| YouTube Channel

शरीर (zarIra)

 
शब्दसागरः
English
शरीर
n.
 (-रं)
1. The body.
2. The body of any inanimate object.
3. A
dead body.
E.
 शॄ to injure, to be injured, Unādi
aff.
 ईरन् ।
Capeller Eng
English
श॑रीर
n.
 (m. ) the body, also = person
abstr.
 °ता†
f.
 ,
°त्व†
n.
Yates
English
शरीर (रं) 1.
n.
 The body.
Spoken Sanskrit
English
शरीर - zarIra -
n.
 - body
शरीर - zarIra -
n.
 - bodily frame
शरीर - zarIra -
n.
 - solid parts of the body
शरीर - zarIra -
n.
 - any solid body
शरीर - zarIra -
n.
 - one's body i.e. one's own person
शरीर - zarIra -
n.
 - dead body
शरीर - zarIra -
n.
 - bodily strength
Wilson
English
शरीर
n.
 (-रं) The body.
E.
 शॄ to injure, to be injured, Uṇādi
aff.
 ईरन्.
Apte
English
शरीरम् [śarīram], [शॄ-ईरन्
Uṇ.*
 4.31]
The body (of animate or inanimate objects)
शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम्
Ku.*
 5.33.
The constituent element
शरीरं तावदिष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली Kāv.1.1
शरीरमसि संसारस्य
U.*
 7.
Bodily strength.
A dead body.
One's own person, individual soul (जीवात्मा)
यथा यथा मनस्तस्य दुष्कृतं कर्म गर्हति । तथा तथा शरीरं तत्तेनाधर्मेण मुच्यते ॥
Ms.*
 11.229.
Comp.
 -अन्तः the hairs on the body.
अन्तरम् the interior of the body.
another body. -आकारः, -आकृतिः bodily gesture or mien.
आवरणम् the skin.
a shield.-कर्तृ
m.
 a father. -कर्षणम् emaciation of the body
शरीरकर्षणात् प्राणाः क्षीयन्ते प्राणनां यथा
Ms.*
 7.112. -ग्रहणम् assumption of a bodily form. -चिन्ता care of the body (like washing etc.).
जः sickness.
lust, passion.
the god of love
शरीरजसमाविष्टा राक्षसी राममब्रवीत्
Rām.*
 3.17.12.
a son, offspring
शरीरजेभ्यश्च्युतयूथपङ्क्तयः
Ki.*
 4.31. -तुल्य
a.
 equal to, i. e. as dear as, one's own person. -त्याग renunciation of life.
दण्डः corporal punishment.
mortification of the body (as in penance). -देशः a part the body.
धातुः a chief constituent of the body.
a relic of Buddha's body (as bone, tooth etc.). -धृक्
a.
 having a body. -पक्तिः purification of the body. -पतनम्, -पातः shuffling off the mortal coil, death. -पाकः emaciation (of the body). -प्रभवः a begetter, father. -बद्ध
a.
 endowed with a body, embodied, incarnate
शरीरबद्धः प्रथमाश्रमो यथा
Ku.*
 5.3.
बन्धः the bodily frame
शरीरबन्धेन तिरोबभूव
R.*
 16.23.
being endowed with a body
i. e. birth as an embodied being
तनुत्यजां नास्ति शरीरबन्धः
R.*
 13.58.-बन्धकः a hostage. -भाज्
a.
 embodied, incarnate. (m. ) a creature, an embodied being
शरीरभाजां भवदीय- दर्शनं व्यनक्ति कालत्रितये$पि योग्यताम्
Śi.*
 1.26. -भेदः separation of the body (from the soul), death
प्राप्ते शरीरभेदे Sāṅ.
K.*
 68. -यष्टिः
f.
 a slender body, slim or delicate figure.-यात्रा means of bodily sustenance
नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः । शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येकर्मणः ॥
Bg.*
 3.8. -रक्षकः a body-guard. -रत्नम् an excellent body.-विमोक्षणम् the emancipation of the soul from the body. -वृत्तिः
f.
 maintenance or support of the body
स त्वं मदीयेन शरीरवृत्ति देहेन निर्वर्तयितुं प्रसीद
R.*
 2.45. -वैकल्यम् bodily ailment, sickness, disease. -शुश्रुषा personal attendance.
