 A religious or sacred treatise,  sacred book,  scripture
 see comps. below. 
4 Any department of knowledge,  science
 इति गुह्यतमं शास्त्रं Bg. 15. 20
 शास्त्रेष्वकुंठिता बुद्धिः R. 1. 19
 often at the end of comp. after the word denoting the subject,  or applied collectively to the whole body of teaching on that subject
 वेदांतशास्त्र,  न्यायशास्त्र,  तर्कशास्त्र,  अलंकारशास्त्र &c. 
5 What is learnt,  knowledge
 Śi. 5. 47. 
6 A work,  treatise
 तंत्रैः पंचभिरेतच्चकार सुमनोहरं शास्त्रं Pt. 1. 
7 Theory (opp. प्रयोग or practice)
 इमं मां च शास्त्रे प्रयोगे च विमृशतु M. 1. 
Comp. 
अतिक्रमः,  
अननुष्ठानं violation of sacred precepts,  disregard of religious authority. 
अनुष्ठानं 
अनुसारः conformity to or observance of sacred precepts. 
अभिज्ञ a. versed in the Śāstras. 
अर्थः {1} the meaning of a sacred precept. {2} a scriptural precept or statement. 
आचरणं {1} observance of sacred precepts. {2} the study of Śāstras. (
णः) {1} one versed in scriptures. {2} a student of the Vedas. 
उक्त a. prescribed by sacred laws,  enjoined by the Śāstras,  lawful,  legal. 
कारः 
कृत m. {1} the author of a Śāstra or sacred book. {2} an author in general. {3} a sage,  saint. 
कोविद् a. versed in the Śāstras. 
गंडः a superficial reader of books,  superficial scholar. 
चक्षुस् n. grammar (as being the 'eye',  as it were,  with which to understand any Śāstra). 
चारणः one who deserves sacred precepts. 
ज्ञ,  
विद् a. {1} well versed in the Śāstras. {2} a mere theorist. 
ज्ञानं knowledge of sacred books,  conversancy with scriptures. 
तत्त्वं truth as taught in the Śāstras,  scriptural truth. °ज्ञः an astronomer. 
दर्शिन् a. stated or enjoined in sacred books. 
दृष्ट्रिः f. scriptural point of view. 
प्रसंगः {1} the subject of the Śāstras. {2} any discussion on scriptural points. 
योनिः the source of the Śāstras. 
विधानं,  
विधिः a sacred precept,  scriptural injunction. 
विप्रतिपेधः,  
विरोधः {1} mutual contradiction of sacred precepts,  inconsistency of precepts. {2} any act contrary to sacred precepts. 
विमुख a. averse from study
 Pt. 1. 
विरुद्ध a. contrary to the Śāstras,  illegal,  unlawful. 
व्युत्पत्तिः f. intimate knowledge of the sacred writings,  proficiency in the Śāstras. 
शिल्पिन् m. the country of Kāshmīra. 
सिद्ध a. established by sacred authority. 

Monier Williams Cologne

English

 शास्त्र॑ n.
  an order,  command,  precept,  rule,  RV.
  
 Kāv.
 
 Pur.

 teaching,  instruction,  direction,  advice,  good counsel,  MBh.
  
 Kāv.
  &c.
  

 any instrument of teaching,  any manual or compendium of rules,  any bock or treatise,  (esp.  ) any religious or scientific treatise,  any sacred book or composition of divine authority (applicable even to the Veda,  and said to be of fourteen or even eighteen kinds [see under विद्या]
 the word शास्त्र is often found ifc.  after the word denoting the subject of the book,  or is applied collectively to whole departments of knowledge,  e.g. वेदान्त-श्°,  a work on the Vedānta philosophy or the whole body of teaching on that subject
 धर्म-श्°,  a law-book or whole body of written laws
 काव्य-श्°,  a poetical work or poetry in general
 शिल्पि-श्°,  works on the mechanical arts
 काम-श्°,  erotic compositions
 अलंकार श्°,  rhetoric,  &c.
  ),  Nir.
 
