शाक (zAka)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 शाक mn.  (-कः-कं) A pot-herb in general,  any leaf,  flower,  fruit,  stalk, 
root,  &c.,  used as a vegetable.
	 m.
  (-कः)
	 1. One of the seven Dvīpas
or divisions of the world
 the sixth,  surrounded by the sea of
milk or white sea.
	 2. Power,  strength.
	 3. The Sirisha-tree,  (Acacia
sirisa.)
	 4. The Teak-tree,  (Tectona grandis.)
	 5. An era,  a period
usually commencing with some celebrated prince,  as YUDISHṬHIRA
VIKRAMĀDITYA,  ŚĀLIVĀHANA,  &c.,  thence denominated SĀKE-
ŚWARAS,  &c.
 the term in ordinary use is applied especially to the
era of SĀLIVĀHANA,  commencing 76 or 78 years after the
Christian era.
 E.
  शक् to be able,  घञ् aff.
  

Capeller Eng

English

 1 शा॑क m.
  help,  assistance.

 2 शाक॑ a.
  helpful
 m.
  helper,  assistant. 

 3 शाक n.
  eatable herb,  vegetable food. 

 4 शाक a.
  belonging to the Śakas or to their kings
 m.
  n.
  =
seq.
 

Yates

English

 शाक (कः-कं) 1.
m.
  n.
  A potherb, 
a vegetable.
m.
  The 6th division
of the world
 power
teak tree
a particular era.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

शाक 	-	 zAka 	-	 m.
  n.
  	-	 vegetable
शाकशकट 	-	 zAkazakaTa 	-	 n.
  	-	 vegetablecart
शाकम् आनय 	-	 zAkamAnaya 	-	 sent.
  	-	 Bringvegetables.
शाकं किञ्चित् कर्तयित्वा ददातु 	-	 zAkaMkiJcitkartayitvAdadAtu 	-	 sent.
  	-	 Cutthevegetables, please.
शाकः नास्ति,  अहं किं करोमि? 	-	 zAkaHnAsti, ahaMkiMkaromi? 	-	 sent.
  	-	 Novegetables, whatcanIdo?
सायं आगमनसमये शाकं आनयन्ति वा? 	-	 sAyaMAgamanasamayezAkaMAnayantivA? 	-	 sent.
  	-	 Whenyoucomeintheevening, willyoubringvegetables?
अवलेहिका 	-	  avalehikA 	-	 f.
  	-	  pickle  [ vegetable in brine with spices ]
क्वथित 	-	  kvathita 	-	 n.
  	-	  Sambar  [ Spicy stew of vegetables ]
स्थावर 	-	  sthAvara 	-	 adj.
  	-	 vegetable
पर्णसि 	-	  parNasi 	-	 m.
  	-	 vegetable
शाकाख्य 	-	  zAkAkhya 	-	 n.
  	-	 vegetable
साक 	-	  sAka 	-	 n.
  	-	 vegetable
प्रसृत 	-	  prasRta 	-	 n.
  	-	 vegetables
हरित 	-	  harita 	-	 n.
  	-	 vegetables
शाकपात्र 	-	  zAkapAtra 	-	 n.
  	-	 vegetable dish
हारितक 	-	  hAritaka 	-	 n.
  	-	  green vegetable
शाकवाटिका 	-	  zAkavATikA 	-	 f.
  	-	 vegetable garden
शाकवाट 	-	  zAkavATa 	-	 m.
  	-	 vegetable garden
शाकवाटक 	-	  zAkavATaka 	-	 m.
  	-	 vegetable garden
- शाकट 	-	  - zAkaTa 	-	 n.
  	-	 vegetable garden

शाक 	-	 zAka 	-	 m.
  n.
  	-	 vegetable
शाक 	-	 zAka 	-	 adj.
  	-	  relating to the zakas or Indoscythians
शाक 	-	 zAka 	-	 m.
  	-	  help
शाक 	-	 zAka 	-	 m.
  	-	  Teak tree
शाक 	-	 zAka 	-	 m.
  	-	  aid
शाक 	-	 zAka 	-	 m.
  	-	  flea tree  [ Albizia lebbeck - Bot. ]
शाक 	-	 zAka 	-	 m.
  	-	  might
शाक 	-	 zAka 	-	 m.
  	-	  general name for any era
शाक 	-	 zAka 	-	 m.
  	-	  power
शाक 	-	 zAka 	-	 m.
  	-	  teak  [ Tectona Grandis - Bot. ]
शाक 	-	 zAka 	-	 m.
  	-	  helpful
शाक 	-	 zAka 	-	 m.
  	-	  friend
शाक 	-	 zAka 	-	 m.
  	-	  helper
शाक 	-	 zAka 	-	 m.
 n.
  	-	  zaka era
शाक 	-	 zAka 	-	 n.
  	-	  any vegetable food
शाक 	-	 zAka 	-	 n.
  	-	  name of a place
शाक 	-	 zAka 	-	 n.
  	-	  greens
शाक 	-	 zAka 	-	 n.
  	-	  potherb