संस्कारः decoration of the person.
purification of the body by the performance of the several purificatory saṁskāras
कार्यः शरीरसंस्कीरः
Ms.*
 2.26. -संपत्तिःf. the prosperity of body, (good) health. -संबन्धः relation by marriage. -सादः leanness of body, emaciation
शरीरसादादसमग्रभूषणा
R.*
 3.2. -स्थानम् the doctrine about the human body. -स्थितिः
f.
the maintenance or support of the body
वन्यं शरीरस्थितिसाधनं वः
R.*
 5.9.
taking one's meals, eating (frequently used in Kādambarī).
Apte 1890
English
शरीरं [शॄ-ईरन्] 1 The-body (of animate or inanimate objects)
शरोरमाद्यं खलु धर्मसाधनं Ku. 5. 33.
2 The constituent element
शरीरं तावदिष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली Kāv. 1. 10
शरीरमसि संसारस्य U. 7.
3 Bodily strength.
4 A dead body.
Comp.
अंतरं {1} the interior of the body. {2} another body.
आवरणं the skin.
कर्तृ m. a father.
कर्षणं emaciation of the body.
जः {1} sickness. {2} lust, passion. {3} the god of love. {4} a son, offspring
Ki. 4. 31.
तुल्य a. equal to, i. e. as dear as, one's own person.
दंडः {1} corporal punishment. {2} mortification of the body (as in penance).
धृक् a. having a body.
पतनं,
पातः shuffling off the mortal coil', death.
पाकः emaciation (of the body).
बद्ध a. endowed with a body, embodied, incarnate
शरीरबद्धः प्रथमाश्रमो यथा Ku. 5. 30.
बंधः {1} the bodily frame
शरीरबधेन तिरोबभूव R. 16. 23. {2} being endowed with a body
i. e. birth as an embodied being
R. 13. 58.
बधंकः a hostage.
भाज् a. embodied, incarnate. (
m.) a creature, an embodied being.
भेदः separation of the body (from the soul), death.
यष्टिः f. a slender body, slim or delicate figure.
यात्रा means of bodily sustenance.
विमोक्षणं the emancipation of the soul from the body.
वृत्तिः f. maintenance or support of the body
R. 2. 45.
वैकल्यं bodily ailment, sickness, disease.
शुश्रूषा personal attendance.
संस्कारः {1} decoration of the person. {2} purification of the body by the performance of the several purificatory Saṃskāras.
संपत्तिः f. the prosperity of body, (good) health.
संबंधः relation by marriage.
सादः leanness of body, emaciation
R. 3. 2.
स्थितिः f. {1} the maintenance or support of the body
R. 5. 9. {2} taking one's meals, eating (frequently used in Kādambarī).
Monier Williams Cologne
English
श॑रीर
n.
 (once in
R.
m.
ifc. f(आ).
either
fr.
 √ श्रि and orig.
=
 ‘support or supporter’,
cf.
 2. शरण and
Mn.
 i, 7
or
accord.
 to others,
fr.
 √ शॄ, and orig.
=
 ‘that which is easily destroyed or dissolved’) the body, bodily frame, solid parts of the body (pl. the bones),
RV.
&c.
&c.
any solid body (opp. to उदक
&c.
 ),
MBh.
VarBṛS.
Pañcat.
one's body i.e. one's own person,
Mn.
 xi, 229
bodily strength,
MW.
a dead body, ib.
Monier Williams 1872
English
शरीर शरीर, अम्, n. (according to Uṇā-
di-s. fr. rt. शॄ), ‘that which easily moulders or is
dissolved, ’ the body
bodily strength
a dead body.
—शरीर-कर्तृ, ता, m. ‘body-maker, ’ a father.
—शरीर-कर्षण, अम्, n. emaciating the body.