 Prāt.
 
 Mn.
  
 MBh.
   &c.
  

 a body of teaching (in general),  scripture,  science,  Kāv.
 
 Pur.

Monier Williams 1872

English

 शास्त्र,  अम्,  n. ‘an instrument of directing or
teaching, ’ an order,  command,  rule,  precept,  institute
religious or scientific treatise,  any sacred book or
composition of divine or standard authority (applica-
ble even to the Veda,  and said to be of fourteen or
even eighteen kinds,  see under विद्या
 the word
शास्त्र is often found at the end of a comp. after the
word denoting the subject of the book,  or applied
collectively to whole departments of knowledge, 
e. g. वेदान्त-श्°,  a work on the Vedānta philosophy
or the whole body of teaching on that subject
धर्म-श्°,  a law-book or whole body of written
laws
 काव्य-श्°,  a poetical work or poetry in general
शिल्पि-श्°,  works on the mechanical arts
 काम-श्°, 
erotic compositions
 अलङ्कार-श्°,  rhetoric,  &c.)
a book,  treatise,  body of teaching (in general), 
scripture,  science.
—शास्त्र-कृत्,  त्,  m. the author
of a Śāstra
 a writer or author (in general)
 a
Ṛṣi or sage (as the author of sacred works).
—शास्-
त्र-कोविद,  अस्,  आ,  अम्,  skilled in sacred works.
—शास्त्र-गण्ड,  अस्,  m. a superficial reader of
books
 a general reader (= प्रघटा-विद्).
—शास्-
त्र-चक्षुस्,  उस्,  n. ‘the eye of science, ’ grammer.
—शास्त्र-चारण,  अस्,  आ,  अम्,  skilled in the Śāstras, 
well-versed in sacred works or sciences.
—शास्त्र-
ज्ञ,  अस्,  आ,  अम्,  knowing sacred works,  acquainted
with the Śāstras
 knowing books
 a mere theorist.
—शास्त्रज्ञ-ता,  f. or शास्त्रज्ञ-त्व,  अम्,  n. know-
ledge of sacred works,  acquaintance with the Śāstras.
—शास्त्र-ज्ञान,  अम्,  n. knowledge of sacred works, 
knowledge derived from the study of the Śāstras.
—शास्त्र-तत्त्व,  अम्,  n. the truth (taught) in sacred
works,  the truth of the Śāstras.
—शास्त्रतत्त्व-ज्ञ, 
अस्,  आ,  अम्,  understanding the truth (as taught in)
sacred works
 (अस्),  m. an astronomer,  astrologer.
—शास्त्र-तस्,  ind. according to the Śāstras,  accord-
ing to sacred precept or law.
—शास्त्र-दर्शिन्,  ई, 
इनी,  इ,  seeing or knowing the Śāstras,  skilled in
sacred works or sciences.
—शास्त्र-दीपिका,  f.,  N. of
a commentary on the Nyāya-sūtras by Pārtha-sārathi.
—शास्त्र-दृष्ट,  अस्,  आ,  अम्,  seen in the Śāstras, 
stated in sacred works or in books treating of any
science.
—शास्त्र-निन्दा,  f. reviling or denying the
authority of sacred works.
—शास्त्र-प्रसङ्ग,  अस्, 
m. the subject of the Śāstras
 the discussion of
sacred works.
—शास्त्र-योनि,  इस्,  m. the source of the
Śāstras.
—शास्त्रयोनि-त्व,  अम्,  n. the state of
being the source of the Śāstras.
—शास्त्र-वक्तृ, 
ता,  m. one who expounds sacred books.
—१। शास्त्र-
वत्,  ind. like the sacred writings,  conformably or
according to written authority.
—२। शास्त्र-वत्,  आन्, 
अती,  अत्,  having or following sacred institutes,  skilled
in sacred writings.
—शास्त्र-विद्,  त्,  त्,  त्,  knowing
the Śāstras,  understanding or conversant with the
scriptures,  skilled in sacred sciences.
—शास्त्र-वि-
धान,  अम्,  n. or शास्त्र-विधि,  इस्,  m. scripture-
precept,  sacred ritual,  ceremonial injunction.
—शास्-
त्रविधानोक्त (°न-उक्°),  अस्,  आ,  अम्,  prescribed by
scriptural precept or sacred injunction.
—शास्त्र-
विप्रतिषिद्ध,  अस्,  आ,  अम्,  forbidden by the Śās-
tras,  contrary to the scriptures,  illegal.
—शास्त्र-वि-
प्रतिषेध,  अस्,  m. opposition to the Śāstras,  any
act contrary to sacred precept or scriptural injunction.
—शास्त्र-विमुख,  अस्,  ई,  अम्,  disinclined to learn-
ing,  averse from study.
—शास्त्र-विरुद्ध,  अस्,  आ, 
अम्,  opposed to the Śāstras,  contrary to law or reli-
gious precept.
—शास्त्र-विरोध,  अस्,  m. opposition
to sacred precept
 mutual contradiction of books, 
incompatibility of different works.
—शास्त्र-व्युत्-
पत्ति,  इस्,  f. perfect conversancy with sacred writings.
—शास्त्र-शिल्पिन्,  ई,  m. the country of Kaśmīra
(इनस्),  m. pl. the people of Kaśmīra (commonly
called Cashmere).
—शास्त्र-सिद्ध,  अस्,  आ,  अम्, 
established by the Śāstras,  proved by sacred works.
—शास्त्राचरण (°र-आच्°),  अम्,  n. the study of
the Śāstras
 (अस्),  m. one versed in the scriptures or
well read in sacred works
 a student of the Vedas
or one whose conduct is regulated by their precepts
a Pandit.
—शास्त्रातिक्रम (°र-अत्°),  अस्,  m. trans-
gressing the Śāstras,  violation of sacred precepts.
—शास्त्राननुष्ठान (°र-अन्°),  अम्,  n. non-
performance of sacred precept,  disregard of the
authority of religious books.
—शास्त्रानुष्ठान
(°र-अन्°),  अम्,  n. observance of the Śāstras,  con-
forming to sacred law or ritual
 applying one's self
to books.
—शास्त्रानुष्ठित (°र-अन्°),  अस्,  आ,  अम्, 
established or authorized by the Śāstras,  obeying or
following sacred institutes.
—शास्त्रानुसार (°र-
अन्°),  अस्,  m. conformity to the Śāstras,  following
sacred ordinances.
—शास्त्राभिज्ञ (°र-अभ्°),  अस्, 
आ,  अम्,  learned in sacred works,  versed in the Śās-
tras.
—शास्त्रार्थ (°र-अर्°),  अस्,  m. the object or
purport of a book,  the meaning of a sacred precept, 
a precept or direction of the Śāstras or of any parti-
cular Śāstra,  a scriptural statement or dogma.
—शास्-
त्रोक्त (°र-उक्°),  अस्,  आ,  अम्,  declared or enjoined
by the Śāstras,  declared in works of sacred authority, 
said in a book.