शाक 	-	  zAka 	-	 n.
  	-	 greens
हरित 	-	  harita 	-	 n.
  	-	 greens

 
   शाक  zAka n.
   potherb   
   शाकाख्य  zAkAkhya n.
   potherb    
   शिग्रुक  zigruka n.
   any potherb   
   शुष्कपत्त्र  zuSkapattra n.
   dried potherb    
   शाकप्रति  zAkaprati ind.
   little potherb   
   लक्ष्मणा  lakSmaNA f.
   kind of potherb    
   वस्तूकी  vastUkI f.
   kind of potherb   
   शकुलादनी  zakulAdanI f.
   kind of potherb    
   शार्ङ्गष्टा  zArGgaSTA f.
   kind of potherb   
   शीतपाकी  zItapAkI f.
   kind of potherb    
   कुचुण्टक  kucuNTaka m.
   kind of potherb   
   शिखिन्  zikhin m.
   kind of potherb    
   शितिचार  ziticAra m.
   kind of potherb   
   सृगालवास्तुक  sRgAlavAstuka m.
   kind of potherb    
   सुमधुर  sumadhura m.
   kind of potherb   
   श्राद्धशाक  zrAddhazAka n.
   kind of potherb    
   भालाङ्क  bhAlAGka m.
   species of potherb   
   मण्ड  maNDa m.
   species of potherb    
   शिग्रु  zigru n.
   any potherb or vegetable  
   श्रेष्ठशाक  zreSThazAka n.
   kind of excellent potherb    
   कौसुम्भ  kausumbha n.
   safflower prepared as a potherb   
   शाकिनी  zAkinI f.
   field or land planted with vegetables or potherbs   
   शाकश्रेष्ठ  zAkazreSTha m.
   particular medicinal plant used also as a potherb      
            

 
   शाक  zAka adj.
   relating to the zakas or Indoscythians     

Wilson

English

 शाक
mn.  (-कः-कं) A potherb in general,  any leaf,  flower,  fruit, 
stalk,  root,  &c. used as a vegetable.
m.
  (-कः)
1 One of the seven Dvīpas or divisions of the world
 the sixth, 
surrounded by the sea of milk or white sea.
2 Power,  strength.
3 The Sirisha tree,  (Acacia sirisa.)
4 The Teak tree,  (Tectona grandis.)
5 An era,  a period usually commencing with some celebrated prince,  as
YUDHIṢṬHIRA,  VIKRAMĀDITYA,  ŚĀLIVĀHANA,  &c. thence denominated
ŚĀKEŚVARAS,  &c.
 the term in ordinary use is applied especially to the era of
ŚĀLIVĀHANA,  commencing 76 or 78 years after the Christian era.
E.
  शक to be able,  घञ् aff.
  

Apte

English

शाकः [śākḥ] कम् [kam],  कम् [शक्-घञ्] A vegetable,  pot-herb,  herb,  any edible leaf,  fruit or root used as a vegetable
 दिल्लीश्वरो वा जगदीश्वरो वा मनोरथान् पूरयितुं समर्थः । अन्यैर्नृपालैः परिदीयमानं शाकाय वा स्याल्लवणाय वा स्यात् Jag.
 वेत्रशाककुजे शैले Ki.*
  15.18.

कः Power,  strength,  energy.

The teak tree.

The Śirīṣa tree
 यस्मिन् शाको नाम महीरुहः Bhāg.*
  5.2.24.

N.
  of a people
 see शक.

An era
 especially the era of Śālivāhana. 

N.
  of the sixth Dvīpa.  Comp.
   -अङ्गम् pepper. -अम्लम् hogplum.  ˚भेदनम् sorrel. -अष्टमी the 8th day of the dark half of फाल्गुन (on which vegetables are offered to पितृs). -आख्यः the teak tree. (-ख्यम्) a vegetable.-आहारः a vegetarian (living only on herbs &c.
 ).-कलम्बकः leek,  garlic. -चुक्रिका the tamarind. -तरुः the teak tree.

पणः a measure equal to a handful.

a handful of vegetables. -पत्रः the Śigru tree (Mar.  शेवगा). -पात्रम् a vegetable dish. -पार्थिवः a king fond of an era
 see मध्यमपदलोपिन् -प्रति ind.
  a little of herbs. -योग्यः coriander. -रसः edible vegetable juice. -राज्,  -राजः Chenododium (Mar.  चाकवत)
 also शाकवीर. -विन्दकः see बिल्व. -वृक्षः the teak tree.-व्रतम् a vow of abstinence from vegetables. -शाकटम्,  -शाकिनम् a field of vegetables,  a kitchen-garden. -श्रेष्ठा the egg-plant (Mar.  वांगें).

Apte 1890

English

 शाकः 
कं [शक्-घञ्] 1 A vegetable,  pot-herb,  herb,  any edible leaf,  fruit or root used as a vegetable
 दिल्लीश्वरो वा जगदीश्वरो वा मनोरथान् पूरयितुं समर्थः । अन्यैर्नृपालैः परिदीयमानं शाकाय वा स्याल्लवणाय वा स्यात् Jag. 
कः {1} Power,  strength,  energy. 
2 The teak tree. 
3 The Śirīṣa tree. 
4 N. of a people
 see शक. 
5 An era
 especially the era of Sālivāhana. 
6 N. of the sixth Dvīpa. 
Comp. 
अंगं pepper. 
अम्लं hog-plum. °भेदनं sorrel. 
आखयः the teak tree. (
खयं) a vegetable. 
आहारः a vegetarian (living only on herbs &c.) 
चुक्रिका the tamarind. 
तरुः the teak tree. 
पणः {1} a measure equal to a handful. {2} a handful of vegetables. 
पत्रः the Śigru tree. 
पार्थिवः a king fond of an era
 see मध्यमपदलोपिन्. 
प्रति ind. a little of herbs. 
योग्यः coriander. 
वृक्षः the teak tree. 
शाकटं,  शाकितं a field of vegetables,  a kitchen-garden. 

Monier Williams Cologne

English

 1. शा॑क m.
  (fr.  √ शक्) power,  might,  help,  aid,  RV.
  

 शाक॑ m.
  helpful,  a helper,  friend,  ib.

 2. शाक n.
  (or m.
  g. अर्धर्चादि
 of doubtful derivation,  and scarcely to be connected with 1. शाक) a potherb,  vegetable,  greens,  GṛŚrS.
  
 Mn.
  
 MBh.
   &c.
  

 any vegetable food,  Gaut.
 

 शाक m.
  the Teak tree,  Tectona Grandis,  GṛŚrS.
  
