| YouTube Channel

शान्तः (zAntaH)

 
Hindi
Hindi
शांतिपूर्ण
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 शान्तिः, शान्तः, स्थिरता, स्थैर्यम्, एकोतिभावः, क्षेमः, निर्व्याकुलता, प्रशमः, प्रशान्तिः, प्रशामः, शमः, शमथः
noun
युद्धोपद्रवादिविरहितावस्था।
"युद्धस्य पश्चात् देशे शान्तिः अस्ति।"
Synonyms:
 शान्तः
noun
मनोः पुत्रविशेषः।
"शान्तस्य वर्णनं मनुस्मृतौ अस्ति।"
Synonyms:
 तुष्टिः, तृप्तिः, परितुष्टिः, हार्दिः, तोषः, अलोभः, शान्तः, सौहित्यम्, तर्पणम्
noun
कस्यापि विषयस्य सन्तोषस्य भावः।
"मम कार्येण भवते तुष्टिः जाता वा न वा।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शान्तः, त्रि, (शम + क्तः । “वा दान्तशान्तेति ।”७ । २ । २७ । इति निपातितः ।) उपशमंप्रापितः । प्राप्तोपशमः । इति भरतः ॥
तत्-पर्य्यायः । शमितः २ । इत्यमरः ॥
श्रान्तः ३जितेन्द्रियः ४ । इति हेमचन्द्रः ॥
शमान्वितः ५ ।इति मेदिनी ॥
शान्तः,
पुं,
 अभियुक्तः । रसभेदः । इति मेदिनी ॥
शान्तरसस्य लक्षणादि यथा, --“शान्तः शमः स्थायिभाव उत्तमप्रकृतिर्मतः ।कुन्देन्दुसुन्दरच्छायः श्रीनारायणदैवतः ॥
अनित्यत्वादिनाशेषवस्तुनिःसारता तु या ।परमाथस्वरूपं वा तस्यालम्बनमिष्यते ॥
पुण्याश्रमहरिक्षेत्रतीर्थरम्यवनादयः ।महापुरुषसङ्गाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः ॥
रोमाञ्चाद्याश्चानुभावास्तथा स्युर्व्यभिचारिणः ।निर्व्वेदहर्षस्मरणमतिभूतदयादयः ॥
”यथा, --“रथ्यान्तश्चरतस्तथा धृतजरत्कन्था नवस्या-ध्वगैःसत्रासञ्च सकौतुकञ्च सदयं दृष्टस्य तैर्नागरैः ।निर्व्वीजीकृतचित्सुधारसमुदा निद्रायमाणस्यमेनिःशङ्कं करटः कदा करपुटी भिक्षां विलुण्ठि-ष्यति ॥
”पुष्ठिस्तु महाभारतादौ द्रष्टव्या ।“निरहङ्काररूपत्वात् दयावीरादिरेष नो ।”दयावीरादौ हि जीमूतवाहनादौ अन्तरामलयवत्याद्यनुरागादेरन्ते च विद्याधरचक्रवर्त्ति-त्वाद्याप्तेर्दर्शनादहङ्कारोपशमो न दृश्यते ।शान्तस्तु सर्व्वप्रकारेणाहङ्कारप्रशमैकरूपत्वान्नतत्रान्तर्भावमर्हति । अतश्च नागानन्दे शान्त-रसप्रधानत्वमपास्तम् । ननु ।“न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्तान द्वेषरागौ न च काचिदिच्छा ।रसः स शान्तः कथितो मुनीन्द्रैःसर्व्वेषु भावेषु समप्रभाणः ॥
”इत्येवंरूपस्य शान्तस्य मोक्षावस्थायामेवात्म-स्वरूपापत्तिलक्षणायां प्रादुर्भावात् । तत्रसञ्चार्य्यादीनामभावात् कथं रसत्वमित्युच्यतेयुक्तवियुक्तदशायामवस्थितो यः शमः स एवयतः रसतामेति तदस्मिन् सञ्चार्य्यादेः स्थितिश्चन विरुद्धा । यश्चास्मिन् सुखाभावोऽप्युक्तस्तस्यवैषयिकसुखपरत्वान्न विरोधः । उक्तं हि ।“यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महासुखम् ।तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥
सर्व्वाकारमहङ्काररहितत्वं व्रजन्ति चेत् ।अत्रान्तर्भावमर्हन्ति दयावीरादयस्तदा ॥
”आदिशब्दात् धर्म्मवीरदानवीरदेवताविषय-रतिप्रभृतयः । तत्र देवताविषया रतिर्यथा, --“कदा वाराणस्यामिह सुरधुनीरोधसि वसन्वसानः कौपीनं शिरसि निदधानोऽञ्जलिपुटम् ।अये गौरीनाथ त्रिपुरहर शम्भो त्रिनयनप्रसीदेति क्रोशन्निमिषमिव नेष्यामि दिवसान् ॥
”इति साहित्यदर्पणे ३ परिच्छेदः ॥