Macdonell

English

 शास्त्र śās-trá,  n.
  RV.¹,  C.: command,  precept
 🞄C.: instruction,  advice,  good counsel
 🞄rule,  theory
 compendium,  institutes (of any 🞄branch of learning),  code,  scientific or canonical 🞄work,  scripture
 learning (rare): -kāra,  -kṛt,  m.
  author of a treatise
 -gañja,  🞄m.  N. of a parrot
 -cakṣus,  a.
  having 🞄authoritative works as eyes (king)
 -jña,  a.
  🞄conversant with the Śāstras,  learned
 m.
  🞄specialist
 -tas,  ad. according to prescribed 🞄rules
 -darśana,  n.
  mention in an authoritative 🞄work: ab. according to prescription
 🞄-dṛṣṭa,  pp. (seen =) mentioned or prescribed 🞄in the treatises,  scientific,  according 🞄to precept or rule
 -mati,  a.
  trained,  learned
 🞄m.  specialist
 -vat,  ad. according to prescribed 🞄rules
 -varjita,  pp. subject to no law
 -vāda,  m.
  statement of the treatises
 -vādin,  🞄m.  teacher
 -vid,  a.
  conversant with the 🞄Śāstras,  learned
 -atiga,  a.
  offending against 🞄the Śāstras
 -adhyāpaka,  m.
  teacher
 -ananuṣṭhāna,  n.
  neglect of instructive works.