—शरीर-ज, अस्, आ, अम्, produced by or in the body
(अस्), m. sickness, disease
the god of love (or
Kāma)
lust, passion
a son.
—शरीर-जन्मन्, आ,
आ, अ, born or produced of or from the body.
—श-
रीर-तुल्य, अस्, आ, अम्, equal to the body, dear as
one's own person.
—शरीर-दण्ड, अस्, m. corporal
punishment, mortification of body.
—शरीर-धृक्
(see धृक्, p. 459), bearing a body.
—शरीर-
पतन, अम्, n. or शरीर-पात, अस्, m. ‘fall of the
body, ’ death.
—शरीर-पाक, अस्, m. ‘ripening or
maturity of the body, ’ decline of bodily strength,
decay, emaciation.
—शरीर-प्रधानता, f. the
character or nature of the body
(तया), ind. in
virtue of the body.
—शरीर-बद्ध, अस्, आ, अम्, en-
dowed or invested with a body.
—शरीर-बन्धक,
अस्, m. ‘personal pledge, ’ a hostage.
—शरीर-भाज्,
क्, क्, क्, having a body, embodied, corporeal.
—श-
रीर-भूत, अस्, आ, अम्, become a body, being a
body.
—शरीर-भेद, अस्, m. separation or dis-
union of the body, death.
—शरीर-मात्र, अम्, n.
the mere person, the body only.
—शरीर-यष्टि,
इस्, f. a body like a stick, i. e. a slender or slim figure.
—शरीर-यात्रा, f. means of bodily subsistence, sub-
sistence, support.
—शरीर-योग, अस्, m. union of
the body, bodily union.
—शरीर-रक्षा, f. defence
of the body, protection of the person.
—शरीर-
विमोक्षण, अम्, n. liberation from the body,
release of the soul from the body.
—शरीर-वै-
कल्य, अम्, n. imperfection or indisposition of the
body, bodily ailment, disease.
—शरीर-शुश्रूषा,
f. ‘bodily obedience, ’ personal attendance.
—शरीर-
शोषण, अम्, n. drying up or withering of the body,
emaciation of the body.
—शरीर-संस्कार, अस्,
m. purification of the body (by various ceremonies
at conception, birth, initiation, and death)
(अम्),
n. decoration or adorning the person.
—शरीर-
सम्पत्ति, इस्, f. health or prosperity of body.
—श-
रीर-सम्बन्ध, अस्, m. ‘bodily connection, ’ rela-
tion by marriage.
—शरीर-साद, अस्, m. exhaustion
or weariness of body.
—शरीरान्तकर (°र-अन्°),
अस्, m. the destroyer of bodies.
—शरीरान्तर (°र-
अन्°), अम्, n. another body.
—शरीरान्तर-चारिन्,
ई, इणी, इ, acting in another body.
—शरीरावरण
(°र-आव्°), अम्, n. ‘body-covering, ’ ‘body-envelope, ’
the skin.
Macdonell
English
शरीर śár-īra, (m. ¹)
n.
 [solid support: 🞄[Page309-2] 🞄√ 3. śṛ] V.: frame:
pl.
 bones (V.)
V., C.: 🞄body
C.: solid body (rare)
oneʼs person.
Benfey
English
शरीर शरीर (vb. शॄ),
n.
1. The
body, Pañc. iii. d. 96.
2. Life, Hit.
iii. d. 103.
--
Comp.
अ-,
m.
 Kāma, Śiś.
9, 61.
लिङ्ग-,
n.
 the primary body,
Vedāntas. in Chr. 206, 21.
शेष-,
n.
the remaining body, i. e. all the other
parts of the body, Pañc. 38, 8. सू-
क्ष्म-,
n.
 atom-like body, a Vedāntic
term, Vedāntas. in Chr. 208, 5. -- Cf.
perhaps A.S. hold, cadaver.
