| YouTube Channel

शाकः (zAkaH)

 
Apte
English
शाकः [śākḥ] कम् [kam], कम् [शक्-घञ्] A vegetable, pot-herb, herb, any edible leaf, fruit or root used as a vegetable
दिल्लीश्वरो वा जगदीश्वरो वा मनोरथान् पूरयितुं समर्थः । अन्यैर्नृपालैः परिदीयमानं शाकाय वा स्याल्लवणाय वा स्यात् Jag.
वेत्रशाककुजे शैले
Ki.*
 15.18.
कः Power, strength, energy.
The teak tree.
The Śirīṣa tree
यस्मिन् शाको नाम महीरुहः
Bhāg.*
 5.2.24.
N.
 of a people
see शक.
An era
especially the era of Śālivāhana.
N.
 of the sixth Dvīpa.
Comp.
 -अङ्गम् pepper. -अम्लम् hogplum. ˚भेदनम् sorrel. -अष्टमी the 8th day of the dark half of फाल्गुन (on which vegetables are offered to पितृs). -आख्यः the teak tree. (-ख्यम्) a vegetable.-आहारः a vegetarian (living only on herbs
&c.
 ).-कलम्बकः leek, garlic. -चुक्रिका the tamarind. -तरुः the teak tree.
पणः a measure equal to a handful.
a handful of vegetables. -पत्रः the Śigru tree (Mar. शेवगा). -पात्रम् a vegetable dish. -पार्थिवः a king fond of an era
see मध्यमपदलोपिन् -प्रति
ind.
 a little of herbs. -योग्यः coriander. -रसः edible vegetable juice. -राज्, -राजः Chenododium (Mar. चाकवत)
also शाकवीर. -विन्दकः see बिल्व. -वृक्षः the teak tree.-व्रतम् a vow of abstinence from vegetables. -शाकटम्, -शाकिनम् a field of vegetables, a kitchen-garden. -श्रेष्ठा the egg-plant (Mar. वांगें).
Apte 1890
English
शाकः
कं [शक्-घञ्] 1 A vegetable, pot-herb, herb, any edible leaf, fruit or root used as a vegetable
दिल्लीश्वरो वा जगदीश्वरो वा मनोरथान् पूरयितुं समर्थः । अन्यैर्नृपालैः परिदीयमानं शाकाय वा स्याल्लवणाय वा स्यात् Jag.
कः {1} Power, strength, energy.
2 The teak tree.
3 The Śirīṣa tree.
4 N. of a people
see शक.
5 An era
especially the era of Sālivāhana.
6 N. of the sixth Dvīpa.
Comp.
अंगं pepper.
अम्लं hog-plum. °भेदनं sorrel.
आखयः the teak tree. (
खयं) a vegetable.
आहारः a vegetarian (living only on herbs &c.)
चुक्रिका the tamarind.
तरुः the teak tree.
पणः {1} a measure equal to a handful. {2} a handful of vegetables.
पत्रः the Śigru tree.
पार्थिवः a king fond of an era
see मध्यमपदलोपिन्.
प्रति ind. a little of herbs.
योग्यः coriander.
वृक्षः the teak tree.
