| YouTube Channel

शाब्दबोधः (zAbdabodhaH)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शाब्दबोधः,
पुं,
 (शाब्दः शब्दसम्बन्धी बोधः ।)शब्दार्थज्ञानम् । न्यायमते पदार्थज्ञानजन्य-ज्ञानम् । तस्य करणं पदज्ञानम् । तस्य कारणंपदशक्तिज्ञानम् । कदाचित् लक्षणाज्ञानम् ।एवं आकाङ्क्षायोग्यतासत्तितात्पर्य्यज्ञानञ्च ।यथा, --“पदज्ञानन्तु करणं द्वारं तत्र पदार्थधीः ।शाब्दबोधः फलं तत्र शक्तिधीः सहकारिणी ॥
”इति भाषापरिच्छेदः ॥
* ॥
शाब्दबोधप्रकारं दर्शयति पदज्ञानन्त्विति ।न तु ज्ञायमानं पदं करणं पदाभावेऽपि मौनि-श्लोकादौ शाब्दबोधात् । पदार्थधीरिति पद-जन्यपदार्थस्मरणं व्यापारः । अन्यथा पदज्ञान-वतः प्रत्यक्षादिना पदार्थोपस्थितावपि शाब्द-बोधापत्तेः । तत्रापि वृत्त्या पदजन्यत्वं बोध्यंअन्यथा घटादिपदात् समवायसम्बन्धेन आकाश-स्मरणे जाते आकाशस्यापि शाब्दबोधापत्तेः ।वृत्तिः शक्तिलक्षणान्यतरसम्बन्धः । अत्रैव शक्ति-ज्ञानस्य उपयोगः । पूर्व्वं शक्तिग्रहाभावेपदज्ञानेऽपि तत्सम्बन्धेन स्मरणानुपपत्तेः ।पदज्ञानस्य हि सम्बन्धिज्ञानविधेयार्थस्मार-कत्वम् । * । शक्तिश्च पदेन सह पदार्थस्यसम्बन्धः । अस्माच्छब्दादयमर्थो बोद्धव्य इती-श्वरेच्छारूपा आधुनिके नाम्नि शक्तिरस्त्येवएकादशेऽहनि पिता नाम कुर्य्यादितीश्वरे-च्छायाः सत्त्वात् आधुनिके तु सङ्केते न शक्ति-रिति सम्प्रदायः । नव्यास्तु ईश्वरेच्छा न शक्तिःकिन्त्विच्छैव तेनाधुनिकसङ्केतेऽपि शक्तिरस्तीतिवदन्ति । * । शक्तिग्रहश्च व्याकरणादितः ।तथा हि ।“शक्तिग्रहं व्याकरणोपमान-कोषाप्तवाक्याद्ब्यवहारतश्च ।वाक्यस्य शेषाद्बिवृतेर्व्वदन्तिसान्निध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः ॥
”धातुप्रकृतिप्रत्ययादीनां शक्तिग्रहो व्याकरणाद्-भवति क्वचित्तु सति बाधके त्यज्यतेऽपि । यथा, वैयाकरणैराख्यातस्य कर्त्तरि शक्तिरुच्यते ।चैत्रः पचतीत्यादौ कर्त्रा सह चैत्रस्याभेदान्वय-स्तत्र गौरवान्न जन्यते किन्तु कृतौ शक्तिग्रहोलाघवात् । कृतिश्चैत्रादौ प्रकारीभूय भासते ।न च कर्त्तुरनभिधानाच्चैत्रादिपदानन्तरं तृतीयास्यादिति वाच्यं कर्त्तृसंख्यानभिधानस्य तत्रतन्त्रत्वात् । संख्याभिधानयोग्यश्च कर्म्मत्वाद्यन-वरुद्धः । प्रथमान्तपदोपस्थाप्यकर्म्मत्वादीत्यस्यविशेषणत्वतात्पर्य्याविषयत्वमर्थः तेन चैत्र इवगच्छतीत्यादौ न चैत्रे संख्यान्वयः । यत्रकर्म्मादौ न विशेषणत्वतात्पर्य्यं तद्वारणायप्रथमान्तेति । यद्वा धात्वर्थातिरिक्ताविशे-षणत्वं प्रथमदलार्थः तेन चैत्र इव गच्छ-तीत्यत्र चैत्रादेर्व्वारणं स्तोकं पचतीत्यादौस्तोकादेर्व्वारणाय च द्वितीयदलम् । तस्यद्वितीयान्तोपस्थाप्यत्वाद्बारणम् । एवं व्यापारे-ऽपि न शक्तिर्गौरवात् । रथो गच्छति इत्यादौतु स्वव्यापारे आश्रयत्वे वा लक्षणा । जानातिइत्यादौ तु आश्रयत्वे नश्यतीत्यादौ प्रतियोगित्वेनिरूढलक्षणा । उपमानाद्यथा शक्तिग्रह-स्तथोक्तम् ॥
