| YouTube Channel

शल (zala)

 
शब्दसागरः
English
शल mn. (-लः-लं) The quill of a porcupine.
m.
 (-लः)
1. A name of
BHRINGI, ŚIVA'S attendant.
2. BRAHMĀ.
3. A kind of field.
4. A
dart, a spear.
5. A stake.
6. A camel.
E.
 शल् to go,
aff.
 अच् ।
Capeller Eng
English
शल॑
m.
 staff, quill of a porcupine (as a measure of
length).
Yates
English
शल (ङ) शलते 1.
d. To move
to
tremble
to cover
शलति 1.
a.
To go. शालयति 10.
a. To praise.
शल (लः-लं) 1.
m.
n.
 The quill of a
porcupine.
m.
 A kind of field
a
dart or spear
a stake.
Brahmā
Bringhi, attendant on
Shiva.
Wilson
English
शल r. 1st cl. (शलते)
1 To move, to shake, to tremble or stir.
2 To cover. (-शलति) To go, to move to or towards. r. 10th cl.
(शालयति) To praise.
शल
mn. (-लः-लं) The quill of a porcupine.
m.
 (-लः)
1 A name of BHṚṄGI, ŚIVA'S attendant.
2 BRAHMĀ.
3 A kind of field.
4 A dart, a spear.
5 A stake.
E.
 शल to go,
aff.
 अच्.
Apte
English
शलः [śalḥ], [शल्-घञ्]
A dart, spear.
A stake.
N.
 of शृङ्गि, an attendant of Śiva.
N.
 of Brahman.
A camel.
N.
 of a king (शल्य)
Bhāg.*
 1.15.16
1.68.5. -लम् The quill of a porcupine (m. also according to some).
Apte 1890
English
शलः [शल्-घञ्] 1 A dart, spear.
2 A stake.
3 N. of शृंणि an attendant of Śiva.
4 N. of Brahman.
5 A camel.
लं The quill of a porcupine (m. also according to some).
Monier Williams Cologne
English
शल॑
mfn.
 (connection with above very doubtful)
=
 द्रवण-समर्थ,
Nir.
 , Sch.
शल॑
m.
 a staff,
TBr.
a dart, spear,
L.
a kind of animal,
Pañcar.
 (accord. to
L.
 ‘a camel’ or ‘an ass’)
=
 क्षेत्रभिद्,
L.
=
 विधि,
L.
N.
 of Bhṛṅgi (one of Śiva's attendants),
L.
of Brahmā,
W.
of a serpent-demon,
MBh.
of a son of Dhṛta-rāṣṭra, ib.
of a son of Soma-datta, ib.
of a son of Parīkṣit, ib.
of a son of Śuna-hotra,
Hariv.
शल॑
m.
 or
n.
 the quill of a porcupine,
L.
शल॑
m.
 a partic. measure of length (cf. त्रि-, पञ्चश्°.
&c.
 )
Monier Williams 1872
English
शल, अस्, अम्, m. n. (said to be fr. rt. शल्, but
probably connected with rt. शॄ), the quill of a por-
cupine
(अस्), m. a dart, spear
a stake
a kind of
field
N. of Bhṛṅgi (one of Śiva's attendants)
of
Brahmā
of a son of Soma-datta
of a son of Dhṛta-
rāṣṭra
(ई), f. a small porcupine or hedgehog.
Macdonell
English
शल śalá,
m.
 staff (V., rare)
m.
 or
n.
 (?) 🞄quill of a porcupine, only —° w. numerals (V.).
Benfey
English
शल शल, probably शॄ + अ (with ल्
for र्),
I.
m.
 and
n.
 The quill of a
porcupine.
II.
m.
1. A dart.
2. A
kind of field.
3. Brahman.
Apte Hindi
Hindi
शल:
पुं*
 - शल् + अच्
" साँग, बर्छी"
शल:
पुं*
 - शल् + अच्
मेख
शल:
पुं*
 - शल् + अच्
भृंगी नाम का शिव का एक गण
शल:
पुं*
 - शल् + अच्
ब्रह्मा
शलम्
नपुं*
 - -
साही का कांटा
L R Vaidya
English
Sala {% (I) m. %} 1. A dart
2. an epithet of Brahman (m.)
3. a camel.
Sala {% (II) n. %} The quill of a porcupine.
Lanman
English
śalá, m.
—1. staff
—2. prickle (of a
hedge-hog). [cf. śará.]
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 शल्
मूलधातुः:
 शल
धात्वर्थः:
 गतौ
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 शलति
धातुः:
 शल्
मूलधातुः:
 शल
धात्वर्थः:
 चलन-संवरणयोः
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 चलने अकर्मकः, संवरणे सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 आत्मनेपदी
रूपम्:
 शलते
धातुप्रदीपः
Sanskrit
शलँ शल चलन, संवरणयोः
- शलते । शेले । शालः । कॄशॄशलिकलिगदिभ्योऽभच् (उण्, 3/122) शलभः । शल्कम् । इण्भीकापाशल्यभिमर्चिभ्यः कन् (उण्, 3/43) शालूकम् । बहुलवचनादालुच् शलालु । वलाकादयश्च (उण्, 4/14) इत्याकः-शलाका । शलतीति गतौ वक्ष्यते ।। 489 ।।
शलँ शल
मानकरूपान्तरम् - हुलँ
हुल
मानकरूपान्तरम् - पतॢँ
पतॢँ गतौ
- शलति । शांल शलम् । शललम् ।।846, 847 ।।
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
शल m. °ein best. Längenmaß (= 24 अङ्गुल), Kauṭ. 106, 9 v.u.
