| YouTube Channel

शवः (zavaH)

 
Apte
English
शवः [śavḥ] वम् [vam], वम् [शव्-अच्] A corpse, dead body
अबान्धवं शवं चैव निर्हरेयुरिति स्थितिः
Ms.*
 1.55. -वम् Water
तं नस्त्वं शवशयनाभ शान्तमेधम्
Bhāg.*
 4.7.33.
Comp.
 -आच्छादनम् covering of a corpse, shroud. -आश
a.
 feeding on corpses
यावन् नराशैर्न रिपुः शवाशान् संतर्पयत्यानम तावदस्मै
Bk.*
 12. 75. -काम्यः a dog. -दाहः cremation (of dead bodies).-यानम्, -रथः a hearse, bier, a sort of litter for carrying a corpse. -शयम् lotus. ˚नाथः the epithet of Viṣṇu
Bhāg.*
 4.7.33. -शयनम् a cemetery, cremation ground.-शिबिका a bier.
Apte 1890
English
शवः
वं [शव्-अच्] A corpse, dead body
Ms. 10. 55.
वं Water.
Comp.
आच्छादनं covering of a corpse, shroud.
आश a feeding on corpses
Bk. 12. 75.
काम्यः a dog.
दाहः cremation (of dead bodies).
यानं,
रथः a hearse, bier, a sort of litter for carrying a corpse.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 जलम्, वारि, अम्बु, अम्भः, पयः, सलिलम्, सरिलम्, उदकम्, उदम्, जडम्, पयस्, तोयम्, पानीयम्, आपः, नीरम्, वाः, पाथस्, कीलालम्, अन्नम्, अपः, पुष्करम्, अर्णः, पेयम्, सलम्, संवरम्, शंवरम्, संम्बम्, संवत्सरम्, संववरः, क्षीरम्, पायम्, क्षरम्, कमलम्, कोमलम्, पीवा, अमृतम्, जीवनम्, जीवनीयम्, भुवनम्, वनम्, कबन्धम्, कपन्धम्, नारम्, अभ्रपुष्पम्, घृतम्, कं, पीप्पलम्, कुशम्, विषम्, काण्डम्, सवरम्, सरम्, कृपीटम्, चन्द्रोरसम्, सदनम्, कर्वुरम्, व्योम, सम्बः, सरः, इरा, वाजम्, तामरस, कम्बलम्, स्यन्दनम्, सम्बलम्, जलपीथम्, ऋतम्, ऊर्जम्, कोमलम्, सोमम्, अन्धम्, सर्वतोमुखम्, मेघपुष्पम्, घनरसः, वह्निमारकः, दहनारातिः, नीचगम्, कुलीनसम्, कृत्स्नम्, कृपीटम्, पावनम्, शरलकम्, तृषाहम्, क्षोदः, क्षद्मः, नभः, मधुः, पुरीषम्, अक्षरम्, अक्षितम्, अम्ब, अरविन्दानि, सर्णीकम्, सर्पिः, अहिः, सहः, सुक्षेम, सुखम्, सुरा, आयुधानि, आवयाः, इन्दुः, ईम्, ऋतस्ययोनिः, ओजः, कशः, कोमलम्, कोमलम्, क्षत्रम्, क्षपः, गभीरम्, गम्भनम्, गहनम्, जन्म, जलाषम्, जामि, तुग्र्या, तूयम्, तृप्तिः, तेजः, सद्म, स्रोतः, स्वः, स्वधा, स्वर्गाः, स्वृतिकम्, हविः, हेम, धरुणम्, ध्वस्मन्वतु, नाम, पवित्रम्, पाथः, अक्षरम्, पूर्णम्, सतीनम्, सत्, सत्यम्, शवः, शुक्रम्, शुभम्, शम्बरम्, वूसम्, वृवूकम्, व्योमः, भविष्यत्, वपुः, वर्वुरम्, वर्हिः, भूतम्, भेषजम्, महः, महत्, महः, महत्, यशः, यहः, यादुः, योनिः, रयिः, रसः, रहसः, रेतम्
noun
सिन्धुहिमवर्षादिषु प्राप्तः द्रवरुपो पदार्थः यः पान-खान-सेचनाद्यर्थम् उपयुज्यते।