शाकटं, शाकितं a field of vegetables, a kitchen-garden.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 क्षुपः, उद्भिद्, ओषधिः, ओषधी, औषधी, औषधिः, उद्भिजम्, उद्भिदम्, पल्लवः, पल्लवम्, अङ्कुरः, प्ररोहः, रोहः, शाकः
noun
क्षुद्रवृक्षः।
"श्यामस्य उद्याने नैके क्षुपाः सन्ति।"
Synonyms:
 ओषधिः, ओषधी, शाकः, तृणम्, हरितकम्, अर्भः, कन्दः
noun
क्षुपविशेषः दण्डहीनः क्षुपः।
"कुस्तुम्बरादयाः शाकाः।"
Synonyms:
 ओषधिः, ओषधी, उद्भिदः, उद्भिजम्, उद्भिदम्, पल्लवः, पल्लवम्, अङ्कुरः, प्ररोह, रोहः, शाकः
noun
सः गतिहीनः सजीवः यः स्वस्य पोषणं सूर्यप्रकाशेन तथा च भूम्यान्तर्गतरसेन करोति।
"वने विविधाः ओषधयः सन्ति।"
Synonyms:
 अर्णः, शाकः, शाकाख्यः, करच्छदः, खरपत्रः, अर्जुनोपमः, अलीनः, महापत्रः
noun
वृक्षविशेषः यस्य दारुः अतीव दृढः वर्तते।
"एतद् अर्णस्य आसन्दम् अस्ति।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: शाकः
Root: शाक
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Teak tree
Tectona grandis
Tamil Tēkku
Shloka(s):
3|3|76|1 ► पिचुले झावुकः शाके पृथुच्छदहलीमकौ। (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|3|76|1 ⇢ शाकः (शाक) (पुं) ⇒ Teak tree
Tectona grandis
Tamil Tēkku ⇒
➠ 3|3|76|1 ⇢ पृथुच्छदः (पृथुच्छद) (पुं) ⇒ Teak tree
Tectona grandis
Tamil Tēkku ⇒
➠ 3|3|76|1 ⇢ हलीमकः (हलीमक) (पुं) ⇒ Teak tree
Tectona grandis
Tamil Tēkku ⇒
Related word(s):
Tamil
Tamil
சா’க: : சா’கம் = காய்கறி, கிழங்கு.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शाकः,
पुं,
 वृक्षविशेषः । सेगोन् इति भाषा ।तत्पर्य्यायः । शाकवृक्षः २ शाकाख्यः ३ खर-पत्रः ४ अर्जुनोपमः ५ । इति रत्नमाला ॥
क्रकचपत्रः ६ शरपत्रः ७ अतिपत्रः ८ अही-रुहः ९ श्रेष्ठकाष्ठः १० स्थिरसारः ११ गृह-द्रुमः १२ । अस्य गुणाः । सारकत्वम् । पित्त-दाहश्रमापहत्वञ्च । अस्य वल्कलगुणाः । कफ-नाशित्वम् । मधुरत्वम् । रूक्षत्वम् । कषाय-त्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
शक्तिः । इतिमेदिनी ॥
शिरीषवृक्षः । इति शब्दरत्नावली ॥
नृपभेदः । इति विश्वः ॥
द्बीपविशेषः । तस्यविवरणं यथा, --सूत उवाच ।“शाकद्बीपस्य वक्ष्यामि यथावदिह निश्चयम् ।कथ्यमानं निबोधध्वं शाकद्बीपं द्विजोत्तमाः ॥
जम्बुद्वीपस्य विस्तराद्द्विगुणस्तस्य विस्तरः ।विस्ताराद्द्विगुणश्चापि परिणाहः समन्ततः ॥
तेनावृतः समुद्रोऽयं द्वीपेन लवणोदधिः ।तत्र पुण्या जनपदाश्चिराच्च म्रियते जनः ॥
कुत एव च दुर्भिक्षं क्षमातेजोयुतेष्विह ।तत्रापि पर्व्वताः शुभ्राः सप्तैव मणिभूषिताः ॥
शाकद्वीपादिद्वीपेषु सप्त सप्त नगास्त्रिषु ।ऋज्वायताः प्रतिदिशं निविष्टा वर्षपर्व्वताः ॥
रत्नाकराद्रिनामानः शोभावन्तो महाचिताः ।समाचिताः प्रतिदिशं द्वीपविस्तरमानतः ॥