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
वेसरोऽश्वतरो वेगसरश्चाथ क्रमेलकः ।
कुलनाशः शिशुनामा शलो भोलिर्मरुप्रियः ॥ १२५३ ॥
मयो महाङ्गो वासन्तो द्विककुद्दुर्गलङ्घनः ।
भूतघ्न उष्ट्रो दाशेरो रवणः कण्टकासनः ॥ १२५४ ॥
दीर्घग्रीवः केलिकीर्णः करभस्तु त्रिहायणः ।
-wordlist-
वेसर (पुं), अश्वतर (पुं), वेगसर (पुं), क्रमेलक (पुं), कुलनाश (पुं), शिशुनामन् (पुं), शल (पुं), भोलि (पुं), मरुप्रिय (पुं), मय (पुं), महाङ्ग (पुं), वासन्त (पुं), द्विककुद् (पुं), दुर्गलङ्घन (पुं), भूतघ्न (पुं), उष्ट्र (पुं), दासेर (पुं), रवण (पुं), कण्टकाशन (पुं), दीर्घग्रीव (पुं), केलिकीर्ण (पुं), करभ (पुं)
--source--
वातप्रमीर्वातमृगः शशस्तु मृदुलोमकः ॥ १२९५ ॥
शूलिको लोमकर्णोऽथ शल्ये शललशल्यकौ ।
श्वाविच्च तच्छलाकायां शललं शलमित्यपि ॥ १२९६ ॥
-wordlist-
वातप्रमी (पुं), वातमृग (पुं), शश (पुं), मृदुलोमक (पुं), शूलिक (पुं), लोमकर्ण (पुं), शल्य (पुं), शलल (पुं), शल्यक (पुंक्ली), श्वाविध् (पुं), शलल (त्रि), शल (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
सूची
सूची, शलल, शल
शललः शल्लकः श्वावित्तत्सूची शललं शलम् ।
verse 2.1.1.233
page 0029
Mahabharata
English
Śala^1, a serpent. § 63 (Sarpasattra): I, 57, 2146 (of Vāsuki's race).
Śala^2, son of Dhṛtarāshṭra. § 182 (Dhṛtarāshṭraputranāmak.): I, 117, 4543.--§ 599 (Jayadrathavadhap.): VII, 127, 5177 (among other sons of Dhṛtarāshṭra who encompass Bhīmasena). --§ 608 (Karṇap.): VIII, 51, 2447 (among twenty sons of Dhṛtarāshṭra who attack Bhīmasena).
Śala^3, son of Somadatta and brother of Bhūri and Bhūriśravas. § 232 (Svayaṃvarap.): I, 186, 6995 (present at the svayaṃvara of Draupadī).--§ 287 (Rājasūyikap.): II, 34, 1267 (came to the rājasūya of Yudhishṭhira).--§ 328 (Kāmyakavanapr.): III, 36, 1419.--§ 556 (Sañjayayānap.): V, 23, †694.--§ 561 (Yānasandhip.): V, 55, 2208 (among the chief warriors in Duryodhana's army)
58, 2301
61, 2409
66, 2502.--§ 571 (Ulūkadūtāgamanap.): V, 160, 5531 (Śala-Śalyamatsyaṃ, sc. purushodadhiṃ, i.e. the army of Duryodhana)
164, 5709 (is matched with Cekitāna).-§ 573 (Ambopākhyānap.): V, 195, 7612.--§ 576 (Bhagavadgītāp.): VI, 18, 687 (protected Bhīshma)
20, †750 (Vāhlīkānām ekadeśaḥ).--§ 578 (Bhīshmavadhap.): VI, 51, 2107 (at the left flank of Bhīshma's array).--§ 579 (do.): VI, 52^1, 2145.--§ 580 (do.): VI, 56, 2406 (in the neck of Bhīshma's garuḍavyūha)
59, †2648.--§ 581 (do.): VI, 61^2, 2690.--§ 584 (do.): VI, 85^7, †3768.--§ 586 (do.): VI, 102, 4668.--§ 587 (do.): VI, 119, 5583.--§ 593 (Abhimanyuvadhap.): VII, 37, 1589, (), 1609 (attacked Abhimanyu).--§ 596 (Pratijñāp.): VII, 74, 2627 (will protect Jayadratha).--§ 599 (Jayadrathavadhap.): VII, 95, 3540
104, 3894
105, 3949 (Ś.'s standard, bearing a huge silvern elephant, was adorned on all sides with peacocks made of gold
C. has by error Śalyasya).--§ 600 (Ghaṭotkacavadhap.): VII, 156, 6743
158, 7036.-§ 604 (Karṇap.): VIII, 7, 208 (? Śala^2? stays on the field desirons of battle).--§ 609 (Śalyap.): IX, 2, 72 (among the allies of Duryodhana).--§ 619 (Strīvilāp.): XI, 24, 685 (has been slain).--§ 620 (Śrāddhap.): XI, 26, 786 (his body is burnt).--§ 789 (Putradarśanap.): XV, 32, 877 (among the dead warriors who arose from the Gaṅgā).--§ 795 (Svargārohaṇap.): XVIII, 5, 163 (among those who entered the deities).
