| YouTube Channel

शस्त्रहतचतुर्दशी (zastrahatacaturdazI)

 
Monier Williams Cologne
English
शस्त्र—हत—चतुर्दशी
f.
N.
 of a partic. fourteenth day sacred to the memory of fallen warriors,
L.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शस्त्रहतचतुर्द्दशी,
स्त्री,
 (शस्त्रहतानां चतुर्द्दशी ।युद्धादिहतानां श्राद्धादिकर्म्मणि प्रशस्ततया-स्यास्तथात्वम् ।) गौणाश्विनकृष्णचतुर्द्दशी ।गौणकार्त्तिककृष्णचतुर्द्दशी च । यथा, लिङ्ग-पुराणम् ।“दीपमालां तथा कृष्णचतुर्द्दश्यां शिवाग्रतः ।चतुष्पथे च नद्याञ्च चत्वरेषु गृहेषु च ।एकविंशकुलोपेतो वसेच्छिवपुरे नरः ॥
”अत्र शस्त्रहतानामुल्कादानं अन्येषान्तु दर्शे ।इति संवत्सरकौमुदी ॥
* ॥
अन्यच्च । अथशस्त्रहतचतुर्द्दशी तत्र विष्णुः । युद्धहतानांश्राद्धकर्म्मणि चतुर्द्दशी प्रशस्ता । युद्धहताना-मेवेति न नियमार्थमिदम् । ब्रह्मपुराणे ।“प्रायोऽनशनशस्त्राग्निविषाद्युद्बन्धिनान्तथा ।चतुर्द्दश्यान्तु कर्त्तव्यं तृप्त्यर्थमिति निश्चयः ॥
”प्रायो महापथगमनम् । वायुपुराणे ।“युवानस्तु गृहे यस्य मृषास्तेषान्तु दापयेत् ।शस्त्रेण तु हता ये वै तेषां दद्याच्चतुर्द्दशीम् ॥
”युवान एव पित्रादयो मृता इत्यर्थः । मरीचिः ।“विषशस्त्रश्वापदाहितिर्य्यग्ब्राह्मणघातिनाम् ।चतुर्द्दश्यां क्रिया कार्य्या अन्येषान्तु विगर्हिता ॥
”ब्राह्मणकृतघातोऽस्यास्तीति ब्राह्मणघाती ये चवै ब्राह्मणैर्हता इति ब्रह्मपुराणवचनात् । न तुकृतब्राह्मणघातः तस्य पतितत्वात् अन्येषाम-शस्त्रादिहतानाम् । एतच्च शस्त्रहतश्राद्धंविष्ण्वादिभिः सामान्यप्रकरणलिखनात् सकल-कृष्णपक्षसाधारणं पित्रादीनामेव पार्व्वणविधि-प्रकरणात् पार्व्वणविधिना कार्य्यम् ।“सपिण्डीकरणादूर्द्ध्वं यत्र यत्र प्रदीयते ।तत्र तत्र त्रयं कुर्य्याद्बर्ज्जयित्वा मृताहनि ॥
”इति शङ्खवचनाच्च ॥
* ॥
ननु अन्येषान्तु विगहिता इति श्रवणात् । कथंत्रैपुरुषिकपार्व्वणविधिः । न यस्य पुरुषास्त्रयएव शस्त्रहतास्तस्य त्रैपुरुषिकविधिरुपपद्यते ।एवं यस्य द्वौ शस्त्रहतावेको वा तेनापि द्वैपुरु-षिकैकपुरुषिकं पार्व्वणं कर्त्तव्यम् । यथा, मनुः ।“पिता यस्य तु वृत्तः स्यात् जीवेच्चापि पिता-महः ।पितुः सनामसङ्कीर्त्त्य कीर्त्तयेत् प्रपितामहम् ॥
”तथा हारीतः ।“पितामहेऽपि जीवे वै पितर्य्येव समापयेत् ॥
”नन्वेकोद्दिष्टमेव श्रूयते । यथा शङ्खः ।“सपिण्डीकरणादूर्द्ध्वमृते कृष्णचतुर्द्दशीम् ।प्रतिसंवत्सरादन्यदेकोद्दिष्टं न कारयेत् ॥