Benfey

English

 शास्त्र शास् + त्र,  n.
 
 1. An order.
 2. A precept,  Pañc. 141,  13.
 3. Scrip-
ture,  institutes of religion,  law,  science, 
learning in general,  Hit. pr. d. 10, 
M.M.
 Bhartṛ. 2,  12
 Chr. 5,  5.
 4.
A work of religious or scientific ca-
racter,  Man.  1,  58
 Hit. pr. d. 6,  M.M.
a collection,  a treatise,  a book,  Pañc.
pr. d. 3.
 -- Comp.
  चलच्छास्त्र,  i. e.
चलन्त्- (vb. चल्),  adj.
  one whose
governing is staggering,  unsteady, 
Lass. 53,  11.
ज्ञान-,  n.
  a work on
soothsaying,  Lass. 36,  14.
तर्क-,  n.
 
logic,  MBh. 12,  9678.
धर्म-,  n.
 
1. a book treating of duty,  Hit. 19,  8, 
M.M. 2. the body of law,  Man.  title, 
2,  10.
नय- and नीति-,  n.
  1. the
science of political conduct,  Rām.  3, 
56,  18
 MBh. 1,  5567. 2. works on
polity,  Pañc. pr. d. 2. यथा-शास्त्र
+ म्,  adv. as the law ordains,  Man.  2, 
70.
शब्द-,  n.
  rules of grammar, 
Pañc. 4,  17.
हय-,  n.
  art of train-
ing or treating horses,  Chr. 25,  53.
हेतु-,  n.
  a philosophical (= heretical)
book,  Man.  2,  11.

Apte Hindi

Hindi

शास्त्रम्
नपुं*
   - शिष्यतेऽनेने- शास् + ष्ट्रन्
"आज्ञा,  समादेश,  नियम,  विधि"

शास्त्रम्
नपुं*
   - शिष्यतेऽनेने- शास् + ष्ट्रन्
"वेदविधि,  धर्मशास्त्र की आज्ञा"

शास्त्रम्
नपुं*
   - शिष्यतेऽनेने- शास् + ष्ट्रन्
"धार्मिक ग्रन्थ,  वेद,  धर्मशास्त्र"

शास्त्रम्
नपुं*
   - शिष्यतेऽनेने- शास् + ष्ट्रन्
"विद्याविभाग,  विज्ञान"

शास्त्रम्
नपुं*
   - शिष्यतेऽनेने- शास् + ष्ट्रन्
"पुस्तक,  ग्रन्थ"

शास्त्रम्
नपुं*
   - शिष्यतेऽनेने- शास् + ष्ट्रन्
सिद्धान्त

शास्त्रम्
नपुं*
   - शास्+ष्ट्रन्
"आदेश, आज्ञा"

शास्त्रम्
नपुं*
   - शास्+ष्ट्रन्
"पावन, शिक्षण, वेद का आदेश"

शास्त्रम्
नपुं*
   - शास्+ष्ट्रन्
ज्ञान का कोई विभाग

शास्त्रम्
नपुं*
   - शास्+ष्ट्रन्
किसी विषय का सैद्धान्तिक पहलू

L R Vaidya

English

 SAstra {% n. %} 1. A rule,  a precept,  an institute
 2. a science,  (e.g. काव्यशास्त्र,  वेदांतशास्त्र &c.),  शास्त्रेष्वकुंठिता बुद्धिः R.i.9
 3. a scientific treatise,  तंत्रैः पंचभिरेतच्चकार सुमनोहरं शास्त्रम् Panch.i.,  M.i.58.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