Śala^4, son of king Parikshit of Ayodhyā and the daughter of the frog-king. § 461 (Vāmadevacarita): III, 192, ††13177.
पुराणम्
English
शल १ / ŚALA I. One of the three pugilists deputed by kaṁsa to attack kṛṣṇa at mathurā, the other two being cāṇūra and muṣṭika. kṛṣṇa kicked śala to death. (bhāgavata, 10th skandha).
शल २ / ŚALA II. A serpent born in Vāsuki's dynasty and burnt to death at the serpent yajña of janamejaya. (Ādi Parva, Chapter 57, Verse 5)
शल ३ / ŚALA III. One of the hundred sons of dhṛtarāṣṭra. He was killed in the great war by bhīma. (karṇa Parva, Chapter 84, Verse 3).
शल ४ / ŚALA IV. Son of somadatta, a King born in the kuru dynasty. He had a brother called bhūriśravas.(1) śala was present at the wedding of draupadī. (Ādi Parva, Chapter 185, Verse 15).(2) He was present at Yudhiṣṭhira's rājasūya yajña. (Sabhā Parva, Chapter 34, Verse 8).(3) He was a fierce warrior in Duryodhana's army. (Udyoga Parva, Chapter 55, Verse 68).(4) He fought from the southern wing of the great vyūha set up by bhīṣma. (bhīṣma parva, Chapter 51, Verse 57).(5) He fought with abhimanyu in the great war. (droṇa parva, Chapter 37).(6) He was killed by Śrutavarman in the battlefield of kurukṣetra. (droṇa parva, Chapter 108, Verse 10).(7) He was one among the valiant souls brought to the surface of the gaṅgā by vyāsa (Āśramavāsika Parva, Chapter 32, Verse 10).(8) After death he became one with the viśvadevas. (svargārohaṇa parva, Chapter 5, Verse 16).
शल ५ / ŚALA V. Son of King parīkṣit of the ikṣvāku dynasty. suśobhanā, daughter of the maṇḍūka King was his mother. He had two brothers called dala and bala. śala did not return some horses, which he had taken as loan from vāmadeva maharṣi. Angered at this the maharṣi created some Rākṣasas, who killed śala. (Vana Parva, Chapter 192).
Vedic Reference
English
Śala is explained by the St. Petersburg Dictionary as a
measure of length in the Atharvaveda, ^1 Kāṭhaka Saṃhitā, ^2 and
Taittirīya Brāhmaṇa.^3 Whitney^4 objects that the sense in all^5
these passages is not suited by this meaning.
1) viii. 7, 28.
2) xii. 10 (Indische Studien, 3, 464).
3) i. 5, 10, 1 (where this is the inter-
pretation of the commentator).
4) Translation of the Atharvaveda,
501.
5) He does not notice the Kāṭhaka.
Against his criticism it must be noted
that in every one of the passages a
numeral is compounded with Śala, as
tri-śala, etc.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शल, वेगे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-पर०-सक०-सेट् ।) शलति । इति दुर्गादासः ॥
शल, क ङ श्लाघे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(चुरा०-आत्म०-सक०-सेट् ।) क ङ, शालयते पण्डितंधीरः । इति दुर्गादासः ॥
शल, ङ चलने । स्तृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-आत्म०-अक०-सक०-च-सेट् ।) ङ, शलते ।चलनं कम्पः । स्तृतिरिह संवरणम् । इतिदुर्गादासः ॥
शल, ज गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-पर०-सक०-सेट् ।) ज, शालः शलः । इतिदुर्गादासः ॥