Apte Hindi
Hindi
शरीरम्
नपुं*
 - शृ + ईरन्
"(जड चेतन पदार्थों की) काया, देह"
शरीरम्
नपुं*
 - शृ + ईरन्
संघटक तत्त्व
शरीरम्
नपुं*
 - शृ + ईरन्
दैहिक शक्ति
शरीरम्
नपुं*
 - शृ + ईरन्
"मृत शरीर, शव"
L R Vaidya
English
SarIra {% n. %} 1. The body, R.iii.26, M.viii.300
2. the body of any inanimate object
3. dead body.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
५, अक्ष, अनिल, अनुत्तर, अर्थ, असु, आशुग, इन्द्रिय, इषु, कङ्कपत्री, करणीय, कलङ्क, कामगुण, कामदेव, खग, तत्त्व, तन्मात्र, धी, नाराच, नालीक, पक्षि, पञ्च, पतङ्ग, पत्रिन्, पर्व, पवन, पाण्डव, पुत्र, पृषत्क, प्राण, बाण, भाव, भूत, भेदक, मरुत्, महाभूत, महाव्रत, मार्गण, रत्न, लेय, लेयक, वध, वर्ष्मन्, वात, वायु, विशिख, विषय, व्रत, शर, शरीर, शस्त्र, शिलीमुख, शूक, श्वसन, समिति, सायक, स्मरबाण, स्मरेषु
Bopp
Latin
शरीर n. (r. शॄ s. ईर) corpus.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
कुल
क्ली
कुल, सङ्घ, गोत्र, शरीर
कुलं सङ्घः कुलं गोत्रं शरीरं कुलमुच्यते ॥ ३० ॥
verse 2.1.1.30
page 0009
काय
पु
काय, शरीर, उत्सेध
शरीरोत्सेधयोः कायः सन्धावधिप्रतिज्ञयोः ।
verse 3.1.1.3
page 0013
Indian Epigraphical Glossary
English
śarīra (SITI), person
individual.
(EI 24
ML), corporeal relies of the Buddha.
Lanman
English
śárīra, n. the body, as distinguished from
the vital breath or from the immortal
soul (so 9621, 22, 29^6) and from the soft
viscera and inward fluid secretions, of
which things the body, or the firm red
flesh with the bones, forms as it were
the hollow cover (57^1), tegument, or
Hülle
used also in pl., 84^9
body in
general
mṛtaṃ śarīram, corpse, 63^17
so 84^4. [prop. ‘the corporeal tegument’
of the soul, √*śṛ, ‘cover’ (1188e^2), see
under śaraṇa: for mg, cf. the cognate
Ger. Hülle (under śaraṇa) in sterbliche
Hülle, ‘mortal envelope, i. e. body’: cf.
97^16N.]
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
शरीर m. °Penis, E 166, 167, 169, 171 (S).
Sanskrit Tibetan
Tibetan
sku
१) अङ्ग २) आत्मभाव ३) आश्रय ४) काय ५) गात्र ६) गात्रता ७) गात्रत्व ८) चित्र ९) तनुस् १०) देह ११) प्रतिमा १२) बिम्ब १३) मूर्ति १४) रूप १५) वपुस् १६) शरीर १७)
sku 'dra
१) प्रतिनिधि २) प्रतिबिम्ब ३) प्रतिमा ४) मूर्ति ५) शरीर
sku lus
१) अङ्ग २) गात्र ३) शरीर
lhun can
शरीर
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
इन्द्रियायतनमङ्गविग्रहौ क्षेत्रगात्रतनुभूघनास्तनूः ।
मूर्तिमत्करणकायमूर्तयो वेरसंहननदेहसंचराः ॥ ५६३ ॥
घनो बन्धः पुरं पिण्डो वपुः पुद्गलवर्ष्मणी ।
कलेवरं शरीरेऽस्मिन्नजीवे कुणपं शवः ॥ ५६४ ॥
मृतकं रुण्डकबन्धौ त्वपशीर्षे क्रियायुजि ।
-wordlist-
इन्द्रियायतन (क्ली), अङ्ग (क्ली), विग्रह (पुं), क्षेत्र (क्ली), गात्र (क्ली), तनु (स्त्री), भूघन (पुं), तनू (स्त्री), मूर्तिमत् (पुं), करण (क्ली), काय (पुं), मूर्ति (स्त्री), वेर (पुंक्ली), संहनन (क्ली), देह (पुंक्ली), सञ्चर (पुं), घन (पुं), बन्ध (पुं), पुर (क्ली), पिण्ड (पुंक्ली), वपुस् (क्ली), पुद्गल (पुं), वर्ष्मन् (क्ली), कलेवर (क्ली), शरीर (पुंक्ली), कुणप (क्ली), शव (पुं), मृतक (क्ली), रुण्ड (पुं), कबन्ध (पुंक्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