* ॥
एवं कोषादपि शक्तिग्रहःसति बाधके क्वचित्त्यज्यते यथा नीलादि-पदानां नीलरूपादौ नीलादिविशिष्टे च शक्तिःकोषे व्युत्पादिता तथापि लाघवात् नीलादौशक्तिः नीलादिविशिष्टे लक्षणेति ॥
* ॥
एव-माप्तवाक्यादपि । यथा, कोकिलः पिकपद-वाच्यः इत्यादिशब्दात् पिकादिशक्तिग्रहः ॥
* ॥
एवं व्यवहारादपि । यथा, प्रयोजकवृद्धेन घट-मानयेत्युक्तं तत् श्रुत्वा प्रयोज्यवृद्धेन घट आनीत-स्तदवधार्य्य पार्श्वस्थो बालो घटानयनरूपंकार्य्यम् । घटमानय इति शब्दप्रयोज्यं अव-धारयति ततश्च घटमपसारय गामानय इत्यादौआवापोद्बापाभ्यां घटादिपदानां कार्य्यान्वित-घटादौ शक्तिं गृह्णाति ॥
* ॥
एवं वाक्यशेषा-दपि शक्तिग्रहः । यथा यवमयश्चरुर्भवतीत्यत्रयवपदस्य दीर्घशूकविशिष्टे आर्य्याणां प्रयोगःकङ्गौ च म्लेच्छानाम् । तत्र हि यथान्या ओष-धयो म्लायन्ते तथैते मोदमाना इवोत्तिष्ठन्ति ॥
“वसन्ते सर्व्वशस्यानां जायते पत्रशातनम् ।मोदमानाश्च तिष्ठन्ति यवाः कणिशशालिनः ॥
”इति वाक्यशेषात् दीर्घशूके शक्तिर्निर्णीयतेकङ्गौ तु शक्तिभ्रमात् प्रयोगः । नानाशक्ति-कल्पने गौरवात् । हरिपदादौ तु विनिगमका-भावान्नानाशक्तिकल्पनम् ॥
* ॥
एवं विवरणा-दपि शक्तिग्रहः । विवरणन्तु तत्समानार्थ-पदान्तरेण तदर्थकथनम् । यथा घटोऽस्तिइत्यस्य कलसोऽस्तीत्यनेन विवरणाद्वटपदस्यकलसे शक्तिग्रहः । एवं पचति इत्यस्य पाकंकरोति इत्यनेन विवरणादाख्यातस्य यत्नार्थकत्वंकल्प्यते ॥
* ॥
एवं प्रसिद्धपदसान्निध्यादपिशक्तिग्रहः । यथा । इह सहकारतरौ मधुरंपिको रौति इत्यादौ पिकपदस्य शक्तिग्रहइति । तत्र जातावेव शक्तिर्न तु व्यक्तौ व्यभि-चारादानन्त्याच्च ॥
* ॥
शक्तं पदन्तु क्वचिद्-यौगिकं क्वचिद्रूढं क्वचिद्योगरूढं क्वचिद्-यौगिकरूढम् । यत्रावयवार्थ एव बुध्यते तद्-यौगिकं यथा पाचकादिपदम् । यत्रावयव-शक्तिनैरपेक्षेण समुदायशक्तिमात्रेण बुध्यतेतद्रूढं यथा गोपदमण्डपादि पदम् । यत्र तुअवयवशक्तिविषये समुदायशक्तिरप्यस्ति तद्-योगरूढं यथा पङ्कजादिपदम् । तथा हिपङ्कजपदमवयवशक्त्या पङ्कजनिकर्त्तृरूपमर्थंबोधयति समुदायशक्त्या च पद्मत्वेन रूपेण पद्मंबोधयति । यत्र अवयवार्थरूढ्यर्थयोः स्वात-न्त्र्येण बोधस्तद्यौगिकरूढं यथोद्भिदादिपदम् ।तत्र हि ऊर्द्ध्वभेदनकर्त्ता तरुगुल्मादिरपिबुध्यते । इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