शलं,
क्ली,
 (शल + “ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः ।” ३ ।१ । १४० । इति णः ।) शल्लकीलोम । सजारु-कांटा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । शलली २शललम् ३ । इत्यमरः ॥
शलः,
पुं,
 शललम् । भृङ्गी । क्षेत्रभेदः । ब्रह्मा ।इति मेदिनीशब्दरत्नावल्यौ ॥
कुन्तास्त्रम् । इतित्रिकाण्डशेषः ॥
उष्ट्रः । इति हेमचन्द्रः ॥
(वासुकिवंशीयसर्पविशेषः । यथा, महाभारते ।१ । ५७ । ५ ।“कोटिशो मानसः पूर्णः शलः पालो हलीमकः ॥
”शन्तनुराजपुत्त्रः । यथा, भागवते । ९ । २२ । १८ ।“शलश्च शन्तनोरासीत् गङ्गायां भीष्म आत्म-वान् ।”शल्यराजः । यथा, भागवते । १ । १५ । १६ ।“नप्तृत्रिगर्त्तशलसैन्धववाह्लिकाद्यैः ॥
”कंसामात्यः । यथा, तत्रैव । १० । ३६ । २१ ।“ततो मुष्टिकचाणूरशलतोशलकादिकान् ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
शल चालने
भ्वा०
 आत्म०
सक०
 सेट् । शलते अशलिष्ट ।अशलिढ्व(ध्व)म् शेले
शल गतौ
भ्वा०
पर०
सक०
 सेट् । शलति अशालीत् । ज्वलादि० शलः शालः ।
शल श्लाघायां
चु०
 आत्म०
सक०
 सेट् । शालयते अशीशलत ।
शल वेगे
भ्वा०
पर०
सक०
 सेट् । शलति अशालीत् ।
शल
न०
 शल--अच् । १ शल्लकीलोम्नि (सजारुकाँटा) अमरः२ शृङ्गिणि ३ क्षेत्रभेदे ४ ब्रह्मणि च
पु०
 मेदि० ५ कुन्तास्त्रेत्रिका० ६ उष्ट्रे पुंस्त्री० हेमच० स्त्रियां ङीष् ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
शलँ शल चलन, संवरणयो,
-शलते शलतीति- शल हुल पत्लृ गतौ (1580) तथा शल श्वल्ल आशुगमने (1367) इण् भीकापा (उ0 343) इति शल्कः काष्ठत्वक् शलिपटिपतिभ्यो नित् (दश0 उ0 333) शलाका कॄशॄशलि (उ0 3122) इत्यभच् शलभ शलिमण्डिभ्यामूकञ् (तु0 उ0 442) शालूकः शललं शलञ्च श्वाविल्लोम सानसिवर्णसिपर्णसितण्डुलाङ्कुशचषालेल्वलधिष्ण्यशल्या (उ0 4107) इति शल्यम् शल्यकः श्वावित् 478
शलँ शल
मानकरूपान्तरम् - श्वल्लँ
श्वल्ल आशुगमने
- शलति अतो ल्रान्तस्य (722) इति वृद्धिः-अशालीत् उणादौ (द्र0 उ0 495) शुल्वं ताम्रं रज्जुश्च शुल्कम् 538, 539
शलँ शल
मानकरूपान्तरम् - हुलँ
हुल
मानकरूपान्तरम् - पतॢँ
पतॢँ गतौ
- शलति शाला शलः शललं श्वाविल्लोम श्ल्यकः शल्यम् शल्मलिः शलभः शल्कः शलाका शालूकम् उत्पलादिकन्दः शल चलनसंवरणयोः (1328) इत्यस्यैव ज्वलादिकार्यार्थः पाठः होलति पतति लृदित्वात् लुङि अङ्, पतः पुम् (7419) अपप्तत् उत्पातः निपातः पातो राहुः पतः नेर्गदनद (8417) इति णत्वम्-प्रणिपतति सनीवन्तर्धभ्रस्ज (7249) इति वेट् सनि मीमाघु (7454) इतीस्-अभ्यासलोपौ (द्र0 7458) पित्सति, पिपतिषति पतितः यस्य विभाषा (7815) इतीण्निषेधो नास्ति द्वितीयाश्रितातीतपतित (2124) इति लिङ्गात् अलङ्कृञ् (32136) इतीष्णुच्-उत्पतिष्णुः जुचङ्क्रम्य (32150) इति युच्-पतनः लषपतपद (32154) इत्युकञ् प्रपातुकः विशिपतिपदिस्कन्दाम् (3456) इति णमुल् गेहानुप्रपातमास्ते दाम्नी (32182) इति ष्ट्रन्- पत्रम् पतिचण्डिभ्यामालञ् (उ0 1116) पातालम् पतेरङ्गच् पक्षिणि (उ0 1119) पतङ्गः पतेरश्च लः (उ0 374) पत्सलः अमिनक्षि (उ0 3105) इत्यत्रन्-पतत्रम् वीपतिभ्यां ततन् (उ0 3150) पत्तनम् पतस्थ च (उ0 412) इतीनिः- पन्थाः शलिपतिपदिभ्यो नित् (तु0 उ0 श्वेत0 415) पताका स्पृहिगृहि (32158) इति सूत्रात् पतायालुः 813-815
धातुवृत्तिः
Sanskrit
शलँ शल (अर्थः) चलन, संवरणयोः