उभयत्रावगाढाश्च लवणक्षीरसागरौ ।शाकद्वीपे तु वक्ष्यामि सप्त दिव्यान् महाचलान् ॥
देवर्षिगन्धर्व्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते ।प्रागायतः स सौवर्ण उदयो नाम पर्व्वतः ॥
तत्र मेघास्तु वृष्ट्यर्थं प्रभवन्ति च यान्ति च ।तस्यापरेण सुमहान् जलधारो महागिरिः ॥
सैव चन्द्रः समाख्यातः सर्व्वौषधिसमन्वितः ।तस्मान्नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम् ॥
नारदो नाम सैवोक्तो दुर्गशैलो महाचितः ।तत्राचले समुत्पन्नौ पूर्व्वं नारदपर्व्वतौ ॥
तस्यापरेण सुमहान् श्यामो नाम महागिरिःयत्र श्यामत्वमापन्नाः प्रजाः पूर्व्वमिमाः किल ॥
स एव दुन्दुभिर्नाम श्यामः पर्व्वतसत्तमः ।शब्दमृत्युः पुरा तस्मिन् दुन्दुभिस्ताडितः सुरैः ॥
वज्रज्वालान्तरमयः शाल्मलश्चान्तरालकृत् ।तस्यापरेण रजतो महानम्भो गिरिः स्मृतः ॥
सैव सोमक इत्युक्तो देवैर्यत्रामृतं पुरा ।सम्भृतञ्च हृतञ्चैव मातुरर्थे गरुत्मता ॥
तस्यापरे चाम्बिकेयः सुमनाश्चैव स स्मृतः ।हिरण्याक्षो वराहेण तस्मिन् शैले निसूदितः ॥
आम्बिकेयात् परो रम्यः सर्व्वौषधिसमन्वितः ।विभ्राजस्तु समाख्यातः स्फाटिकः स महा-गिरिः ॥
यस्माद्विभाजते नित्यं विभ्राजस्तन स स्मृतः ।सैवेह केशवेत्युक्तो यतो वायुः प्रवायति ॥
तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि पर्व्वतानां द्बिजोत्तमाः ।शृणुध्वं नामतस्तानि यथावदनुपूर्व्वशः ॥
द्विनामान्येव वर्षाणि यथैव गिरयस्तथा ।उदयस्योदयं वर्षं जलघारेति विश्रुतम् ॥
नाम्ना सान्तभयन्नाम वर्षं तत् प्रथमं स्मृतम् ॥
द्बितीये जलधारस्य सुकुमारमिति स्मृतम् ।तदेव शैशिरं नाम वर्षं संपरिकीर्त्तितम् ॥
रैवतस्य तु कौमारं तथैव च सुखोदयम् ।श्यामपर्व्वतवर्षन्तु मणीचकमिति स्मृतम् ॥
आनन्दकमिति प्रोक्तं तदेव मुनिभिः शुभम् ।सोमकस्य शुभं वर्षं विज्ञेयं कुसुमोत्तरम् ॥
तदेव शिवमित्युक्तं वर्षं सोमकसंज्ञितम् ।आम्बिकेयस्य मेदाकिं क्षेमकञ्चैव तत् स्मृतम् ॥
सेतुपर्व्वतकस्यापि महाद्रुममिति स्मृतम् ।तदेव ध्रुवमित्युक्तं वर्षं बिभ्राजसंज्ञितम् ॥
द्वीपस्य परिणाहञ्च ह्रस्वदीर्घत्वमेव च ।जम्वुद्वीपेन संख्यातस्तस्य मध्ये वनस्पतिः ॥
शाको नाम महावृक्षस्तस्य प्रजा महानुगाः ।एतेषु देवगन्धर्व्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः ॥
विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानाश्च तैः सह ।तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्व्वर्ण्यसमन्विताः ॥
तेषु नद्यस्तु वै सप्त प्रतिवर्षे समुद्रगाः ।द्बिनाम्नश्चैव ताः सर्व्वा गङ्गाः सप्तविधाः स्मृताः ॥
प्रथमा सुकुमारीति गङ्गा शिवजला शुभा ।अनुतप्ता च नाम्नैषा नदी संपरिकीर्त्तिता ॥
सुकुमारी तपःसिद्धा द्वितीया नामतः सती ।नन्दा च पावनी चैव तृतीया परिकीर्त्तिता ॥
शिवलोका चतुर्थी स्यात् त्रिविधा च पुनःस्मृता ।इक्षुश्च पञ्चमी ज्ञेया तथैव च पुनः कसू ॥