६,  अङ्ग,  अब्द,  अराति अरि,  ऋतु,  काय,  कारक,  कार्तिक,  काल,  कुमार,  कुमारवदन,  कृत्तिका,  कोष,  क्ष्माखण्ड,  खर,  गुहक,  गुहवक्त्र,  गुहास्य,  चक्रार्ध,  चमू,  चरक,  जीव,  तर्क,  दर्शन,  द्रव्य,  भार्ध,  मासार्ध,  रस,  राग,  रासभ,  रिपु,  लेख्य,  लेश्या,  वर्ण,  शक्ति,  शास्त्र,  शिलीमुखपद,  शिशु,  षट्,  षण्मुख,  समास,  सेना,  स्कन्द,  स्वाद

Bopp

Latin

 शास्त्र n. (r. शास् s. त्र)
1) praeceptum,  dogma. BH. 15. 20.
2) liber,  quo aliqua res,  disciplina,  ars traditur. N. 19.
31.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

तन्त्र
क्ली
तन्त्र,  शास्त्र,  कुल,  सिद्धौषधिक्रिया,  सुख,  बल,  पावनसाधन
तन्त्रं शास्त्रं कुलं तन्त्रं तन्त्रं सिद्धौषधिक्रिया ।
तन्त्रं सुखं बलं तन्त्रं तन्त्रं पावनसाधनम् ॥ ४० ॥
verse 1.1.1.40
page 0003

प्रमाण
क्ली
प्रमाण,  शास्त्र,  स्थिति,  हेतु
शास्त्रे प्रमाणमिच्छन्ति स्थितौ हेतौ च कोविदाः ॥ ४८ ॥
verse 2.1.1.48
page 0011

Indian Epigraphical Glossary

English

 śāstra (IE 7-1-2),  ‘six’.

Lanman

English

 śāstrá,  n.
	—1. instruction
	—2. rule
theory
 compendium (of an art or
science)
 a scientific or canonical work
science,  17^13. [√śās.]

Abhyankara Grammar

English

शास्त्र  scientific treatment of a sub- ject
 a system of thoughts giving a scientific treatment of any sub- ject. The word is applied to the rules of Panini and sometimes to an individual rule
 cf. शास्त्रबाध or अशास्त्रबाध or विप्रतिषेधशास्त्र, frequently used by the commentators
 cf. न हि संदेहादलक्षणं शास्त्रामित्यर्थः Nagesa's Par. Sek. on Pari. 1
 cf. पदान्तादिष्वेव विकारशास्त्रम् R.Pr.II.2.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 शास्त्र °Adj. zu शस्त्र,  Śrīk. III,  51
 XXV,  121.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

khrims
१) निग्रह २) न्याय ३) शासन ४) शास्त्र ५) शिक्षा ६) शील ७)

nges par bstan pa
१) निदर्शन २) निर्देश ३) शास्त्र

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

ग्रन्थ
ग्रन्थ,  लिपिसंख्या,  शास्त्र,  द्रव्य
लिपिसंख्यायां शास्त्रे द्रव्ये च ग्रन्थशब्दमिच्छन्ति ॥ ८४४ ॥
verse 5.1.1.844
page 0097

नाममाला

Sanskrit

ग्रन्थ,  शास्त्र
कृतान्तागमसिद्धान्ताः ग्रन्थः शास्त्रमतः परम् ॥ ४ ॥
verse 0.1.1.4
page 0003