( शलते शेले शलिता शलिष्यते शलताम् अशलत शलेत् ) आशिषि शलिषीष्ट अशलिष्ट अशलिष्ट शाशल्यते शशलीति शशल्ति ) लङि तिप्सिपोर्हलङ्यादिलोपः ( अशाशल् शालयति अशीशलत् शलित्वा शलितः शलभः) "कृगृसृशलिभ्यो भच्'' (शल्कम् ) "इणिकापाशल'' इति कन् शलाका "शलिपतिपटिभ्यो नित्'' इत्याकः (शालूकः) "शलिमण्डिभ्यामूकण्'' इत्यूकण् शललं, कलप्रत्ययश्चेत्यत्र प्रत्ययस्य पूर्वनिर्देशस्य घात्वन्तरादप्ययं भवतीति सूचनार्थत्वात् कुण्डलादिवत् कलः प्रत्ययः ( शलली) पिप्पल्यादित्वात् ङीष् जातिलक्षणो वा ( शलालुः ) पिप्पल्यादित्वात् ङीष् जातिलक्षणो वा ( शलालुः ) गन्धद्रव्यविशेषः, शलालुः पण्यं व्यवहार्यमस्य (शलालुकः) "शलालुनोन्यतरस्याम्'' इति प्रथमान्तादस्य पण्यमित्यर्ये ष्ठन्, षित्त्वात् स्त्रिर्या ( शलालुकी ) अन्यतरस्यांग्रहणात् "प्राग्वहतेष्ठक्'' इति ठकि "किति च'' इत्यादिवृद्धौ ( शालालुकः ) उभयोरपि ठशब्दयोरुकः परत्वात् "इसुसुक्तान्तात्कः'' इति कादेशः अत एव शलालुन इति निर्देशादालुप्रत्ययः शालेति शालतावुक्तम् अयं गत्यर्थे ज्वलादौ परस्मैपदी 486
शलँ शल
मानकरूपान्तरम् - हुलँ
हुल
मानकरूपान्तरम् - पतॢँ
पतॢ (अर्थः) गतौ
हुल हिंसासवरणयोश्च अत्र मैत्रेयः चकारोत्रान्वाचये गतावस्य तावत्प्रयोगः क्क चित्तु हिंसासंवरणयोश्चेति क्क चित्तु पठ्यते शल ह्वल ह्मल पद्लृ गतौ हुल र्हिसासंवरणयोश्चेति अत्र पाठे चकाराद्गतौ चेति व्याख्येयम् ह्वलेर्ह्मलतेश्च घटरदिपठितस्यापीह पाठो न विकल्पार्थः, घटादिपाठस्त्वर्थविशेषे मित्त्वार्थ इति बोद्धव्यम् ( शलति शशाल शालितेत्यादि शालः शाला ) शल इति चलनसंवरणयोर्गतः (होलतीत्यादि) पोलतिवत् ( पतति पपात पेपतुः पतिता अपप्त् ) लृदित्त्वादङ् ( सूत्रम्) पतः पुम् (इति सूत्रम्) इत्याङि परे पुमागमः ( पिपतिषति) [ तनिपतिदरिद्रातीनामुपसंख्यानम् ] इति वा इडागमः अनिट्पक्षे ( सूत्रम्) सनि मीमा (इति सूत्रम्) इत्यादिना अच इस् सकारादौ सनि विधीयमाने इसूभावे "सस्यार्धधातुके''इति तत्त्वे पित्स्शब्दस्य द्विर्वचनम् "अत्र लोपोभ्यासस्य'' इत्यभ्यासलोपः अत्र ग्रहणं "सनिमीमा''इत्यादिचतुः सूत्रीविषये अभ्यासलोपार्थमिति स्थितम् अभ्यासलोपोनर्थकत्वादन्त्यस्य न भवति "नानर्थकेलोन्त्यविधिः' इति अन्ये त्वत्रग्रहणं सर्वाभ्यासलोपार्थमाहुः तत्र मते ऽभ्यासलोपस्य सनि मीमादिच्तुः सूत्रीविषयत्वमधिकाराद् बोद्धव्यम् ( पित्सति पनीपत्यते पनीपत्ति ) "नीग्वञ्चु'' इति अभ्यासस्य नीक् (प्रणिपतति) "नेर्गद'' इति णत्वम् अङ्वयवायेपीदमिष्यते (प्रण्यपप्त् पतापतः) [ चरिचलिपतिवदनां द्वित्वमक् चाभ्यासस्य ] इति पक्षे द्विर्वचमक् चाभ्यासस्य ( उत्पतिष्णुः ) "अलंकृञ्'' इत्यादिना इष्णुच् पतनः "जुङ्क्रम्य''इत्यादिना युच् ( पातुकः ) "अलषपत'' इत्यादिना उकञ् पतत्येनेति ( पत्रम् ) "दाम्नी'' इत्यादिना करणे ष्टन् सर्वपत्रं व्याप्नोतीति ( सर्वपत्रीणः ) सारथिः, "तत्सर्वादेः''इत्यादिना सर्वपत्रं व्याप्नोतीत्यर्थे खः (सपत्राकरोति ) सपत्रं शरं मृगकाये प्रवेशयतीत्यर्थः ( निष्पत्रा करोति ) सपत्रं शरमपरभागे निष्क्रामयतीत्यर्थः ( सूत्रम्) सपत्रनिष्पत्रादितिव्यथने (इति सूत्रम्) इति कृञो योगे डाच् अतिव्यथनमतिपीडा गेहानुप्रपातमास्ते ( सूत्रम्) विशिपतिपदिस्कन्दां व्याप्यमानासेव्यमानयोः (इति सूत्रम्) इति कम्रण्युपपदे व्याप्यमानत्वे आसेव्यमानत्वे गम्यमाने णमुल् तत्र व्याप्तिर्गुणेन च क्रियया वा द्रव्याणां सम्बन्धः सा चेह विश्यादिक्रियादिभिर्गेहादिकर्मणः, आसेवा पौनः पुन्यं, तच्च स्वभावात्क्रियायाः तदायमर्थः (गेहङ्गेहमनुप्रपतृय आस्ते गेहमनुप्रपत्य आस्ते