 MBh.
   &c.
  

 Acacia Sirissa,  L.
 

 N.
  of a Dvīpa (the sixth of the seven Dvīpas,  called after the Teak tree growing there,  surrounded by the sea of milk or white sea,  and inhabited by the Ṛta-vratas,  Satya-vratas,  Dāna-vratas,  and Anu-vratas),  MBh.
  
 Pur.
 

 शाक m.
  or n.
  (?) N.
  of a place,  Col.
 

 3. शाक m.
  N.
  of a man g. कुञ्जादि.

 4. शाक mfn.
   (fr.  शक) relating to the Śakas or Indo-scythians

 शाक mn.  (scil.  संवत्सर,  अब्द &c.
  ) the Śaka era (also शाक-काल
 See शकक्°),  VarBṛS.
 ,  Sch.

 शाक m.
  (also) a general N.
  for any era

 (pl. ) N.
  of a people (w.r. for शक),  Buddh.
 

Monier Williams 1872

English

 शाक शाक,  अस्,  आ,  अम् (fr. rt. 1. शक्),  Ved.
strong,  mighty,  powerful
 (अम्,  अस्),  n. m. any herb
‘able to be eaten, ’ a vegetable,  herb,  pot-herb,  greens, 
any edible leaf or fruit or root &c. used as a vege-
table
 (अस्),  m. power,  strength,  energy,  force
 the
Śirīṣa tree,  Acacia Sirīsa
 the Teak tree (= खर-
पत्त्र)
 N. of the sixth of the seven Dvīpas
(surrounded by the sea of milk or white sea, 
and inhabited by the Ṛta-vratas,  Satya-vratas, 
Dāna-vratas,  and Anu-vratas)
 N. of a people
(the Śākas or Scythians)
 of a king
 an era, 
period (usually commencing with some celebrated
prince,  as Yudhi-ṣṭhira,  Vikramāditya,  Śāli-vāhana, 
who are hence denominated Śākeśvarās
 but applied
especially to the era of Śāli-vāhana,  commencing
from the birth of that king,  seventy-eight years after
Christ)
 (आ),  f.,  N. of a plant (= हरीतकी).
—शाक-
चुक्रिका,  f. the tamarind (= चिञ्चा).
—शाक-तरु, 
उस्,  m. the Teak tree
 the plant Capparis Trifoliata.
—शाक-दास,  अस्,  m.,  N. of a teacher of the Sāma-
veda.
—शाक-द्वीप,  अस्,  m.,  N. of a Dvīpa,  (see
above.)
—शाकद्वीपीय,  अस्,  आ,  अम्,  belonging to
Śāka-dvīpa.
—शाक-पण,  अस्,  m. a handful of vege-
tables,  &c. [cf. पण],  a measure equal to a hand-
ful.
—शाक-पत्त्र,  अस्,  m. a particular plant or tree
(= शिग्रु).
—शाक-पात्र,  अम्,  n. a vessel for vege-
tables,  vegetable dish.
—शाक-पार्थिव,  अस्,  m. the
king of the period or era
 [cf. मध्यम-पद-
लोप।]
—शाक-प्रति,  ind. a little cowage.
—शाक-
बालेय,  अस्,  m. a particular plant (= ब्रह्म-यष्टि, 
बालेय-शाक).
—शाकम्-भरी,  f. ‘herb-nourishing, ’
epithet of Durgā
 of a city (supposed to be the
modern Sāmbhar)
 observances in honour of Durgā
(according to some).
—शाकम्भरीय,  अम्,  n. a
kind of fossil salt from a lake in the vicinity of the
town Śāmbhara or Sāmbhar in Ajmere.
—शाक-
योग्य,  अस्,  m. coriander (= धान्यक).
—शाक-
रचित,  अस्,  आ,  अम्,  Ved. composed of vegetables,  &c.
—शाक-राज,  अस्,  m. a particular pot-herb (= वास्-
तूक).
—शाक-विल्व or शाक-विल्वक,  अस्,  m. the
egg-plant,  Solanum Melongena.
—शाक-वीर,  अस्, 
m. a particular herb,  Chenopodium Album.
—शाक-
वृक्ष,  अस्,  m. the Teak tree.
—शाक-व्रत,  अम्, 
n. a particular vow,  abstinence from vegetables,  &c.
—शाक-शाकट or शाक-शाकिन,  अम्,  n. a field
cultivated for esculent plants,  a field of vegetables, 
kitchen garden.
—शाक-श्रेष्ठ,  अस्,  m. ‘best of
herbs, ’ a kind of vegetable,  Chenopodium Album
(आ),  f. a particular plant (= जीवन्ती)
 a kind of
shrub (= डोडी)
 the egg-plant.
—शाकाख्य (°क-
आख्°),  अस्,  m. the Teak tree
 (अम्),  n. a vegetable, 
pot-herb,  esculent plant.
—शाकाङ्ग (°क-अङ्°),  अम्, 
n. pepper (as an accessory to vegetables).
—शाकाम्ल
(°क-अम्°),  अम्,  n. the hog-plum (= वृक्षाम्ल)।
—शाकाम्ल-भेदन,  अम्,  n. sorrel (= चुक्र)।
—शाकालाबु (°क-अल्°),  उस्,  m. a species of gourd or
cucumber (= राजालाबु).
—शाकाष्टका (°क-अष्°), 
f. a festival on the eighth day of the second half of
the month Māgha.
—शाकाहार (°क-आह्°),  अस्,  आ,  अम्, 
eating vegetables,  living on herbs,  a vegetarian.

Macdonell

English

 शाक 1. śā́k-a,  m.
  [√ 2. śak] help,  aid (RV.¹)
 🞄a.  á,  helpful,  m.
  helper (RV.).

 शाक 2. śāka,  n.
  potherb,  vegetable
 vegetable 🞄food
 m.
  N. of a tree (Tectona grandis).