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 शास्त्रं,  क्ली,
   (शिष्यते अनेन । शास + “सर्व्व-धातुभ्यष्ट्रन् ।” उणा० ४ । १५८ । इति ष्ट्रन् ।)निदेशः । ग्रन्थः । इत्यमरः ॥
 स च ग्रन्थःअष्टादशविधः । तस्य विवरणं विद्याशब्देद्रष्टव्यम् ॥
 * ॥
 शास्त्रोत्पत्तिर्यथा,  --मत्स्य उवाच ।“तपश्चचार प्रथमममराणां पितामहः ।आविर्भूतास्ततो वेदाः साङ्गोपाङ्गपदक्रमाः ॥
पुराणं सर्व्वशास्त्राणां प्रथमं ब्रह्मणा स्मृतम् ।नित्यशब्दमयं पुण्यं शतकोटिप्रविस्तरम् ॥
अनन्तरञ्च वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिःसृताः ।मीमांसान्यायविद्याश्च प्रमाणं तर्कसंयुताः ॥
वेदाभ्यासरतस्यास्य प्रजाकामस्य मानसाः ।मनसः पूर्व्वसृष्टा वै जाता ये तेन मानसाः ॥
”इति मात्स्ये ३ अध्यायः ॥
 * ॥
शास्त्रोक्तकर्म्म कर्त्तव्यं न तु शास्त्रविरुद्धम् ।यथा,  --“श्रुतिस्मृतिसदाचारविहितं कर्म्म केवलम् ।सेवितव्यं चतुर्व्वर्णैर्भजद्भिः केशवं सदा ॥
अन्यथा निरयं यान्ति कुमार्गागमसेवनात् ।अतो वेदविरुद्धार्थं शास्त्रोक्तं कर्म्म संत्यजेत् ॥
स्वबुद्धिरचितैः शास्त्रैः प्रतार्य्येह च बालिशान् ।विघ्नन्ति श्रेयसो मार्गं लोकनाशाय केवलम् ॥
निन्दन्ति देवता वेदांस्तपो निन्दन्ति सद्द्विजान् ।तेन ते निरयं यान्ति ह्यसच्छास्त्रनिषेवणात् ॥
श्रुतिस्मृतिसदाचारविहितं कर्म्म शाश्वतम् ।स्वं स्वं धर्म्मं प्रयत्नेन श्रेयोऽर्थीह समाचरेत् ॥
स्वबुद्धिरचितैः शास्त्रैर्मोहयित्वा जनं नराः ।तेन ते निरयं यान्ति युगानां सप्तविंशतिः ॥
”इति पाद्मे उत्तरखण्डे १७ अध्यायः ॥
 * ॥
अध्यात्मशास्त्रातिरिक्तशास्त्रनिन्दा यथा,  --“पुराणं भारतं वेदधर्म्मशास्त्राणि यानि च ।आयुषः क्षपणायैव धर्म्मतश्चेन्न चाचरेत् ॥
पुत्त्रदारादिसंभारः पुंसां संमूढचेतसाम् ।विदुषां शास्त्रसंभारः तद्योगाभ्यासविघ्नकृत् ॥
इदं ज्ञेयमिदं ज्ञेयं यः सर्व्वं ज्ञातुमिच्छति ।अपि वर्षशतेनापि शास्त्रान्तं नाधिगच्छति ॥
विज्ञायाक्षरतन्मात्रं जीवितुञ्चापि सञ्चलन् ।विहाय शास्त्रजालानि पारलौकिकमाचरेत् ॥
पण्डितोऽपि हि मूर्खोऽसौ शक्तियुक्तोऽप्य-शक्तिकः ।यः संसारान्न चात्मानं समुत्तारयितुं क्षमः ॥
”इति वह्निपुराणे सुनामद्बादशीनामाध्यायः ॥
 * ॥
वेदविरुद्धशास्त्राणि यथा,  --“अन्यानि चैव शास्त्राणि लोकेऽस्मिन्मोहनानि च ।वेदवादविरुद्धानि मयैव कथितानि तु ॥
वामं पाशुपतं योगं नाकुलं चैव भैरवम् ।असेव्यमेतत् कथितं वेदवाह्यं तथेतरत् ॥
वेदमूर्त्तिरहं विप्रा नान्यशास्त्रार्थवादिभिः ।ज्ञायते मत्स्वरूपञ्च त्यक्त्वा वेदं सनातनम् ॥
”इति कौर्म्मे उपविभागे ३६ अध्यायः ॥
 * ॥
अपि च । कूर्म्मपुराणे हिमालयं प्रति देवी-वाक्यम् ।“यानि शास्त्राणि दृश्यन्ते लोकेऽस्मिन् विवि-धानि च ।श्रुतिस्मृतिविरुद्धानि निष्ठा तेषां हि तामसी ॥
करालभैरवञ्चापि यामलं वामनाश्रितम् ।एवंविधानि चान्यानि मोहनार्थानि तानि तु ।मया सृष्टानि चान्यानि मोहायैषां भवार्णवे ॥