"जलं जीवनस्य आधारम्। /अजीर्णे जलम् औषधं जीर्णे बलप्रदम्। आहारकाले आयुर्जनकं भुक्तान्नोपरि रात्रौ न पेयम्।"
Synonyms:
 शवः, मृतकम्, कुणपः, क्षितिवर्धनः
noun
मृतशरीरम्।
"मृत्योः पश्चाद् शवं दहति।"
Synonyms:
 शवः
noun
एकः शिक्षकः ।
"शवसः उल्लेखः विवरणपुस्तिकायाम् अस्ति"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शवः,
पुं,
क्ली,
 (शवति दर्शनेन चित्तं विकरो-तीति । शव विकारे + अच् ।) मृतशरीरम् ।तत्पर्य्यायः । कुणपः २ । इत्यमरः ॥
क्षिति-वर्द्धनः ३ । इति शब्दरत्नावली ॥
मृतकम् ४ ।इति वराहपुराणम् ॥
* ॥
तद्दाहविधिर्यथा, --“नष्टसंज्ञं समुद्दिश्य ज्ञात्वा मृत्युवशं गतम् ।महावनस्पतिं गत्वा गन्धांश्च विविधानपि ॥
घृततैलसमायुक्तं कृत्वा वै देहशोधनम् ।तेजो व्यपकरं चास्य तत् सर्व्वं परिकल्प्य च ॥
दक्षिणायां शिरः कृत्वा सलिले तं निधाय च ।तीर्थाद्यावाहनं कृत्वा स्नापनं तस्य कारयेत् ॥
गयादीनि च तीर्थानि ये च पुण्याः शिलो-च्चयाः ।कुरुक्षेत्रञ्च गङ्गा च यमुना च सरिद्वरा ॥
कौशिकी च पयोष्णी च सर्व्वपापप्रणाशिनो ।गण्डकी भद्रनामा च सरयूर्बलदा तथा ॥
वनानि नव वाराहं तीर्थं पिण्डारकं तथा ।पृथिव्यां यानि तीर्थानि चत्वारः सागरास्तथा ॥
सर्व्वाणि मनसा ध्यात्वा स्नानमेवन्तु कारयेत् ।प्राणाद्गतन्तु तं ज्ञात्वा चितां कृत्वा विधानतः ॥
तस्या उपरि तं स्थाप्य दक्षिणाग्रं शिरस्तथा ।देवानग्निमुखान् ध्यात्वा गृह्यहस्ते हुताशनम् ॥
प्रज्वाल्य विधिवत्तत्र मन्त्रमेतदुदीरयेत् ।कृत्वा सुदुष्करं कर्म्म जानता वाप्यजानता ॥
मृत्युकालवशं प्राप्य नरः पञ्चत्वमागतः ।धर्म्माधर्म्मसमायुक्तो लोभमोहसमावृतः ॥
दह एतस्य गात्राणि देवलोकाय गच्छतु ।एवमुक्त्वा ततः शीघ्रं कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् ॥
ज्वलमानं तदा वह्निं शिरःस्थाने प्रदापयेत् ।चातुर्व्वर्णेषु संस्कारमेवं भवति पुत्त्रक ।गात्राणि वाससी चैव प्रक्षाल्य विनिवर्त्तयेत् ॥
मृतनाम ततोद्दिश्य दद्यात् पिण्डं महीतले ।तदाप्रभृति चाशौचं दैवकर्म्म न कारयेत् ॥
”इति वाराहे श्राद्धोत्पत्तिनामाध्यायः ॥
अन्यत् दाहशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
* ॥
तस्य स्पर्शेदोषो यथा, --वाराह उवाच ।“स्पृष्ट्वा तु मृतकं भद्रे नरं पञ्चत्वमागतम् ।मम शास्त्रं बहिः कृत्वा यः श्मशानं प्रपद्यते ॥
पितरस्तस्य सुश्रोणि आत्मानञ्च पितामहाः ।श्मशाने जम्बुका भूत्वा भक्षयन्तः शवांस्तथा ॥
ततो हरेर्व्वचः श्रुत्वा कर्म्मकामा वसुन्धरा ।उवाच मधुरं वाक्यं सर्व्वलोकहिताय वै ॥
धरण्युवाच ।तव नाथ प्रपन्नानां क्व पापं विद्यते प्रभो ।प्रायश्चित्तञ्च मे ब्रूहि येन मुच्यति किल्वि-षात् ॥
वाराह उवाच ।शृणु सुन्दरि ! तत्त्वेन यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।कथयिष्यामि ते हीदं शोभनं पापनाशनम् ॥