 शाक 3. śāka,  a.
  relating to the Indo-Scythians 🞄(Śakas) or their princes
 m.
  n.
  (sc. saṃvatsara) 🞄Śāka year (¤78¤ A. D.)
 era: -kāla,  m.
  🞄Śāka era. 

Benfey

English

 शाक शाक,  partly शक् + अ, 
 I. (m. 
and) n.
  A potherb,  any vegetable,  Man. 
2,  246
 Hit. i. d. 67,  M.M.
 II. m.
 
 1.
Power.
 2. One of the seven द्वीपस्।
 3. An era,  especially that of Śālivā-
hana,  beginning seventy-six or seventy-
eight years after the Christian. 
 -- Comp.
 
उत्पल-,  m.
  the name of a plant,  Rājat.
5,  49.
काल-,  n.
  Ocimum sanctum, 
Man.  3,  272.
तिक्त-,  m.
  1. a bitter
vegetable,  Rājat. 5,  49(?). 2. the name
of several plants.
पत्र-,  m.
  a pot-
herb,  Man.  12,  65.

Apte Hindi

Hindi

शाक:
पुं*
  - शक्यते भोक्तुम् - शक् + घञ्
"शाक,  साग -भाजी,  खाद्यपत्ते,  फल या कन्द जो शाक की भांति उपयोग में लाये जायं"

शाकम्
नपुं*
   - शक्यते भोक्तुम् - शक् + घञ्
"शाक,  साग -भाजी,  खाद्यपत्ते,  फल या कन्द जो शाक की भांति उपयोग में लाये जायं"

शाक:
पुं*
  - -
"शक्ति,  सामर्थ्य,  ऊर्जा"

शाक:
पुं*
  - -
सागौन का वृक्ष

शाक:
पुं*
  - -
शिरीष का वृक्ष

शाक:
पुं*
  - -
एक जाति का नाम

शाक:
पुं*
  - -
"वर्ष,  विशेषत: शालिवाहन संवत्सर "

L R Vaidya

English

 SAka {% (I) m.n. %} A vegetable,  a pot-herb,  any edibie leaf or root used as a vegetable,  अन्यैर्नृपालैः परिदीयमानं शाकाय वा स्याल्लवणाय वा स्यात् Jag.,  Yaj.i.182.

 SAka {% (II) m. %} 1. Power,  strength
name of a people
an era,  especially the era of Śālivāhana
the śirīshā tree
the teak tree.

Bopp

Latin

 शाक m. herba. HIT. 20. 9.

Indian Epigraphical Glossary

English

 śāka,  cf. a-harītaka-śāka-puṣpa-grahaṇa (EI 8-5)
 vegetables
which the villagers were obliged to supply to the king or land-
lord on occasions or to the touring officers. Cf. śāka-śaka.

Lanman

English

 śāka,  n. an edible herb
 vegetable food.

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
मूलपत्त्रकरीराग्रफलकाण्डाविरूढकाः ॥ ११८३ ॥
त्वक्पुष्पं कबकं शाकं दशधा शिग्रुकं च तत् ।
-wordlist-
 
शाक (पुंक्ली),  शिग्रुक (पुंक्ली),  मूल (क्ली),  पत्त्र (क्ली),  करीर (क्ली),  अग्र (क्ली),  फल (क्ली),  काण्ड (क्ली),  अविरूढक (क्ली),  त्वच् (स्त्री),  पुष्प (क्ली),  कवक (क्ली)

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: शाकः
Root: शाक
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ 
Meaning(s):
⇒ Teak tree
 Tectona grandis
 Tamil Tēkku
Shloka(s):
3|3|76|1 ► पिचुले झावुकः शाके पृथुच्छदहलीमकौ। (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|3|76|1 ⇢ शाकः (शाक) (पुं) ⇒ Teak tree
 Tectona grandis
 Tamil Tēkku ⇒ 
➠ 3|3|76|1 ⇢ पृथुच्छदः (पृथुच्छद) (पुं) ⇒ Teak tree
 Tectona grandis
 Tamil Tēkku ⇒ 
➠ 3|3|76|1 ⇢ हलीमकः (हलीमक) (पुं) ⇒ Teak tree
 Tectona grandis
 Tamil Tēkku ⇒ 
Related word(s):
    

Mahabharata

English

Śāka,  a tree in Śākadvīpa. § 575b (Śākadvīpa): VI,  11,  428.

पुराणम्

English

शाक / ŚĀKA. A tree in the śāka island. The island got the name from this tree. (bhīṣma parva,  Chapter 11,  Verse 23).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 शाकं,  क्ली,
   पुं,
   (शक्यते भोक्तुमिति । शक + घञ् ।)पत्रपुष्पादि । साग इति हिन्दीभाषा । तत्-पर्य्यायः । हरितकम् २ शिग्रुः ३ । इत्यमरः ॥
सिग्रुः ४ । इति तट्टीका ॥
 हारितकम् ५ । इतिशब्दरत्नावली ॥
 अथ शाकवर्गः । तत्र शाक-निरूपणम् ।“पत्रं पुष्पं फलं नालं कन्दं संस्वेदजं तथा ।शाकं षड्विधमुद्दिष्टं गुरु विद्यात् यथोत्तरम् ॥
”अथ शाकानां गुणाः ।“प्रायः शाकानि सर्व्वाणि विष्टम्भीनि गुरूणि च ।रूक्षाणि बहुवर्च्चांसि सृष्टविण्मारुतानि च ॥
शाकं भिनत्ति वपुरस्थि निहन्ति नेत्रंवर्णं विनाशयति रक्तमथापि शुक्रम् ।प्रज्ञाक्षयञ्च कुरुते पलितञ्च नूनंहन्ति स्मृतिं गतिमिति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ॥
शाकेषु सर्व्वे निवसन्ति रोगाःसहेतवो देहविनाशनाय ।तस्माद्बुधः शाकविवर्जनञ्चकुर्य्यात्तथाम्लेषु स एव दोषः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
अपि च ।“सर्व्वशाकमचाक्षुष्यमलङ्घेयममैथुनम् ।ऋते पटोलवास्तूककाकमाचीपुनर्नवाः ॥
”इति राजवल्लभः ॥