”तस्मात् सद्भिः श्रुतिस्मृतिविरुद्धे वर्त्मनि न कदा-चित् पदं न्यस्तव्यम् । इति मलमासतत्त्वम् ॥
 * ॥
पृथिव्यां तन्त्रशास्त्रावतरणं यथा,  --शिव उवाच ।“लम्बोदर महाभाग शृणु मे परमं वचः ।इदं महासुसन्दर्भं मम वक्त्राद्बिनिर्गतम् ॥
निर्गतं पार्व्वतीवक्त्रात्तन्त्रं परमदुर्लभम् ।विलिख्य बहुयत्नेन गच्छ सिद्धाश्रमं सुत ॥
यत्र तिष्ठन्ति मुनयो वेदवेदाङ्गपारगाः ।अणिमादिगुणैर्युक्तः शीघ्रं त्वं भव मे सुत ॥
इत्युक्तः शङ्करेणासौ चाष्टबाहुरभूत्ततः ।चतुर्भिर्हस्तैः संलिख्य शिवाय विनिवेदयेत् ॥
शिव उवाच ।गच्छ पुत्त्र महाबाहो तन्त्रमादाय सत्वरम् ।सिद्धाश्रमं वनं रम्यं यथेन्द्रस्य च नन्दनम् ।प्रणम्य प्रययौ शीघ्रं तन्त्रमादाय तद्वनम् ॥
”इत्युपक्रम्य ।“मुनेर्व्वाक्यं ततः श्रुत्वा तत्तन्त्रं मुनये ददौ ।एवं तन्त्राणि सर्व्वाणि विलिख्य विनिवेदयेत् ॥
”इति गायत्त्रीतन्त्रे दशमब्राह्मणपटलः ॥
 * ॥
शैवपाशुपतादिशास्त्रोत्पत्तिर्यथा,  --“प्रथमं हि मया प्रोक्तं शैवं पाशुपतादिकम् ।मच्छक्त्यावेशितैर्विप्रैः संप्रोक्तानि ततः परम् ॥
कणादेन च संप्रोक्तं शास्त्रं वैशेशिकं महत् ।गौतमेन तथा न्यायं सांख्यन्तु कपिलेन तु ॥
धिषणेन तथा प्रोक्तं चार्व्वाकमतिगर्हितम् ॥
दैत्यानां नाशनार्थाय विष्णुना बुद्धरूपिणा ।बौद्धशास्त्रं तथा प्रोक्तं लग्ननीलपटादिकम् ॥
आपत्यं शुतिवाक्यानां दर्शयन् लोकगर्हितम् ।कर्म्मस्वरूपत्याज्यत्वमत्र वै प्रतिपद्यते ।सर्व्वकर्म्मपरिभ्रष्टं कल्मषन्तु तदुच्यते ॥
गौतमप्रोक्तशास्त्रार्थनिरताः सर्व्व एव हि ।शार्गालीं योनिमापन्नाः सन्दिग्धाः सर्व्व-कर्म्मसु ॥
”इति गन्धर्व्वतन्त्रे प्रथमपटलः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 शास्त्र न०
  शिष्यतेऽनेन शास--ष्ट्रत् । १ हितामुशासने ग्रन्थेशास्त्रं च वेदमूलकं सद्भिरादरणीयं नान्यत् यथोक्तं“अतो वेदविरुर्द्धार्थशास्त्रोक्तं कर्म संत्यजेत् । स्वबुद्धि-रचितैः शास्त्रै । प्रतार्य्येह च व्रालिशान् । विध्नन्ति श्रे-यसो मार्गं लोकनाशाय केवलम् । निन्दन्ति देवतावेदांस्तपो निन्दन्ति सद्द्विजान् । तेन ते निरयं यान्तिह्यसच्छास्त्रनिषेवणात् । श्रुतिस्मृतिसदाचारविहितं कर्मशाश्वतम् । स्वं स्वं धर्मं प्रयत्नेन श्रेयोऽर्थीह समा-चरेत् । स्वबुद्धिरचितैः शास्त्रैर्मोहयित्वा जनं नराः ।तेन ते निरयं यान्ति युगानां सप्तविशतिम्” पद्मपु० १७ अ० । “पुराणं भारतं वेदधर्मशास्त्राणि यानिच । आयुषः क्षपणायैव धर्मतश्चेन्न चाचरेत् । पुत्र-दारादिसंसारः पुंसां संमूढचेतसाम् । विदुषां शास्त्र-सम्भारः सद्योगाभ्यासविघ्नकृत् । इदं ज्ञेयमिदं ज्ञेयंयः सर्वं ज्ञातुमिच्छति । अपि वर्षशतेनापि शास्त्रान्तंनाधिगच्छति । विज्ञायाक्षरतन्मात्रं जीवितुञ्चापिसञ्चलन् । विहाय शास्त्रजालानि पारलौकिकमाच-रेत् । पण्डितोऽपि हि मूर्खोऽसौ शक्तियुक्तोऽप्यश-क्तिकः । यः संसारान्न चात्मानं समुत्तारयितुं क्षमाः”वह्निपु०  । तामसशब्दे ३२७१ पृ० दृश्यम् ।“बहुशास्त्रालोकनेऽपि सारादानं षट्पदवत्” सांख्यप्र० सू०