एकाहारं दिनान् सप्त त्रिदिनं चाप्युपोषितः ।पञ्चगव्यं ततः पीत्वा शीघ्रं मुच्यति किल्वि-षात् ॥
शवे स्पृष्टेऽपराधस्य एष ते कथितो विधिः ।सर्व्वथा वर्जनीयो वै सर्व्वभागवतेन तु ॥
य एतेन विधानेन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।विमुक्तः सर्व्वपापेभ्यः अपराधो न विद्यते ॥
”अपि च ।वराह उवाच ।“स्पृष्ट्वा तु मृतकं देवि ! यो मत्क्षेत्रेषु तिष्ठति ।शतं वर्षसहस्राणि गर्भेषु परिवर्त्तते ॥
दश वर्षसहस्राणि चण्डालश्चैव जायते ।अन्धः सप्तसहस्राणि मण्डूकश्च शतं समाः ॥
मक्षिका त्रीणि वर्षाणि टिट्टिभैकादशं समाः ।दश वै सप्त चान्यानि कृकलासो भवेत् समाः ॥
हस्ती वर्षशतञ्चैव खरो द्वात्रिंशको भवेत् ।मार्ज्जारो नव वर्षाणि वानरो दश पञ्च च ॥
एवं स चात्मदोषेण मम कर्म्मपरायणः ।प्राप्नोति सुमहद्दुःखं देवि ! एवं न संशयः ॥
ततो हरेर्व्वचः श्रुत्वा दुःखेन परिपृच्छति ।सर्व्वसंसारमोक्षाय प्रत्युवाच वसुन्धरा ॥
किमिदं भाषसे देव मानुषाणां दुरासदम् ।वाक्यं भीषणकञ्चैव मम कर्म्मप्रतोदकम् ॥
आचाराच्च परिभ्रष्टस्तव कर्म्मपरायणः ।तरन्ति येन दुर्गाणि प्रायश्चित्तं तथा वद ॥
श्रुत्वा पृथ्व्यास्ततो वाक्यं लोकनाथो जनार्द्दनः ।धर्म्मसंरक्षणार्थाय प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥
वराह उवाच ।स्पृष्ट्वा तु मृतकं भूमे मम कर्म्मपरायणः ।एकाहारं ततस्तिष्ठेत् दिनानि दश पञ्च च ॥
तत एवं विधिं कृत्वा पञ्चगव्यं तु प्राशयेत् ।शुद्धभावं विशुद्धात्मा कर्म्मणा च न लिप्यते ॥
एतत्ते कथितं देवि स्पृष्ट्वा मृतकमेव च ।दोषञ्चैव विबुध्याथ यत्त्वया पूर्व्वपृच्छतम् ॥
य एतेन विधानेन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।अपराधविनिर्मुक्तो मम लोकं स गच्छति ॥
”इति वाराहे मृतदर्शनस्पर्शनप्रायश्चित्तनामा-ध्यायः ॥
* ॥
शवानुगमनाशौचं यथा । कूर्म्म-पुराणम् ।“प्रेतीभूतं द्विजं विप्रो योऽनुगच्छति कामतः ।स्नात्वा सचेलं स्पृष्ट्वाग्निं घृतं प्राश्य विशुध्यति ॥
एकाहात् क्षत्त्रिये शुद्धिर्वैश्ये च स्यात् द्ब्यहेनतु ।शूद्रे दिनत्रयं प्रोक्तं प्राणायामशतं पुनः ॥
”एतच्च घृतप्राशनं शुद्धिहेतुत्वान्नियमपरम् ।न तु प्रायश्चित्तवद्भोजनाभावपरम् । तत्र तप-स्त्वात्तथा । अनुः सहार्थः । यत्तु याज्ञवल्क-वचनम् ।“ब्राह्मणेनानुगन्तव्यो न तु शूद्रः कथञ्चन ।अनुगम्याम्भसि स्नात्वा स्पृष्ट्वाग्निं घृतभुक्शुचिः ॥
”तत्प्रमादादनुगमने कथञ्चनेत्यभिधानात् ।अम्भसि न तूद्धृतोदके ॥
* ॥
शूद्रस्य ब्राह्मण-शववहने दोषो यथा, --“मृतब्राह्मणदेहांश्च दैवात् शूद्रा वहन्ति चेत् ।पदप्रमाणवर्षञ्च तेषाञ्च नरके स्थितिः ॥