 शाकः,  पुं,
   वृक्षविशेषः । सेगोन् इति भाषा ।तत्पर्य्यायः । शाकवृक्षः २ शाकाख्यः ३ खर-पत्रः ४ अर्जुनोपमः ५ । इति रत्नमाला ॥
क्रकचपत्रः ६ शरपत्रः ७ अतिपत्रः ८ अही-रुहः ९ श्रेष्ठकाष्ठः १० स्थिरसारः ११ गृह-द्रुमः १२ । अस्य गुणाः । सारकत्वम् । पित्त-दाहश्रमापहत्वञ्च । अस्य वल्कलगुणाः । कफ-नाशित्वम् । मधुरत्वम् । रूक्षत्वम् । कषाय-त्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
 * ॥
 शक्तिः । इतिमेदिनी ॥
 शिरीषवृक्षः । इति शब्दरत्नावली ॥
नृपभेदः । इति विश्वः ॥
 द्बीपविशेषः । तस्यविवरणं यथा,  --सूत उवाच ।“शाकद्बीपस्य वक्ष्यामि यथावदिह निश्चयम् ।कथ्यमानं निबोधध्वं शाकद्बीपं द्विजोत्तमाः ॥
जम्बुद्वीपस्य विस्तराद्द्विगुणस्तस्य विस्तरः ।विस्ताराद्द्विगुणश्चापि परिणाहः समन्ततः ॥
तेनावृतः समुद्रोऽयं द्वीपेन लवणोदधिः ।तत्र पुण्या जनपदाश्चिराच्च म्रियते जनः ॥
कुत एव च दुर्भिक्षं क्षमातेजोयुतेष्विह ।तत्रापि पर्व्वताः शुभ्राः सप्तैव मणिभूषिताः ॥
शाकद्वीपादिद्वीपेषु सप्त सप्त नगास्त्रिषु ।ऋज्वायताः प्रतिदिशं निविष्टा वर्षपर्व्वताः ॥
रत्नाकराद्रिनामानः शोभावन्तो महाचिताः ।समाचिताः प्रतिदिशं द्वीपविस्तरमानतः ॥
उभयत्रावगाढाश्च लवणक्षीरसागरौ ।शाकद्वीपे तु वक्ष्यामि सप्त दिव्यान् महाचलान् ॥
देवर्षिगन्धर्व्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते ।प्रागायतः स सौवर्ण उदयो नाम पर्व्वतः ॥
तत्र मेघास्तु वृष्ट्यर्थं प्रभवन्ति च यान्ति च ।तस्यापरेण सुमहान् जलधारो महागिरिः ॥
सैव चन्द्रः समाख्यातः सर्व्वौषधिसमन्वितः ।तस्मान्नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम् ॥
नारदो नाम सैवोक्तो दुर्गशैलो महाचितः ।तत्राचले समुत्पन्नौ पूर्व्वं नारदपर्व्वतौ ॥
तस्यापरेण सुमहान् श्यामो नाम महागिरिःयत्र श्यामत्वमापन्नाः प्रजाः पूर्व्वमिमाः किल ॥
स एव दुन्दुभिर्नाम श्यामः पर्व्वतसत्तमः ।शब्दमृत्युः पुरा तस्मिन् दुन्दुभिस्ताडितः सुरैः ॥
वज्रज्वालान्तरमयः शाल्मलश्चान्तरालकृत् ।तस्यापरेण रजतो महानम्भो गिरिः स्मृतः ॥
सैव सोमक इत्युक्तो देवैर्यत्रामृतं पुरा ।सम्भृतञ्च हृतञ्चैव मातुरर्थे गरुत्मता ॥
तस्यापरे चाम्बिकेयः सुमनाश्चैव स स्मृतः ।हिरण्याक्षो वराहेण तस्मिन् शैले निसूदितः ॥
आम्बिकेयात् परो रम्यः सर्व्वौषधिसमन्वितः ।विभ्राजस्तु समाख्यातः स्फाटिकः स महा-गिरिः ॥
यस्माद्विभाजते नित्यं विभ्राजस्तन स स्मृतः ।सैवेह केशवेत्युक्तो यतो वायुः प्रवायति ॥
तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि पर्व्वतानां द्बिजोत्तमाः ।शृणुध्वं नामतस्तानि यथावदनुपूर्व्वशः ॥
द्विनामान्येव वर्षाणि यथैव गिरयस्तथा ।उदयस्योदयं वर्षं जलघारेति विश्रुतम् ॥
नाम्ना सान्तभयन्नाम वर्षं तत् प्रथमं स्मृतम् ॥
द्बितीये जलधारस्य सुकुमारमिति स्मृतम् ।तदेव शैशिरं नाम वर्षं संपरिकीर्त्तितम् ॥
रैवतस्य तु कौमारं तथैव च सुखोदयम् ।श्यामपर्व्वतवर्षन्तु मणीचकमिति स्मृतम् ॥
आनन्दकमिति प्रोक्तं तदेव मुनिभिः शुभम् ।सोमकस्य शुभं वर्षं विज्ञेयं कुसुमोत्तरम् ॥
तदेव शिवमित्युक्तं वर्षं सोमकसंज्ञितम् ।आम्बिकेयस्य मेदाकिं क्षेमकञ्चैव तत् स्मृतम् ॥
सेतुपर्व्वतकस्यापि महाद्रुममिति स्मृतम् ।तदेव ध्रुवमित्युक्तं वर्षं बिभ्राजसंज्ञितम् ॥
द्वीपस्य परिणाहञ्च ह्रस्वदीर्घत्वमेव च ।जम्वुद्वीपेन संख्यातस्तस्य मध्ये वनस्पतिः ॥
शाको नाम महावृक्षस्तस्य प्रजा महानुगाः ।एतेषु देवगन्धर्व्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः ॥
विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानाश्च तैः सह ।तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्व्वर्ण्यसमन्विताः ॥
तेषु नद्यस्तु वै सप्त प्रतिवर्षे समुद्रगाः ।द्बिनाम्नश्चैव ताः सर्व्वा गङ्गाः सप्तविधाः स्मृताः ॥
प्रथमा सुकुमारीति गङ्गा शिवजला शुभा ।अनुतप्ता च नाम्नैषा नदी संपरिकीर्त्तिता ॥
सुकुमारी तपःसिद्धा द्वितीया नामतः सती ।नन्दा च पावनी चैव तृतीया परिकीर्त्तिता ॥
शिवलोका चतुर्थी स्यात् त्रिविधा च पुनःस्मृता ।इक्षुश्च पञ्चमी ज्ञेया तथैव च पुनः कसू ॥
धेनुका च मृता चैव षष्ठी संपरिकीर्त्तिता ।सुकृता च गभस्ती च सप्तमी परिकीर्त्तिता ॥
एताः सप्त महाभागा प्रतिवर्षं शिवोदकाः ।पावयन्ति जनं सर्व्वं शाकद्वीपनिवासिनम् ॥
