| YouTube Channel

शरीरी (zarIrI)

 
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 प्राणी, चेतनः, जन्मी, जन्तुः, जन्युः, शरीरी, जीवः
noun
प्राणविशिष्टः।
"अस्मिन् विश्वे नैके प्राणिनः सन्ति।"
Synonyms:
 प्राणी, जन्तुः, चेतनः, जीवी, जन्मी, शरीरी, पशुः, तिर्यङ्
noun
यस्मिन् प्राणाः सन्ति।
"पृथिव्यां नैके प्राणिनः सन्ति। / कर्मात्मनाञ्च देवानां सः असृजत् प्राणिनां प्रभुः।साध्यानाञ्च गणं सूक्ष्मं यज्ञञ्चैव सनातनम्।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शरीरी [न्]
पुं,
 (शरीरमस्यास्तीति । शरीर +इनिः ।) शरीरविशिष्टः । तत्पर्य्यायः ।“भवोद्भवौ च प्राणी तु शरीरिजन्युजन्तवः ।प्राणभृच्चेतनो जन्मी चित्तन्तु हृदयं मनः ॥
”इति जटाधरः ॥
शरीरिलक्षणं यथा, --“गर्माशयगतं शुक्रमार्त्तवं जीवसंज्ञकः ।प्रकृतिः सविकारा च तत् सर्व्वं गर्भसंज्ञकम् ॥
कालेन वर्द्धितो गर्भो यद्यङ्गोपाङ्गसंयुतः ।भवेत्तदा स मुनिभिः शरीरीति निगद्यते ॥
”अङ्गोपाङ्गसंयुतः व्यक्ताङ्गोपाङ्गः ।“तस्य त्वङ्गान्युपाङ्गानि ज्ञात्वा सुश्रुतशास्त्रतः ।मस्तकादभिधीयन्ते शिष्याः शृणुत यत्नतः ॥
आद्यमङ्गं शिरः प्रोक्तं तदुपाङ्गानि कुन्तलाः ।तस्यान्तर्मस्तुलुङ्गश्च ललाटभ्रूयुगं तथा ॥
नेत्रद्वयं तयोरन्तर्व्वर्त्तते द्बे कणीनिके ।दृष्टिद्वयं कृष्णगोलौ श्वेतभागौ च वर्त्मनि ॥
पक्ष्माण्यपाङ्गौ शङ्खौ च कर्णौ तच्छस्कुलीद्बयम् ।पाणिद्वयं कपोलौ च नासिका च प्रकीर्त्तिता ॥
ओष्ठाधरौ च सृक्कण्यौ मुखं तालु हनुद्वयम् ।दन्ताश्च दन्तवेष्टाश्च रसना चिवुकं गलः ॥
द्वितीयमङ्गं ग्रीवा तु यया मूर्द्धा विधार्य्यते ।तृतीयं बाहुयुगलं तदुपाङ्गान्यथो ब्रुवे ॥
तस्योपरि मतौ स्कन्धौ प्रगण्डौ भवतस्त्वधः ।कफोणियुग्मं तदधः प्रकोष्ठयुगलं तथा ॥
मणिबन्धौ तले हस्तौ तयोश्चाङ्गुलयो दश ।नखाश्च दश ते स्थाप्या दश च्छेद्याः प्रकीर्त्तिताः ॥
चतुर्थमङ्गं वक्षस्तु तदुपाङ्गान्यथ व्रुवे ।स्तनौ पुंसस्तथा नार्य्या विशेष उभयोरयम् ॥
यौवनागमने नार्य्याः पीवरौ भवतः स्तनौ ।गर्भवत्याः प्रसूतायास्तावेतौ क्षीरपूरितौ ॥
हृदयं पुण्डरीकेण सदृशं स्यादधोमुखम् ।जाग्रतस्तद्विकसति स्वपतस्तु निमीलति ॥
आशयस्तत्तु जीवस्य चेतनास्थानमुत्तमम् ।अतस्तस्मिंस्तमोव्याप्ते प्राणिनः प्रस्वपन्ति हि ॥
”चेतनास्थानमुत्तममिति अयमभिप्रायः ।“चेतनानामधिष्ठानं मनो देहश्च सेन्द्रियः ।केशलोमनखाग्रान्तर्मलं द्रव्यगुणैर्विना ॥