”यमः ।“सपिण्डीकरणादूर्द्ध्वं यत् पितृभ्यः प्रदीयते ।एकोद्दिष्टविधानेन तत् कार्य्यं शस्त्रघातिने ॥
”भविष्यपुराणे ।“समत्वमागतस्यापि पितुः शस्त्रहतस्य च ।चतुर्दश्यान्तु कर्त्तव्यमेकोद्दिष्टं न पार्व्वणम् ॥
चतुर्द्दश्यान्तु यच्छ्राद्धं सपिण्डीकरणे कृते ।एकोद्दिष्टविधानेन तत्कार्य्यं शस्त्रघातिने ॥
” * ॥
उच्यते । एषां वचनानाममूलकत्वात् समूलत्वे-ऽपि पार्व्वणाशक्तविषयाण्येतानि विष्ण्वादिवच-नेषु पार्व्वणावगतेः । भ्रात्रादीनान्तु शस्त्रहता-नामेकोद्दिष्टविधिना कार्य्यम् ।“अपुत्त्रा ये मृताः केचित् स्त्रियो वा पुरुषाश्चये ।तेषामपि च देयं स्यादेकोद्दिष्टं न पार्व्वणम् ॥
”इत्यापस्तम्बवचनेन पार्व्वणनिषेधात् । तच्च नसकलकृष्णपक्षसाधारणं विष्ण्वादिवचनेषु श्राद्ध-शब्दस्य पार्व्वणपरत्वोक्तेः । किन्त्वाश्विनमासीय-कृष्णपक्षविषयम् । ब्रह्मपुराणे प्रायोऽनशने-त्यादिना सकलकृष्णपक्षसाधारणं श्राद्धमभि-धाय आश्विने । तर्पणीयाश्चतुर्द्दश्यां लुप्तपिण्डो-दकक्रिया । इति यत् पुनरभिधानं तच्छस्त्र-हतभ्रात्रादिविषयं अतएव तत्रैवामावास्यायांपितरः पूज्या नान्दीमुखा अपीति वृद्धप्रपिता-महादीनामपि श्राद्धं दर्शितम् । इत्यञ्च चतु-र्द्दश्यामशस्त्रहतश्राद्धनिन्दा आश्विनमासीय-पक्षश्राद्धादिकल्पव्यतिरिक्तसामान्यकृष्णपक्षवि-हितश्राद्धकाम्यश्राद्धविषया प्रकरणभेदेन श्राद्ध-कर्म्मभेदात् सामान्यविशेषन्यायात् इतरथा चतु-र्द्दश्यां संक्रान्तिश्राद्धेऽशस्त्रहतनिन्दा स्यात् ।अतएव कृष्णपक्षे दशम्यादौ वर्ज्जयित्वा चतुर्द्दशीमिति मनुवचनेऽपि चतुर्द्दशीवर्ज्जनं पक्ष-श्राद्धादिव्यतिरिक्तश्राद्धविषयम् ॥
* ॥
ननुशस्त्रादिहतानां श्राद्धनिषेधः श्रुयते । तथाछागलेयः ।“शस्त्रविप्रहतानाञ्च शृङ्गिदंष्ट्रिसरीसृपैः ।आत्मनस्त्यागिनाञ्चैव श्राद्धमेषां न कारयेत् ॥
”सत्यं बुद्धिपूर्व्वहतानामेव । प्रमादमृतानान्तुश्राद्धादिकमाहाङ्गिराः ।“अथ कश्चित् प्रमादेन म्रियतेऽग्न्युदकादिभिः ।अशौचं तस्य कर्त्तव्यं कर्त्तव्या चोदकक्रिया ॥
”अबुद्धिपूर्व्वमपि शृङ्ग्यादिभिः क्रीडां कुर्व्वतांमृतानां न कर्त्तव्यम् । यथा, ब्रह्मपुराणम् ।“शृङ्गिदंष्ट्रिनखिव्यालविषवह्निस्त्रिया जलैः ।आदरात् परिहर्त्तव्यः कुर्व्वन् क्रीडां मृतस्तु यः ॥
”परिहर्त्तव्यः श्राद्धादौ शास्त्रानुमत्या बुद्धिपूर्व्व-मृतानामपि कर्त्तव्यम् । यथाह वृद्धगार्ग्यः ।“वृद्धः शौचस्मृतेर्लुप्तः प्रत्याख्यातभिषक्क्रियः ।आत्मानं घातयेद्यस्तु भृग्वग्न्यनशनादिभिः ॥