अभिगच्छन्ति ताश्चान्या नदीर्नद्यः सरांसि च ।बहूदकपरिस्रावा यतो वर्षति वासवः ॥
आसान्तु नामधेयानि परिमाणं तथैव च ।न शक्यं परिसंख्यातुं पुण्यास्ताः सरिदुत्तमाः ॥
ताः पिबन्ति महाहृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते ।ये ते शान्ततया प्रोक्ताः प्रमोदाश्चेति वैशिवाः ॥
आनन्दाश्रुमुखाश्चैव क्षेमकैश्च ध्रुवैः सह ।बर्णाश्रमाचारयुक्ता देशास्ते सप्त विश्रुताः ॥
अरोगा बलिनश्चैव सर्व्वे मरणवर्ज्जिताः ।अवसर्पिणी न तेष्वस्ति तथैवोत्सर्पिणी पुनः ॥
न तत्रास्ति युगावस्था चतुर्युगकृता क्वचित् ।त्रेतायुगसमः कालस्तथा तत्र प्रवर्त्तते ॥
शाकद्बीपादिषु ज्ञेयं पञ्चस्वेतेषु सर्व्वशः ।देशस्य तु विचारेण कालः खाभाविकः स्मृतः ॥
न तेषु शङ्करः कश्चिद्बर्णाश्रमकृतः क्वचित् ।धर्म्मस्याव्यभिचारेण एकान्तसुखिताः प्रजाः ॥
न तेषु माया लोभो वा ईर्ष्यासूया भयं तथा ।विपर्य्ययो न तेष्वस्ति तद्वै स्वाभाविकं स्मृतम् ॥
कालो न चव तेष्वस्ति न दण्डो न च दाण्डिकः ।स्वधर्म्मेण च धर्म्मज्ञास्ते रक्षन्ति परस्परम् ॥
”इति मात्स्ये १०२ अध्यायः ॥
 * ॥
अपि च । एवं परस्तात् क्षीरोदात् परितउपवेशितः शाकद्वोपो द्वात्रिंशल्लक्षयोजनायामःसमानेन दधिमण्डोदेन परीतः । यस्मिन् हिशाको नाम महीरुहः स्वक्षेत्रव्यपदेशकः ।यस्य हि महासुरभिगन्धस्तद्बीपमनुवायति ।तस्यापि प्रैयव्रत एवाधिपतिनाम्ना मेधातिथिः ।सोऽपि विभज्य सप्त वर्षाणि पुत्त्रनामानि तेषुस्वात्मजान् पुरोजवमनोजववेपमानधूम्रानीक-चित्ररेफबहुरूपविश्वाधारसंज्ञान् निधाप्याधि-पतीन् स्वयं भगवत्यनन्त आवेशितमतिस्तपोवनंप्रविवेश । एतेषां वर्षमर्य्यादागिरयो नद्यश्चसप्त सप्तैव । ईशान उरुशृङ्गो बलभद्रः शत-केशरः सहस्रस्रोता देवपालो महानस इति ।अनघा आयूर्दा उभयस्पृष्टिरपराजिता पञ्चपदीसहस्रश्रुतिर्निजधृतिरिति । तद्वर्षपुरुषा ऋत-व्रतसत्यव्रतदानव्रतानुव्रतनामानो भगवन्तं वाय्वा-त्मकं प्राणायामविधूतरजस्तमसः परमसमा-धिना यजन्ते । इति श्रीभागवते ५ स्कन्धे २०अध्यायः ॥
 * ॥
 युधिष्ठिरविक्रमादित्यशालि-वाहनादिशकनरपतीनामतीताब्दः । तस्यप्रमाणं दिनपञ्जिकायां द्रष्टव्यम् ॥
 (शक्तिः ।कर्म्म । यथा,  ऋग्वेदे । ६ । २४ । ४ ।“शचीवतस्ते पुरुशाक शाकागवामिव श्रुतयः सञ्चरणीः ॥
”“हे पुरुशाक बहुकर्म्मन्निन्द्र शचीवतः प्रज्ञा-वतस्ते त्वदीयाः शाकाः शक्तयः कर्म्माणि वा ।”इति तद्भाष्ये सायणः ॥
 * ॥
 समर्थे,  त्रि । यथा, ऋग्वेदे । ५ । ३० । १० ।“सन्ता इन्द्रो असृजदस्य शाकै-र्यदीं सोमासः सुषुता अमन्दन् ॥
”“शाकैः शक्तैर्म्मरुद्भिः सह ।” इति तद्भाष्येसायणः ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 शाक पु०
  न०
  शक--घञ् । १ पत्रपुष्पादौ अमरः २ वृक्षनेदे पु०
 (सेगुण) वृक्षे च ३ शक्तौ ४ शिरीषवृक्षे पु०
  शब्दरत्ना० ।५ स्वराज्यावधि वत्सरप्रवर्त्तके राजभेदे ६ तदीये वत्सरेच पु०
  मेदि० । श्यति सामर्थ्यं शो--क तस्य नेत्त्वम् ।“मूलपत्त्रे करीराग्रे फलकाण्डाधिरूढकम् । त्वक्पुष्पंकवकञ्चैव शाकं दशविधं स्मृतम्” इत्युक्तेषु ७ वृक्षा-दीनां पत्त्रादिषु न०
  । तत्र १ मूलं भूलकादेः । २ पत्रंवास्तूकादेः । ३ करीरं वंशादेः । ४ अग्रं वेत्रादेः । ५ फलंकुष्माण्डादेः । ६ काण्डं उत्पलादेः । ७ अधिरूढं ताला-स्थिमज्जादेः । ८ त्वक् मातुलाङ्गादेः । ९ पुष्पं कोविदा-रादेः । १० कवकं छत्रिकादेः । भावप्र० अन्यथोक्तं यथा“पत्रं पुष्प फलं नालं कन्दं संस्वेदजं तथा । शाकं षड्-विधमुद्दिष्टं गुरु विद्याद्यथोत्तरम्” । “प्रायः शाकानिसर्वाणि विष्टम्भीनि गुरूणि च । रूक्षाणि बहुवर्चांसिसृष्टविण्मारुतानि च । शाकं भिन्नत्ति वपुरस्थिनहन्ति नेत्रम् वर्णं विनाशयति रक्तमथापि शुक्रम् ।प्रज्ञाक्षयं च कुरुते पलितञ्च नूनम् हन्ति स्मृतिं गतिमिति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः” । ८ द्वीपभेदे मत्स्यपु०  १२१ अ०तत्प्रमाणाद्युक्तं यथा“शाकद्वीपस्य वक्ष्यामि यथावदिह निश्चयम् । कथ्यमानंनियोधध्वं शाकं द्वीपं द्विजोत्तमाः! । जम्बूद्वीपस्य वि-स्ताराद्द्विगुणस्तस्य विस्तरः । विस्तारात् द्विगुणश्चापिपरीणाहः समन्ततः । तेनावृतः समुद्रोऽयं द्वितीयोणवणोदकः । तत्र पुण्या जनपदा चिराच्च म्रियतेजनः । कुत एव च दुर्भिक्षं क्षपातेजोयुतेष्विह ।