धेनुका च मृता चैव षष्ठी संपरिकीर्त्तिता ।सुकृता च गभस्ती च सप्तमी परिकीर्त्तिता ॥
एताः सप्त महाभागा प्रतिवर्षं शिवोदकाः ।पावयन्ति जनं सर्व्वं शाकद्वीपनिवासिनम् ॥
अभिगच्छन्ति ताश्चान्या नदीर्नद्यः सरांसि च ।बहूदकपरिस्रावा यतो वर्षति वासवः ॥
आसान्तु नामधेयानि परिमाणं तथैव च ।न शक्यं परिसंख्यातुं पुण्यास्ताः सरिदुत्तमाः ॥
ताः पिबन्ति महाहृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते ।ये ते शान्ततया प्रोक्ताः प्रमोदाश्चेति वैशिवाः ॥
आनन्दाश्रुमुखाश्चैव क्षेमकैश्च ध्रुवैः सह ।बर्णाश्रमाचारयुक्ता देशास्ते सप्त विश्रुताः ॥
अरोगा बलिनश्चैव सर्व्वे मरणवर्ज्जिताः ।अवसर्पिणी न तेष्वस्ति तथैवोत्सर्पिणी पुनः ॥
न तत्रास्ति युगावस्था चतुर्युगकृता क्वचित् ।त्रेतायुगसमः कालस्तथा तत्र प्रवर्त्तते ॥
शाकद्बीपादिषु ज्ञेयं पञ्चस्वेतेषु सर्व्वशः ।देशस्य तु विचारेण कालः खाभाविकः स्मृतः ॥
न तेषु शङ्करः कश्चिद्बर्णाश्रमकृतः क्वचित् ।धर्म्मस्याव्यभिचारेण एकान्तसुखिताः प्रजाः ॥
न तेषु माया लोभो वा ईर्ष्यासूया भयं तथा ।विपर्य्ययो न तेष्वस्ति तद्वै स्वाभाविकं स्मृतम् ॥
कालो न चव तेष्वस्ति न दण्डो न च दाण्डिकः ।स्वधर्म्मेण च धर्म्मज्ञास्ते रक्षन्ति परस्परम् ॥
”इति मात्स्ये १०२ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च । एवं परस्तात् क्षीरोदात् परितउपवेशितः शाकद्वोपो द्वात्रिंशल्लक्षयोजनायामःसमानेन दधिमण्डोदेन परीतः । यस्मिन् हिशाको नाम महीरुहः स्वक्षेत्रव्यपदेशकः ।यस्य हि महासुरभिगन्धस्तद्बीपमनुवायति ।तस्यापि प्रैयव्रत एवाधिपतिनाम्ना मेधातिथिः ।सोऽपि विभज्य सप्त वर्षाणि पुत्त्रनामानि तेषुस्वात्मजान् पुरोजवमनोजववेपमानधूम्रानीक-चित्ररेफबहुरूपविश्वाधारसंज्ञान् निधाप्याधि-पतीन् स्वयं भगवत्यनन्त आवेशितमतिस्तपोवनंप्रविवेश । एतेषां वर्षमर्य्यादागिरयो नद्यश्चसप्त सप्तैव । ईशान उरुशृङ्गो बलभद्रः शत-केशरः सहस्रस्रोता देवपालो महानस इति ।अनघा आयूर्दा उभयस्पृष्टिरपराजिता पञ्चपदीसहस्रश्रुतिर्निजधृतिरिति । तद्वर्षपुरुषा ऋत-व्रतसत्यव्रतदानव्रतानुव्रतनामानो भगवन्तं वाय्वा-त्मकं प्राणायामविधूतरजस्तमसः परमसमा-धिना यजन्ते । इति श्रीभागवते ५ स्कन्धे २०अध्यायः ॥
* ॥
युधिष्ठिरविक्रमादित्यशालि-वाहनादिशकनरपतीनामतीताब्दः । तस्यप्रमाणं दिनपञ्जिकायां द्रष्टव्यम् ॥
(शक्तिः ।कर्म्म । यथा, ऋग्वेदे । ६ । २४ । ४ ।“शचीवतस्ते पुरुशाक शाकागवामिव श्रुतयः सञ्चरणीः ॥
”“हे पुरुशाक बहुकर्म्मन्निन्द्र शचीवतः प्रज्ञा-वतस्ते त्वदीयाः शाकाः शक्तयः कर्म्माणि वा ।”इति तद्भाष्ये सायणः ॥
* ॥
समर्थे, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । ५ । ३० । १० ।“सन्ता इन्द्रो असृजदस्य शाकै-र्यदीं सोमासः सुषुता अमन्दन् ॥
”“शाकैः शक्तैर्म्मरुद्भिः सह ।” इति तद्भाष्येसायणः ॥
)