गेहमनुप्रपत्यानुप्रपत्यास्ते ) इति वा आसिप्रयोगो धातुसम्बन्धे प्रत्ययविधानात् तत्र व्याप्त्यासेवनयो3 समासेनैवोक्तत्वान्न्त्यिवीप्सयोरिति द्विर्वचनं न भवतीति भाष्यादौ स्थितम् यदा "तृतीयाप्रभृतीनि'' इति समासः तदा गेहंगेहमनुप्रपातमास्ते गेहनुप्रपतामनुप्रपातमिति द्विर्वचनं भवत्येव तत्र नित्यता पौनःपुन्यं, तच्च क्रियाविषयमिति तत्र क्रियावाचिनोर्द्विर्वचनम् वीप्सातु व्याप्तुमिच्छा, सा च द्रव्यविषयेति द्रव्यवचनस्य अत्रासेवायाम् "अभीक्ष्ण्ये णमुल् च'' इति क्त्वाणमुलोर्विधानादेव णमुलि सिद्धे पुनर्विधानं तृतीतयान्तस्योपपदत्वार्थं, तेन पाक्षिकः समासो भवति त्क्को निवृत्यर्थं तु न भवति इष्टत्वात्तस्येति हि स्थितम् आपततीति (आपात्यः) "भव्य'' इति निपातनात्पक्षेकर्त्तरि ण्यत् वावचनेन यथाप्राप्ताभ्यनुज्ञानाद् (आपात्यमनेनेति) भावेपि ण्यद्भवति (पतितः) गत्यर्थत्वात्कत्तेरि क्तः नरकं पतितः, नरकपतितः "द्वितीयाश्रित'' इति समासः स्वर्गात्पतितः (स्वर्गपतितः) "अपेतापोढ'' इति पञ्चमीतत्पुरुषः अल्पश इति वचनात्क्क चित्समासो न भवति प्रासादात्पतित इत्यादौ अत एव निपातनादिट् अन्यथा "तनिपति'' इति विकल्पेट्कत्वात्'' यस्य विभाषा'' इति इट्प्रतिषेधः स्यात् अन्ये तु कृतिवृतीनां "सेसिचि'' इत्यादिना सकारादाविङ्विकल्पनादेव निष्ठायामप्यनिट्तृवसिद्धावनिडथमिदित्करणात् "सेसिचि'' इत्यादिना सकारादाविङ्विकल्पनादेव निष्ठायामप्यनिट्त्वसिद्धावनिडथमिदित्करणात् "यस्य विभाषा'' इत्यस्यानित्यत्वज्ञापनादित्याहुः (पापतिः) "सहिवहिचलिपतिभ्यो यङन्तेभ्यः किकिनौ'इति किकिनोरन्यतरः "अतो लोपः'' "यस्य हलः'' इति अल्लोपयलोपौ अभ्यासस्य ''नीक् वञ्चु''इत्यादिना नीक् न भ्ज्ञवति, सासह्मदीनां निपातनमिति वार्त्तिककारवचनात् (सन्निपातः) घञ् तस्य शमनं कोपनं वा (सान्निपातिकम्) [ सन्न्विपाताच्चेति वक्तव्यम् ] इति ठक् (पतङ्गः) "पतेरङ्गच् पक्षिणि''इत्यङ्गच् (पतत्रम्) "पतेरत्रन्''इत्यत्रन् (पतत्रिः) "यतेरक्च''इति त्रिन्प्रत्ययः, अगागमश्च पतत्रिशब्दः पतत्रशब्दादिनौ मत्त्वर्थे ( पातालम् ) "पतिचण्डाभ्यामालन्''इत्यालन्, बाहुलकाद् वृद्धिः केचिद्वृद्ध्यर्थमालजिति पठन्ति जद्यक्तादित्यत्राण्प्रकरणे "कुलालवरुडकर्मरिनिषादचणलमित्रामित्रेम्यः छन्दसि'' इति चण्डालात्स्वार्थेऽण्विधानादयुक्तम् (पताका) पिनाकादिर्बलाकादिर्वा आकप्रत्ययान्तः (पताकी) मत्त्वर्थीय इनिः व्रीह्मादित्वात्, (पन्थाः) "पतेस्थ च''इतीन्प्रत्ययः, तकारस्य, थकारः ( सूत्रम्) थिमथ्यृभपुक्षामात् (इति सूत्रम्) इति आकारादेशोन्त्यस्य सौ परे, ( सूत्रम्) इतोत्सर्वनामस्थाने (इति सूत्रम्) इति पथ्याने (पन्थानौ) सर्वनामस्थाने द्रीर्घः शसाद्यजादौ (पथ) इत्यादि ( सूत्रम्) भस्य टेर्लोपः (इति सूत्रम्) भसंज्ञकानां पथ्यादीनां टेर्लोप इति लोपः, हलादौ नलोपः, ( पथिभ्याम् विपथम् कापथम् ) "कुगतिप्रादयः'' इति तत्पुरूषः ( सूत्रम्) का पथ्यक्षयोः (इति सूत्रम्) इति पथ्यक्षयोरुत्तरपदयोः कुशब्दस्रू कादेशः त्रयाणां पन्थाः ( त्रिपथम् ) "ऋक्पूरब्धूः'' इति समासान्तो ऽकारः "नस्तद्धित'' इति टिलोपः "पथः संख्याव्ययादेः'' इति नपुंसकत्वम् इदञ्च परवल्लिङ्गतापवाद इति (विपथो देशः विपथा नगरी) बहुव्रीहौ न भवति यथा पन्थानमतिक्रान्तो ऽतिपथ इत्यादौ [अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया] इत्यादिना तत्पुरुषोपि न भवति अत्र हि [हिगुप्राप्तापन्नालंपूर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधः] इति