तत्रापि पर्वताः शुभ्राः सप्तैव मणिभूषिताः । शाकद्वीपा-दिषु स्येषु सप्त सप्त नगास्त्रिषु । ऋज्वायताः प्रति-दिशं निविष्टाः पर्वतोत्तमाः । रत्नाकराद्रिनामानःसालुमन्तो महाचिताः । समोदिताः प्रतिदिशं द्वीपवि-स्तारमानतः । उभवत्रावगाढौ च लवणक्षीरसागरौ ।शाकद्वीप्रे तु वक्ष्यामि सप्त दिव्यान् महाचलान् । देवर्षि-गन्धर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते । प्रागायतः स सौवर्णचदयो नाम पर्वतः । तत्र मेघास्तु वृष्ट्यर्थं प्रभवन्त्यप-यान्ति च । तस्यापरेण सुमहान् जलधारो महा-गिरिः । स वै चन्द्रः समाख्यातः सर्वौवधिसमन्वितः ।तस्मान्नित्यमुपादत्ते वासवः परमञ्जलम् । नारदो नामचैवोक्तो दुर्गशैलो महाचितः । तत्राचलौ समुत्पन्नौ पूर्वंनारदपर्वतौ । तस्यापरेण सुमहान् श्यामो नाम महा-गिरिः । यत्र श्यामत्वमापन्नाः प्रजाः पूर्वमिमाः किल ।स एव दुन्दुभिर्नाम श्यामपर्वतसन्निभः । शब्दमृत्युःपुरा तस्मिन् दुन्दुभिस्ताडितः सुरैः । रत्नमालान्तरमयःशाल्मलश्चान्तरालकृत् । तस्यापरेण रजतो महानस्तो-गिरिः स्मृतः । स वै सोमक इत्युक्तो देवैर्वत्रामृतंपुरा । अमृतञ्चाहृतञ्चेव मातुरर्थे गरुत्मता । तस्या-परे चाम्बिकेयः सुमनाश्चैव स स्मृतः । हिरण्याक्षोवराहेण तस्मिन् शैले निषूदितः । आम्बिकेयात् परोरम्यः सर्वाषधिनिवेशितः । विभ्राजस्तु समाख्यातःस्फाटिकस्तु महान् निरिः । यस्माद्विभ्राजते वह्निर्वि-भ्राजस्तेन स स्मृतः । सैवेह केशवेत्युक्तो यतो वायुःप्रवाति च । तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि पर्वतानां द्विजो-त्तमाः । शृणुध्वं नामतस्तानि यथावदनुपूर्वशः । द्वि-नामान्येव वर्षाणि यथैव गिरयस्तथा । उदयस्योदयंवर्षं जलधारेति विश्रुतम् । नाम्ना गतभयं नाम वर्षंतत् प्रथमं स्मृतम् । द्वितीयं जलधारस्य सुकुमारमितिस्मृतम् । तदेव शैशिरं नाम वर्षं तत् परिकीर्त्तितम् ।नारदस्य च कौमारन्तदेव च सुखोदयम् । श्यामपर्वत-वर्षं तदनीचकमिति स्मृतम् । आनन्दकमिति प्रोक्तंतदेव मुनिभिः शुभम् । सोमकस्य शुभं वर्षं विज्ञयंकुसुमोत्करम् । तदेवासितमित्युक्तं वर्षं सोमकसंज्ञितम् ।आम्बिकेयस्य मैनाकं क्षेमकञ्चैव तत् स्मृतम् । तदेवध्रुवमित्युक्तं वर्षं विभ्राजसंज्ञितम् । द्वीपस्य परि-णाहञ्च ह्रस्वदीर्घत्वमेव च । जम्बूद्वीपेन संख्यातं तस्यमध्ये वनस्पतिम् । शाको नाम महावृक्षः प्रजास्तस्यसहानुगाः । एतेषु देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः ।विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानाश्च तैः सह । तत्र पुण्याजनपदाश्चातुर्वर्ण्यसमन्विताः । तेषु नद्यश्च सप्तैव प्रति-वर्षं समुद्रगाः । द्विनाम्ना चैव ताः सर्वा गङ्गा सप्तविधास्मृता । प्रथमा सुकुमारीति गङ्गा शिवजला शुभा ।मुनितप्ता च नाम्नैषा नदी सम्परिकीर्त्तिता । सुकुमारीतपःसिद्धा द्वितीया नामतः सती । नन्दा च पावनीचैव तृतीया परिकीर्त्तिता । शिविका च चतुथीस्यात् द्विविधा च पुनः स्मृता । इक्षुश्च पञ्चमी श्वेथातथैव च पुनः कुहूः । वेणुका चामृता चैव षष्ठो सम्प-रिकीर्त्तिता । सुकृता च गभस्ती च सप्तमी परिकी-र्त्तिता । एताः सप्त महाभागाः! प्रतिवर्षं शिवोदकाः ।भावयन्ति जनं सर्वं शाकद्वीपनिवासिनम् । अभिगच्छन्तिताश्चान्या नदनद्यः सरांसि च । बहूदकपरिस्रावायतो वर्षति वासवः । तासान्तु नामधेयानि परिमाणंतथैव च । न शक्यं परिसंख्यातुं पुण्यास्ताः सरि-दुत्तमाः । ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर्जन्पदास्तु ते ।एते शान्तभयाः प्रीक्ताः प्रमोदा ये च वै शिवाः ।आनन्दाश्च सुखाश्चैव क्षेमकाश्च नरैः सह । वर्णाश्रमा-चारयुता देशास्ते सप्त विश्रुताः । आरोग्या बलिनश्चैवसर्वे मरणवर्जिताः । अवसर्पिणी न तेष्वस्ति तथैवोत्सर्पिणी पुनः । न तत्रास्ति युगावस्था चतुर्युगकृताक्वचित् । त्रेतायुगसमः कालस्तथा तत्र प्रवर्त्तते । शाकद्वीपादिषु ज्ञेयं पञ्चस्वंतषु सर्वशः । देशस्य तु विचा-रेण कालः स्वाभाविकः स्मृतः । न तेषु सङ्करः क-श्चित् वर्णाश्वमकृतः क्वचित् । धर्मस्य चाव्यभीचारादेका-न्तसुखिनो जनाः । न तेषु माया लोभो वा ईर्ष्यासूयाभयं कुतः । विपर्ययो न तेष्वस्ति तद्वै स्वाभाविकंस्मृतम् । कालो मैव च तेष्वस्ति न दण्डो न च दा-ण्डिकः । स्वधर्मेण च धर्मज्ञास्ते रक्षन्ति परस्परम्” ।