अस्य त्रिरात्रमशौचं द्बितीये त्वस्थिसञ्चयः ।तृतोये तूदकं कृत्वा चतुर्थ श्राद्धमिष्यते ॥
”एवं क्रीडाव्यतिरेकेणाबुद्धिपूर्व्वं मृताः शास्त्रानु-मत्या बुद्धिपूर्व्वकमृता अपि श्राद्धार्हाः कथंलुप्तपिण्डोदकत्वमिति चेत् गौणमिति ब्रूमः ।बुद्धिपूर्व्वे पिण्डोदकक्रियालोपादिति । इतिश्राद्धविवेकः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
शस्त्रहतचतुर्दशी स्त्री शस्त्रहतोद्देश्यकश्राद्धाङ्गं चतुर्दशी ।गौणाश्विनकृष्णपक्षचतुर्दश्यां तत्र कर्त्तव्यं आद्धवि०दर्शितं यथा“अथ शस्त्रहतचतुर्दशी । विष्णुः युद्धहतानां श्राद्ध-कर्मणि चतुर्दशी प्रशस्ता” ।शस्त्रयुद्धहतानामेवेति न नियमार्थम् ब्रह्मपुराणे“प्रायाऽनशनशस्त्राग्निबिषोद्वन्धनिनां तथा । चतुर्दश्यांतु कर्त्तव्यं तृप्त्यर्थमिति निश्चयः” प्रायोमहापथगम-नम् । वायुपुराणे “युवानस्तु गृहे यस्य मृतास्तेषान्तुदापयेत् । शस्त्रेण च हता ये वै तेषां दद्याच्चतुर्द-शीम्” । युवान एव पुत्रादयो मृता इत्यर्थः । मरीचिः“विषशस्त्रश्वापदाहितिर्य्यग्ब्राह्मणघातिनाम् । चतु-दैश्यां क्रिया कार्य्या अन्येषान्तु विगर्हिता” । ब्राह्म-णकृतघातोऽस्यास्तीति ब्राह्मणघाती तेषां, ये च ब्राह्म-णैर्हताः” इति ब्रह्मपुराणवचनात् न तु कृतव्राह्मणा-घातस्य पतितत्वात् । अन्येषाम् अशस्त्रादिहतानाम्एतच्च शस्त्रहतश्राद्धं विष्ण्वादिभिः सामान्यप्रकरण-लिखनात् सकलकृष्णपक्षसाधारणम् पित्रादीनामेयपार्वणविधिप्रकरणात् पार्वणविधिना कार्य्यं “सपि-ण्डीकरणादूर्द्ध्वं यत्र यत्र प्रदीयते । तत्र तत्र त्रयंकुर्य्याद्वर्जयित्वा मृताहनि” इति शङ्खवचनाच्च ।मनु “अन्येषान्तु विगर्हिता” इति श्रवणात् कथं त्रैपुरु-षिकपार्वणविधिः न यस्य पुरुषास्त्रय एव शस्त्रहतास्तस्यत्रैपुरुषिकविधिरुपपद्यत एव यस्य द्वौ शस्त्रहतौ एकोवा तेनापि द्वैपुरुषिकैकपुरुषिकमेव पार्वणं कर्त्तव्यंयथा मनुः “पिता यस्य तु वृत्तः स्याज्जीवेद्वापि पिता-महः । पितुः स नाम संकीर्त्त्य कीर्त्तयेत् प्रपितामहम्”तथा हारोतः “पितामहोऽपि जीवेद्वै पितर्य्येव समा-पयेत्” । नन्वेकोद्दिष्टमात्रं श्रूयते यथाह गार्म्यः“सपिण्डीकरणादूर्द्ध्वं मृते कृष्णचतुर्दशीम् । प्रतिसंवत्-सरादन्यदेकोद्दिष्टं न कारयेत्” यमः “सपिण्डीकर-णादूर्द्ध्वं यत् पितृभ्यः प्रदीयते । एकोद्दिष्टविधानेनप्रदेयं शस्त्रघातिने” भविष्यपुराणे “समत्वमागतस्यापिपितुः शस्त्रहतस्य च । चतुर्दश्यां तु कर्त्तव्यमेकोद्दिष्टंन पार्वणम् । चतुर्दश्यां तु यत् श्राद्धं सपिण्डीकरणेकृते । एकोद्दिष्टविधानेन प्रदेयं शस्त्रघातिने” उच्यते ।