| YouTube Channel

शल्यं (zalyaM)

 
Apte 1890
English
शल्यं [शल्-यत्] 1 A spear, javelin, dart.
2 An arrow, a shaft
शल्यं निखातमुदहारयतामुरस्तः R. 9. 78
शल्यप्रोतं 9. 75
अवगच्छति मूढचेतनः प्रियनाशं हृदि शल्यमर्पितं R. 8. 88, Ś. 6. 8, V. 2. 10.
3 A thorn, splinter.
4 A pin, peg, stake (said to be m. also in these four senses).
5 Any extraneous substance lodged in the body and giving it very great pain
अलातशल्यं U. 3. 35
अपनीताशेषशल्यः Dk.
6 (Fig) Any cause of poignant or heart-rending grief
उद्धृतविषादशल्यः कथयिष्यामि Ś. 7.
7 A bone.
8 Difficulty, distress.
9 Sin, crime
10 Poison.
11 Abuse, defamation.
ल्यः 1 A porcupine, hedge-hog.
2 The thorny shrub.
3 Extraction of splinters.
4 A fence, boundary.
5 The Bilva and Madana trees.
6 A kind of fish.
7 N. of a king of Madra and brother of Mādrī, the second wife of Pāṇḍu, and thus maternal uncle of Nakula and Sahadeva. [In the great war he at first intended to fight on the side of the Pāṇḍavas, but he was artfully won over by Duryodhana and subsequently fought in his behalf. He acted as charioteer to Karṇa when he was generalissimo of the Kaurava forces, and after his death was appointed commander. He maintained the field for one day, but was at last slain by Yudhishṭhira].
Comp.
अरिः an epithet of Yudhiṣṭhira.
आहरणं,
उद्धरणं,
उद्धारः,
क्रिया,
शास्त्रं extraction of thorns or splinters, or that part of surgery which relates to the extraction of extraneous matter from the body.
कंठः a porcupine.
लोमन् n. the quill of a porcupine.
हर्तृ m. a weeder.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शल्यं,
क्ली,
 (शलति चलतीति । शल + “सानसि-वर्णसिपर्णसीति ।” उणा० ४ । १०७ । इतियः ।) क्ष्वेडः । इषुः । (यथा, रघुः ।९ । ७५ ।“शल्यप्रोतं प्रेक्ष्य सकुम्भं मुनिपुत्त्रंतापादन्तःशल्य इवासीत् क्षितिपोऽपि ॥
”)तोमरम् । इति मेदिनी ॥
वंशकन्विका । इतिविश्वः ॥
दुःसहम् । दुर्व्वाक्यम् । इति शब्द-रत्नावली ॥
पापम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
अस्थि । यथा । अथ शल्योद्धारविधिः ।“सुनिश्चितां मन्दिरभूमिमादौनिखाय तोयावधि यत्नतस्ताम् ।कुर्य्याद्बिशल्यामथवा नृमानंज्ञात्वाथवा प्रश्नवशाद्विधिज्ञः ॥
दूर्व्वाप्रबालाक्षतपुष्पपाणिःशुचिः शुचिं दैवविदं समेत्य ।पृच्छेद्विनीतो मधुरस्वरेणशल्यस्य तत्त्वं भवने तदीशः ॥
ततः प्रश्नादिमो वर्णः सन्धार्य्यो यत्नतोऽथवा ।क्रमात् पुष्पापगादेव फलानां ब्राह्मणादितः ॥
प्रणवो धरणी धारिणी करौ च तदनन्तरम् ।न भूत्यै नम इत्येष मन्त्रो वह्निप्रियान्तकः ॥
”वह्निप्रिया स्वाहा ।“मन्त्रेणानेन कठिनीमभिमन्त्र्य विभाजयेत् ।नवधा सदनक्षेत्रं तया पश्चाद्विलेखयेत् ॥
व-क-च-त-ए-हाः श-प-षा नव चेत् प्रश्नाक्षराणि जायन्ते ।प्रागादिकोष्ठे नवके वर्णास्ते शल्यमाख्यान्ति ॥
प्रश्ने वकारः पुरतो नरास्थिब्रवीति शल्यं मरकप्रदायि ।क्षौणीशदण्डोरगहेतुमृत्यु-प्रदं ककारः खरशल्यमग्नौ ॥
याम्यां चकारः प्लवगास्थि वेश्मप्रभोर्विनाशं प्रकरोति शल्यम् ।रक्षोदिशि श्वास्थिगृहस्थितानांमहद्भयं वक्ति सुनिश्चितं तः ॥
एः पाशिदिश्यस्थि शिशोर्ब्रवीतिमृत्युं प्रवासाद्गृहमेव शल्यम् ।हो वायुकोणे नररूपमस्थिदारिद्र्यमित्रक्षयकृद्बिधत्ते ॥
”धनपदिशि शकारः प्राह विप्रास्थि वित्त-क्षयकृदथ पकारो वक्ति ऋक्षास्थि शम्भौ ।तदिह कुलविनाशं गोधनानाञ्च हानिंवितरति गृहनाथस्यापि गुप्तस्य देवैः ॥
यो मध्यभागे भसितं कपालंकालायसं चाह कुलक्षयाय ।यत्नादपास्यान्यधना प्रमाणंसर्व्वत्र तथ्यं कथयामि शल्ये ॥
इन्द्ररक्षोजलेशाने शल्यं सार्द्धकरे कटौ ।वह्न्यन्तककुबेरेषु पुरुषे मध्यवातयोः ॥
”देवीपुराणम् ।“पुरुषाधः स्थितं शल्यं न गृहे दोषदं भवेत् ।प्रासादे दोषदं शल्यं भवेद्यावज्जलान्तकम् ॥
गृहारम्भेऽतिकण्डूतिः स्वाम्यङ्गे यदि जायते ।शल्यं त्वपनयेत्तत्र प्रासादे भवनेऽपि वा ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
* ॥
सप्त शल्यानि यथा, --“नृपो न हरिसेवको व्ययधनो न कृष्णार्पकःकविर्न मुरजित् कविः श्रुतगुरुर्न सद्वैष्णवः ।गुणी न भगवत्परो रसिकधीर्न कृष्णाश्रयःस न व्रजजनानुगो जगति सप्त शल्यानि च ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे १०० अध्यायः ॥