Capeller

German

 1. शा॑क m.
  Kraft,  Hilfe.

 2. शाक॑ kräftig,  hinfreich
 m.
  Helfer.

 3. शाक m.
  Kraut,  Gemüse.

 4. शाक zu den Śaka gehörig
 m.
  n.
  ŚakaJahr
(von 78 n.
  Chr.),  Ära überh.

Grassman

German

 śāká,  a.,  m.,  stark,  hülfreich,  Gehülfe (v. śak).
-ás aruṇás suparṇás {881, 6} (śā́kmanā).
-é wol śā́ke zu lesen (BR.) {369, 2}.
-aís nṛ́bhis asya 〰 (marúdbhis) {313, 11}
 asya 〰 (marúdbhis) {384, 10}
 {460, 4}.

 śā́ka,  m.,  Kraft [von śak]
 vgl. puru-śā́ka.
-ās śácīvatas te puruśāka 〰 {465, 4}.

Burnouf

French

 शाक शाक m.
  n.
  herbe,  toute matière herbacée comestible.
-- M. (शक्) pouvoir,  force.
		 Le 6ᵉ grand dvīpa,  entouré par
la mer de lait.
		 Ere,  en gén. 
		 l'ère de Śālivāhana a [78 ans
ap. J.-C.].
		 Mimosa śirīṣa
 tectona grandis [bois de tek],  bot.

Stchoupak

French

 १ शाक-
 nt. herbe potagère,  légume,  végétal 
 m.
  teck,  Tectona
grandis 
 n.
  d'un Dvīpa.
°दीक्षा- f.
  pl.
  fait de se nourrir exclusivement de légumes.
°रस- m.
  jus de légumes,  bouillon 
 -ई-कृ- changer en jus de
légumes.
°वाट- -क- m.
  -इका- f.
  jardin potager.
शाकाशन- (शाकासन-) a. qui se nourrit de légumes, 
végétarien 
 शाकाहार- id.

 २ शाक-
 a. relatif aux Śaka (Indoscythes) ou à leur prince.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.