| YouTube Channel

शस्यं (zasyaM)

 
Apte 1890
English
शस्यं [शस्-यत्] 1 Corn or grain in general
दुदोह गां स यज्ञाय शस्याय मघवा दिवं R. 1. 26.
2 The produce or fruit of a plant or tree
शस्यं क्षेत्रगतं प्राहुः सतुषं धान्यमुच्यते
see तंडुल also.
3 A merit.
Comp.
क्षेत्रं a corn-field.
भक्षक a. granivorous.
मंजरी {1} an ear of corn. {2} a fruit-stalk.
मालिन् a. crowned with harvests.
शालिन्,
संपन्न a. abounding in corn.
शूकं a beard of corn.
संपद् f. abundance of corn.
संब (व) रः the Sāla tree.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शस्यं,
क्ली,
 (शस + “तकिशसिचतियतीति ।”३ । १ । ९७ । इत्यस्य वार्त्तिकोक्त्या यत् ।) वृक्षादि-निष्पन्नम् । तत्पर्य्यायः । फलम् २ । इत्यमरः ॥
वृक्षाणां लतादीनाञ्च फलं निष्पन्नत्वमागतंआम्रादिकं शस्यं सस्यपदवाच्यं इत्यन्वयः ।फलति निष्पद्यते फलं फलनिष्पत्तौ पचादित्वा-दन् । सस्ति स्वपिति सस्यं सस लु र स्वप्ने कृद्धो-रिति यः सस्यं द्बिदन्त्यम् । ग्राम्यकविकथानुबन्धइव नीरसस्यमनोहरो देश इति नलदमयन्ती-श्लेषात् ।“श्रंसनं सीसकं सस्यं ग्रस्तं सास्ना च साध्व-सम् ॥
”इत्युष्मविवेकाच्च ॥
तालव्यादिदन्त्यान्तश्च तथाहि शन्सु हिंसास्तुत्योरित्यस्मात् कृ वृष मृजेतिक्यपि यत् शस्यं तत् क्रियावाच्येऽपि फलेऽपिदृश्यते । तालव्या अपि दन्त्याश्च शस्यशूकर-पांशव इत्युष्मभेदः । इति तट्टीकायां भरतः ॥
* ॥
क्षेत्रस्थधान्यादि । यथा, --“शस्यं क्षेत्रगतं प्राहुः सतुषं धान्यमुच्यते ।आमं वितुषमित्युक्तं स्विन्नमन्नमुदाहृतम् ॥
”इति स्मृतिः ॥
ग्राम्यशस्यानि यथा, --“व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमाश्चाणवस्तिलाः ।प्रियङ्गवो ह्युदाराश्च कोरदूषाः सचीनकाः ॥
”उदाराः दीर्घशालयः ।“माषा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलत्यकाः ।आढक्यश्चणकाश्चैव शाणाः सप्तदश स्मृताः ॥
इत्येता ओषधीनान्तु ग्राम्याणां जातयो मुने ॥
”ग्राम्यारण्यशस्यानि यथा, --“ओषध्यो यज्ञियाश्चैव ग्राम्यारण्याश्चतुर्द्दश ।व्रीहयश्च यवा माषा गोधूमाश्चाणवस्तिलाः ॥
प्रियङ्गुसप्तमा ह्येते अष्टमास्तु कुलत्थकाः ।श्यामाकास्त्वथ नीवारा जर्त्तिलाः सगवेधुकाः ॥
तथा वेणुयवाः प्रोक्तास्तथा मर्कटका मुने ।ग्राम्यारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यस्तु चतुर्द्दश ॥
”इति विष्णुपुराणे १ अंशे ६ अध्यायः ॥
* ॥
नवशस्यसम्भोगनक्षत्राणि यथा, --“अनुराधा मृगशिरो रेवती चोत्तरात्रयम् ।हस्ता चित्रा मघा पुष्या श्रवणा च पुनर्व्वसुः ॥
रोहिणी नवशस्यादिनवद्रव्याशनादिषु ।प्रशस्तं नवपीठादिसम्भोगं ग्रहविद्बदेत् ॥
” * ॥
नवशस्यश्राद्धादिकालो यथा, --“शरद्वसन्तयोः केचिन्नवयज्ञं प्रचक्षते ।धान्यपाकवशादन्ये श्यामाको वनिनः स्मृतः ॥
”इत्यनेन शरद्बसन्तविहितनवशस्येष्टेः ।“श्यामाकैर्व्रीहिभिश्चैव यवैरन्योन्यकालतः ।प्राग्यज्ञं युज्यतेऽवश्यं न त्वत्राग्रयणात्ययः ॥
”इति कालान्तरदर्शनात् श्राद्धेऽपि तथा ।आग्रयणं नवशस्येष्टिः ।“वृश्चिके शुक्लपक्षे तु नवान्नं शस्यते बुधैः ।अपरे क्रियमाणं हि धनुष्येव कृतं भवेत् ॥
धनुषि यत् कृतं श्राद्धं मृगनेत्रासु रात्रिषु ।पितरस्तन्न गृह्णन्ति नवान्नामिषकाङ्क्षिणः ॥
”अपरे कृष्णपक्षे ।“पौषे चैत्रे कृष्णपक्षे नवान्नं नाचरेद्बुधः ।भवेत् जन्मान्तरे रोगी पितॄणां नोपतिष्ठते ॥
यद्यपि व्रीहिपाके च यवपाके च पार्थिव ।न तावाद्यौ महाराज विना श्राद्धं कथञ्चन ॥
”इति विष्णुधर्म्मोत्तरवचने श्राद्धं प्रति व्रीहियव-पाकयोर्निमित्तत्वं प्रतीयते । तथापि नवोदकेनवान्ने च इति शातातपवचने पूर्व्वोक्तबहुषुवचनेषु च नवान्नस्य श्रुतेर्नवान्नत्वेनैवोभयसाधा-रणं निमित्तं लाघवात् । अभिलापवाक्ये नवा-न्नागमनिमित्तमिति नियोज्यम् । न तु यवान्ना-गमादि । वृश्चिके शुक्लपक्षे च इति तु धनुरादि-पर्य्युदस्तेतरगौणकालमध्ये वृश्चिकस्य प्राशस्त्य-मात्रार्थं न तु श्राद्धान्तरार्थमिति । इति मल-मासतत्त्वम् ॥
अन्यत् नवान्नशब्दे द्रष्टव्यम् ॥