ततस्तेषाञ्च साहाय्यं करोति हरिरूपिणी ।ददाति मुक्तिं तेभ्योऽपि क्रमेण च कृपामयी ॥
जन्म पुण्यवतां गेहे कारयित्वा च भारते ।स्थानं ददाति वैकुण्ठे निश्चितं जन्मभिस्त्रिभिः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ४४ अध्यायःशवदषितगृहजलाशयादीनां शुद्धिर्यथा, --ब्रह्मपुराणम् ।“येषामभक्ष्यं मांसञ्च तच्छरीरैर्युतञ्च यत् ।वापीकूपतडागेषु जलं सर्व्वञ्च दुष्यति ॥
”तच्छरीरैर्मृतशरीरैः । उत्तरवचने कुणपग्रह-णात् । यथा, --“सकुणपं सकर्द्दमं तेभ्यस्तोयमपास्य तत् ।प्रक्षिपेत् पञ्चगव्यञ्च समन्त्रं सर्व्वशुद्धिकृत् ॥
अपास्य कुणपं तेभ्यो बहुतोयेभ्य एव वा ।शतं षष्ट्यथवा त्रिंशत् तोयकुम्भान् समुद्धरेत् ॥
”वापी ससोपाना । निःसोपानः कूपः । तडागःपद्माकरः । शतादिजलाल्पत्वाद्यपेक्षया अत्य-ल्पस्य सर्व्वोद्धारणाभिधानात् । एवं मरण-समये गृहान्निःसार्य्यते अन्यथा गृहस्य दुष्टतास्यात् ॥
यथा, बृहन्मनुः ।“श्वशूद्रपतिताश्चान्त्या मृताश्चेद्द्विजमन्दिरे ।शौचं तत्र प्रवक्ष्यामि मनुना भाषितं यथा ॥
दशरात्राच्छुनि प्रेते मासाच्छूद्रे भवेच्छुचिः ।द्वाभ्यान्तु पतिते गेहे अन्त्ये मासचतुष्टयात् ।अत्यन्त्ये वर्ज्जयेद्गेहमित्येवं मनुरब्रवीत् ॥
”द्बाभ्यां मासाभ्यां माससन्दंशपाठात् । अन्त्योम्लेच्छः । अत्यन्त्यः श्वपाकः । इति वाचस्पति-मिश्राः ॥
यमः ।“द्बिजस्य मरणे वेश्म विशुध्यति दिनत्रयात् ।दिनैकेन बहिर्भूमिरग्निप्रोक्षणलेपनैः ॥
” * ॥
यथोक्तकालानन्तरकर्त्तव्यमाह सम्बर्त्तः ।“गृहशुद्धिं प्रवक्ष्यामि अन्तस्थशवदूषिते ॥
प्रोत्सृज्य मृण्मयं पात्रं सिद्धमन्नं तथैव च ।गृहादपास्य तत् सर्व्वं गोमयेनोपलेपयेत् ।गोमयेनोपलिप्पाथ छागेनाघ्रापयेद्बुधः ॥
ब्राह्मणैर्मन्त्रपूतैश्च हिरण्यकुशवारिभिः ।सर्व्वमभ्युक्षयेद्बेश्म ततः शुध्यत्यसंशयः ॥
”अत्र मन्त्रानादेशे गायत्त्री । देवलः ।“पञ्चधा वा चतुर्धा वा भूरमेध्या विशुध्यति ।दुष्टा द्विधा त्रिधा वापि शुध्यते मलिनैकधा ॥
दहनं खननं भूमेरुपलेपनवापने ।पर्य्यण्यवर्षणञ्चापि शौचं पञ्चविधं स्मृतम् ॥
प्रसूते गर्भिणी यत्र म्रियते यत्र मानुषः ।चाण्डालैरूषितं यत्र यत्र विन्यस्यते शवः ॥
विण्मूत्रोपहतं यच्च कुणपो यत्र दृश्यते ।एवं कश्मलभूयिष्ठा भूरमेध्याति कथ्यते ॥
कृमिकीटपदक्षेपैर्दूषिता यत्र मेदिनी ।एप्सया कर्षणैः क्षिप्ता वान्तैर्व्वा दुष्टतां व्रजेत् ॥
नखदन्ततनूजत्वक्तुषपांशुरजोमलैः ।भस्मपङ्कतृणैर्व्वापि प्रच्छन्ना मलिना भवेत् ॥
”वापनं मृदन्तरेण पूरणम् । ऊषितं वासः ।एप्सा घनीभूतश्लेष्मादि । चतुर्द्धादौ पञ्चानां मध्येयथासम्भवं ग्रहणम् । अङ्गिराः ।“शौचं सहस्ररोमाणां वाय्वग्न्यर्केन्दुरश्मिभिः ।रेतस्पृष्टं शवस्पृष्टमाविकं नैव दुष्यति ॥
”सहस्ररोमाणां कम्बलानाम् । इति शुद्धि-तत्त्वम् ।