Capeller

German

 शास्त्र॑ n.
  Anweisung,  Belehrung,  Regel, 
Theorie,  Lehrbuch,  Gelehrsamkeit.

Grassman

German

 śāstrá,  n.,  Befehl,  Vorschrift [von śās].
-é [L.] 〰 anyásya raṇyati {653, 16}.

Stchoupak

French

 शास्त्र-
 nt. ordre,  loi 
 enseignement,  instruction,  bon conseil, 
règle,  théorie,  norme,  précepte 
 ouvrage didactique,  traité technique
faisant autorité (ifc. traité de,  la science de) 
 recueil de préceptes 
doctrine,  science 
 -तस् -वत् adv. selon les Śāstra,  d'après les règles.
°कृत्- m.
  auteur d'un Śāstra.
°गञ्ज- m.
  n.
  d'un perroquet.
°चक्षुस्- a. qui a les Śāstra pour yeux,  qui voit par eux.
°चिन्तक- °ज्ञ- ag. qui connaît les Śāstra,  savant.
°दर्शन- nt. fait d'être mentionné dans un Śāstra 
 -आत् =
शास्त्रतस्।
°दस्यु- m.
  voleur de science.
°दृष्ट- a. v. cité dans les Śāstra 
 prescrit,  qui est d'accord avec
la doctrine,  régulier 
 -इ- a. = °चक्षुस्-।
°पाणि (न्)- lire शस्त्र°।
°बुद्धि- f.
  savoir,  science.
°वर्जित- a. v. pour lequel il n'y a pas de norme.
°वाद- m.
  parole (qui se trouve) dans un Śāstra 
 -इन्- maître.
°विद्- = °ज्ञ-।
°विमुख- a. qui n'est pas enclin à l'étude.
शास्त्राननुष्ठान- nt. mépris des Śāstra.
शास्त्राभिज्ञ- ag. qui connaît les Śāstra.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.