”इत्युक्तवता चरकेण सकलं शरीरं चेतनास्थान-मुक्तं तदपेक्षया हृदयं विशेषतश्चेतनावस्थान-मिति ।“कक्षयोर्व्वक्षसोः सन्धी जत्रुणी समुदाहृते ।कक्षे उभे समाख्याते तयोः स्याताञ्च वंक्षणौ ॥
उदरं पञ्चमं भागं षष्ठं पार्श्वद्बयं मतम् ।सपृष्ठवंशं पृष्ठन्तु समस्तं सप्तमं स्मृतम् ॥
* ॥
उपाङ्गानि च कथ्यन्ते तानि जानीहि यत्नतः ॥
शोणिताज्जायते प्लीहा वामतो हृदयादधः ।रक्तवाहिशिराणां स मूलं ख्यातो महर्षिभिः ॥
हृदयाद्वामतोऽधश्च फुप्फुसो रक्तफेणजः ।अधो दक्षिणतश्चापि हृदयाद्यकृतः स्थितिः ॥
तत्तु रञ्जकपित्तस्य स्थानं शोणितजं मतम् ।अधस्तु दक्षिणे भागे हृदयात् क्लोम तिष्ठति ।जलवाहिशिरामूलं तृष्णाच्छादनकृन्मतम् ॥
”क्लोम तिलकं एतत्तु वातरक्तजम् । अत्राह चवृद्धवाग्भटः ।“रक्तादनिलसंयुक्तात् कालीयक समुद्भवः ।”इति ।“मेदःशोणितयोः साराद्वुक्कयोर्युगलं भवेत् ।तौ तु पुष्टिकरौ प्रोक्तौ जठरस्थस्य मेदसः ॥
उक्ताः सार्द्धास्त्रयो व्यामाः पुंसामन्त्राणिसूरिभिः ।अर्द्धव्यामेन हीनानि योषितोऽन्त्राणि निर्द्दिशेत् ॥
उण्डुकश्च कटी चापि त्रिकं वस्तिश्च वंक्षणौ ।कण्डराणां प्ररोहः स्यान्मेढ्राणां वीर्य्यमूत्रयोः ।स एव गर्भस्याधानं कुर्य्याद्गर्भाशये स्त्रियाः ॥
शङ्खनाभ्याकृतिर्योनिस्त्र्यावर्त्ता सा च कीर्त्तिता ।तस्यास्तृतीये त्वावर्त्ते गर्भशय्या प्रतिष्ठिता ॥
वृषणौ भवतः सारात् कफासृङ्मांसमेदसाम् ।वीर्य्यवाहिशिराधारौ तौ मतौ पौरुषावहौ ॥
गुदस्य मानं सर्व्वस्य सर्व्वं स्याच्चतुरङ्गुलम् ।तत्र स्युर्व्वलयस्तिस्रः शङ्खावर्त्तनिभास्तु ताः ॥
प्रवाहिणी भवेत् पूर्व्वा सार्द्धाङ्गुलमिता मता ।उत्सर्ज्जिनी तु तदधः सा सार्द्धाङ्गुलसम्मिता ॥
तस्या अधःशम्बरणी स्यादेकाङ्गुलसम्मिता ।अर्द्धाङ्गुलप्रमाणन्तु बुधैर्गुदमुखं मतम् ॥
मलोत्सर्गस्य मार्गोऽयं पायुर्देहे विनिर्मितः ।पुंसः प्रोथौ स्मृतौ यौ तु तौ नितम्बौ चयोषितः ॥
तयोः कुकुन्दरे स्यातां सक्थिनी त्वङ्गमष्टमम् ।तदुपाङ्गानि च व्रूमो जानुनी पिण्डिकाद्बयम् ॥
जङ्घे द्वे घुटिके पार्ष्णी तले च प्रपदे तथा ।पादावङ्गुलयस्तत्र दश तासां नखा दश ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
(क्षेत्रज्ञो जीवात्मा । यथा, मनुः । १ । ५३ ।“तस्मिन् स्वपिति तु स्वस्थे कर्म्मात्मानः शरी-रिणः ।स्वकर्म्मभ्यो निवर्त्तन्ते मनश्च ग्लानिमृच्छति ॥
”)