परवल्लिङ्गता प्रतिषिध्यते "पथः संख्याव्ययात् परे' इति यदमरसिंहेन नपुंसकत्वमुक्तं तदप्युत्तरपदार्थप्राधान्य एव, तथा च तत्र व्याख्यातारः, प्रधानलिङ्गापवादत्वात् क्लीबविधानप्रस्तावादिह न भवति (अपथा नगरी उत्पथो देश इति ) कथं तर्हि व्यध्वो दुरध्वो विपथः कदध्वा कापथः समा इति विपथकापथयोः पुंस्त्वमुक्तम्, तत्रैवं व्याख्येयम् अस्त्यन्यो ऽकारान्तः पथिपर्यायो पथशब्दो ऽर्द्धर्चादिपाठादुभयलिङ्गः तेन समासात्पुंस्त्वमिति विपथकापथौ पुन्नपुंसकाविति चाहुः सुभूतिचन्द्रादयपठितश्च काण्डशेषे अकारान्तः पथशब्दः पथः पन्थाश्च मार्गः स्यादिति शाक्यमुनिस्तु संख्याव्ययाभ्यां परस्य पथशब्दस्य पुंस्त्वमेवाह, तत् [पथः संख्याव्ययात् परे]इति वार्त्तिकविरोधात् तत्रत्यभाष्कैयटवृत्त्यादिमहाग्रन्थविरोधादमरविरोधाच्च चिन्त्यम् अत्र कृतसमासान्तस्य निर्देशान् '' पूजनात्'' "किमः क्षेपे'' "नञस्तत्पुरुषात्'' इति यदा समासान्तो निषिध्यते तदा "परवल्लिङ्गम्'' इति पुंस्त्वमेव (सुपन्थाः किंपन्था इति) "न पूजनात्'' इत्यत्र स्वत्योः परिगणनात् सत्पथ इत्यादौ समासान्तो भवति "अव्ययीभावश्च'' इत्यत्र सुपथमिति यदुदाहरणं तत्र सुशब्दस्य वैपुल्यमर्थो न पूजेति समासान्तलाभः, अपथमित्यत्र "न ञस्तत्पुरुआत्'' इति निषेधस्य "पथो विभाषा'' इति विकल्पनात् समासान्तः "अपथं नपुंसकम्'' इति नपुंसकत्वम् "पथः संख्याव्यययादे'' इत्येव सिद्धे किं सूत्रेणेत्याशङ्कायां कैयटः पूर्वकालत्वात् सूत्रस्य नायं दोष इति, यदुक्तम् मस्त्यकारान्तः पथशब्द इति तत् "पथो विभाषा'' इति सूत्रविरुद्धम्, सति हि तेनापथमिति सिद्ध्यति नकारान्तेन वा ऽपन्था इति तत्किं सयूत्रेण पथि जातः(पन्थकः) ( सूत्रम्) पथ पन्थ च (इति सूत्रम्) इति सप्तम्यन्ताज्जातेर्थे वुन् पथश्च पन्थादेशः पथो ऽनपेतं (पथ्यम्) ( सूत्रम्) धर्मपथ्यर्थन्यायादनपेते (इति सूत्रम्) इति पञ्चम्यन्तादनपेतेऽर्थे यत् पथि साधु (पाथेयम्) "पथ्यतिथि'' इति ढञ् पन्थानं गच्छतीति (पथिकः पथिकी ) ( सूत्रम्) पथः ष्कन् (इति सूत्रम्) इति द्वितीयान्ताद्गच्छतीत्यर्थे ष्कन्, षित्त्वात् स्त्रियां ङीष् पन्थानं नित्यं गच्छतीति विवक्षायां "पन्थोण नित्यम्'' इति णप्रत्यये (पान्थः) अत एव निर्द्देशात् णसन्नियोगेन पन्था देशः शतपथमधीते वेद वा (शतपथिकः एवं पष्टिपथिकः) ( सूत्रम्) शतषष्टेः पथः षिकन् (इति सूत्रम्) इति द्वितीयान्तात् षिकन् अध्येतृवेदित्रोः षित्त्वात् स्त्रियां (शतपथिकी) पन्थानंपन्थानं प्रति प्रतिपथम् ) "अव्ययं विभक्ति''इतृयादिना वीप्सायामव्ययीभावः पथोभिमुखमिति वा (प्रतियथम्) ( सूत्रम्) लक्षणेनाभिप्रती आभिमुख्ये (इति सूत्रम्) इति लक्षणं चिन्हं द्वाचिनाऽभिप्रती आभिमुख्ये गम्यमाने समस्येते स चाव्ययोभावसमास इति प्रतिपथमेति ( प्रतिपथिकःप्रातिपथिको वा) ( सूत्रम्) प्रतिपथमेति ठंश्च (इति सूत्रम्) इति द्वितीयान्तादेतीत्यर्थो ठन्ठकौ पन्थानं प्रति गच्छतीति समासेनाभिध्णानान्नेमौ प्रत्ययाविति व्याख्यातारः सर्वपथं व्याप्नोति (सर्वपथीनः पथिकः) "तत् सर्वादेः'' इति खः उत्तरपथेनाहृतं गच्छति वा (औत्तरपथिकः) ( सूत्रम्) उत्तरपथेनाहृतं च (इति सूत्रम्) इति तृतीयान्ताद्गच्छत्यर्थे ठञ्, , [आहृतप्रकरणे वारिजङ्गलस्थलकान्तारपूर्वादुपसंख्यानात् ] वार्यादिपूर्पपदादापि ठञ् भवति ( वारिपथिकमित्यादि आजिपथिकः शाङ्कुपथिकः) "अजपथशंकुपथाभ्यां च'' इति तेनाहृतम् इत्यत्र विषये ठञ् स्थलपथेनाहृतं मधुक मारिचं वा ( स्थालपथम् ) मधुकमरिचयोः "अण् स्थलादिभ्य'' इत्यण् देवपथ इव प्रतिकृतिः (देवपथः) ( सूत्रम्) इवे प्रतिकृतौ (इति सूत्रम्) इति इवार्थे सादृश्ये वर्त्तमानात् प्रथमान्तात्कन्, तस्य सदृशस्य प्रतिकृतित्वे सतीति सूत्रार्थः तदेतदुकृतं भवति प्रतिकृतिरूपे सदृशो वर्त्तमानात् कन्निति कन् देवपथ इव श्चिद् (देवपथः) सत्सङ्ग इवेत्यथे चर्त्तमानात् कन् उभयत्र "देवपथादिभ्यश्च'' इति कनो परिपन्थशब्दस्तु परिपथपर्यायोऽव्युत्पन्न्H, उक्तं च "रिपन्थं च तिष्ठति'' इत्यत्र वृत्तौ, समर्थविभक्तिप्रकरणे पुनद्विंतीयोच्चारणं लौकिकवाक्यप्रदर्शनार्थं परिपथशब्दपर्यायः परिपन्थशब्दोऽस्तीति ज्ञापयति स विषयान्तरे ऽपि प्रयोक्तव्य इति एवं पथः पन्थाश्च मार्गंः स्यादिति काण्डशेषे पथिपर्यायोऽयं पथशब्दः उक्तः स नास्तीति प्रतीयते सति हि परिपथशब्दवत् परिपन्थशब्दस्यापि सिद्धेः किं ज्ञापकवर्णनेन "पनोण नित्यम्'' इत्यत्र प्रत्ययसन्नियोगेप पथः पन्थादेशकल्पनं प्रकृत्यन्तराभाव एव घटते अयं कथादावपि क्कथे निष्पाके830
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“शल चलनसंवरणयोः”@} 2 ‘गतौ शलति संवृत्यां चलने शलते शलेः।’ 3 इति देवः।
शालकः-लिका, शालकः-लिका, शिशलिषकः-षिका, शाशलकः-लिका
शलिता-त्री, शालयिता-त्री, शिशलिषिता-त्री, शाशलिता-त्री
इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि भौवादिककलतिवत् 4 ज्ञेयानि।
शलः, शाला = गृहपर्यायः, 5 शलभः, 6 शल्यम्, शालिः-धान्यम्, णिनिप्रत्यये-शाली।
इमानि रूपाण्यधिकान्यत्रेति विशेषः।
7
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१६९१)
02
=>
 (१-भ्वादिः-४९०। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 (श्लो। १५४)
04
=>
 (१७४)
05
=>
 [[२। औणादिके (द। उ। ७-१८) अभच्प्रत्यये रूपमेवम्। शलभः = पतङ्गः।]]
06
=>
 [[३। औणादिके (द। उ। १०-१७) यक्प्रत्यये शल्यमिति रूपम्। शरीरान्तर्गतं शस्त्रमित्यर्थः।]]
07
=>
 [पृष्ठम्१२९०+ २४]
1 {@“शल गतौ”@} 2 ज्वलादिः।
‘गतौ शलति संवृत्यां चलने शलते शलेः।’ 3 इति देवः।
तरङ्गिण्यां ‘शल गतौ’ इति पठित्वा इतः पूर्वं भ्वादौ ‘शल आशुगमने’ इति दृश्यते।
‘शल आशुगमने इति ज्वलादौ क्षीरस्वामी’ इति पुरुषकारः।
क्षीरतरङ्गिण्यां ज्वलादौ न दृश्यते।
‘-- श्लाघायाम्’ इति कौशिकः’ इति हेमचन्द्रः।
सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिककलतिवत् 4 ऊह्यानि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१६९२)
02
=>
 (१-भ्वादिः-८४३। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 (श्लो। १५४)
04
=>
 (१७४)
Capeller
German
शल॑
m.
 Stock, Stachel des Stachelschweins
(als Längenmaß)
Mannsname.
Burnouf
French
शल शल
m.
 dard, pique
tige.
Brahmā
Bhṛṅgin
(भृङ्गिन्). -- M.
n.
 piquant de porc-épic.
Cf. शर।
शलक
m.
 araignée.
शलङ्ग
m.
 (गम्) sorte de sel [cristallisé en aiguilles].
Np. de roi.
शलभ
m.
 sauterelle, etc. cf. शरभ।
शलत
n.
 et शलली
f.
 aiguillon de porc-épic.
शलाका
f.
 (sfx. आक) dard
flèche
aiguillon de
porc-épic
bout de tige ou de racine fibreuse servant de brosse à
dents
baguettes de parasol
barreau de cage
règle à
papier
allumette soufrée
etc.
शलाकाचैत्य
n.
 petites baguettes ou éclats de bambou
servant de billets aux religieux pour tirer au sort les aumônes, Bd.
Stchoupak
French
शल-
m.
n.
 d'un fils de Dhṛtarāṣṭra
d'un fils de Somadatta.