एषां वचनानाममूलत्वात् समूलत्वेऽपि पार्वणाशक्तवि-षयकाण्येवैतानि विष्णादिवचनेषु पार्वणावगतेः । भ्रा-त्रादीबान्तु शस्त्रहतावाम् एकोद्दिष्टविधिना कार्य्यम् ।“अपुत्रा ये मृताः केचित् स्त्रियो वा पुरुषाश्च ये ।तेषामपि च देय स्यादेकोद्दिष्टं न पार्वणम्” इत्याप-स्तम्बवचने पार्वणनिषेधात् तच्च न सकलकृष्णपक्षसा-धारणं विष्ण्वादिवचने श्राद्धशब्दस्य पार्वणवरत्वोक्तेः ।किन्त्वाश्विनमासीयकृष्णपक्षविपयम् । ब्रह्मपुराणे “प्राया-मशनेत्यादिना सकलकृष्णपक्षसाधारणं श्राद्धमभिधाया-श्विने “तर्पणीयाश्चतुर्दश्यां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः” इतिपुनरभिधानं तच्छस्त्रहतभ्रात्रादिविषयम् अतएव तत्रैव“अमाबास्यार्या पितरः पूज्या नान्दीमुखा अपीति” वृद्ध-प्रपिताम हादीनामपि श्राद्धं दर्शितम् । इयञ्च चतुर्दश्या-मशस्त्रहतश्राद्धनिन्दा आश्विनमासीयकृष्णयपक्षश्राद्धा-दिकल्पव्यतिरिक्तमामान्यकृष्णपक्षविहितश्राद्धकाम्यश्राद्धवि-घया प्रकरणभेदेन श्राद्धकर्मभेदात् सामान्यविशेषन्या-याच्च इतरथा चतुर्दश्यां संक्रान्तिश्राद्धेऽशस्त्रहतनिन्दा-स्यात् अतएव “कृष्णपक्षे दशम्यादौ वर्जयित्वा चतुर्दशी-मिति” भनुवचनेऽपि चतुर्दशीवर्जनं पक्षश्राद्धादिव्यति-रिक्तविषयम् । ननु शस्त्रादिहतानां श्राद्धनिषेधः श्रू-यते यथा छागलेयः “शस्त्रविप्रहतानाञ्च शृङ्गिदंष्ट्रिसरीसृपैः । आत्यनस्त्यागिनाञ्चैव श्राद्धमेषां न कार-येत्” । सत्यं बुद्धिपूर्वकमृतानामेव । प्रमादमृतानाञ्चश्राद्धादिकमाह अङ्गिराः “अथ कश्चित् प्रभादेन म्रियतेऽग्न्युदकादिभिः । अशौचं तस्य कर्त्तव्यं कर्त्तव्या चोद-कक्रिया” । अबुद्धिपूर्वकमपि शृङ्ग्यादिमिः क्रीडांकुर्वतां मृतानां न कर्त्तव्यम् । ब्रह्मपुराणे “शृङ्गिदंष्ट्रि-नखिव्यालविषवह्निस्त्रिया जलैः । आदरात् परिहर्त्तव्यःकुर्वन् क्रीडां मृतस्तु यः” । परिहर्त्तव्यः श्राद्धादौ ।शास्त्रानुमत्या बुद्धिपूर्वकमृतानामपि कर्त्तव्यम् । गर्ग्यः“नष्टशौचस्मृतिर्लुप्तप्रत्याख्यतभिषक्क्रियः । आत्मानंघातयेद्यस्तु भृग्वग्न्यनशनादिभिः । तस्य त्रिरात्रमा-शौचं द्वितीये त्वस्थिसञ्चयः । तृतीये तूदकं कृत्वा चतुर्थेश्राद्धमिष्यते” । एवं क्रीडाव्यतिरेकेणाऽवुद्धिपूर्वमृताःशास्त्रानुमत्या च बुद्धिपूर्वकमृता अपि श्राद्धार्हाः । कथम्लुप्तपिण्डोदकत्वम् इति चेद्गौणमिति ब्रूमः बुद्धि-पूर्वकमृते पिण्डोदकक्रियालोपात्” ।