तनु
तनु, तनू, संहनन, शरीर, कलेवर, विग्रह, देह, काय, अङ्ग, वपुस्, वर्ष्मन्, पुर, पिण्ड, क्षेत्र, गात्र, घन, मूर्ति
तनुस्तनूः संहननं शरीरं,
कलेवरं विग्रहदेहकायाः ।
अङ्गं वपुर्वर्ष्म पुरं च पिण्डं,
क्षेत्रं च गात्रं च घनश्च मूर्तिः ॥ ५१० ॥
verse 2.1.1.510
page 0058
धातु
धातु, पृथिव्यादिभूत, शरीर, रसादि, लोह, स्वभाव, गैरिकादि
पृथिव्यादिषु भूतेषु शरीरेषु रसादिषु ।
लोहेषु च स्मृतो धातुः स्वभावे गैरिकादिषु ॥ ८५७ ॥
verse 5.1.1.857
page 0098
नाममाला
Sanskrit
देह, अपघन, काय, अङ्ग, वपुस्, संहनन, तनु, कलेवर, शरीर, मूर्ति
देहापघनकायाङ्गं वपुः संहननं तनुः ॥ ३८ ॥
कलेवरं शरीरं च मूर्तिः अस्मिन् भवः सुतः ।
पुत्रः सूनुरपत्यं च तुक् तोकं चात्मजः प्रजा ॥ ३९ ॥
उद्वहस्तनयः पोतो दारको नन्दनोऽर्भकः ।
स्तनन्धयोत्तानशयौ स्त्री चेद् दुहितरं विदुः ॥ ४० ॥
verse 0.1.1.38
page 0020
पुराणम्
English
शरीर / ŚARĪRA. (BODY). Body is constituted of the five elements, earth, water, fire, air and sky (ether). What is solid or hard in the body is earth
liquid, is water
hot or burning, fire
what gives motion to the body is air and what are pores in the body is sky.
Body is that which exists and functions with the five organs of knowledge eye, ear, nose, tongue and skin, and the five organs of action like Upastha (sex organ), Pāṇi (hand), Pāda (leg) and Vāṇī (speech). The body depends on the six tastes, sweet, sour, saltish, bitter, hot and astringent. (Kaṭu, amla, madhura, lavaṇa, tikta and kaṣāya). The body is composed of seven internal elements (dhātus) of seven colours, white, red, dark (black), black and white, yellow, brassy and faint-white (pāṇḍura). Vātapittakaphas (wind, bile and phlegm) are intertwined in the body. Since the body is formed of vital fluids from the sex organs of the father and the mother it is dviyoni (males with male and females with female organs of reproduction). The body exists by four kinds of foods, bhojya, bhakṣya, khādya and lehya. After coitus, within one night, the male and female semen and blood combine into one body in the womb (Kalala). Within seven days it becomes foamy (budbuda). After a fortnight it becomes solid (piṇḍa) and after one month hard (kaṭhina). During the second month the head of the child is formed
in the third month its feet: in the fourth its ankles, stomach and waist are formed. In the fifth month is formed the back (Pṛṣṭha) and face, nose, eyes and ears are formed in the sixth month. During the seventh month life enters the child's body. By the eighth month all the signs of the human being are completed in the child. If the vitality and effulgence of the mother are more than those of the father the off-spring will be female and vice versa
if both are in exactly equal proportions the child will be a eunuch, neither male nor female. If the parents were sad and worried during the time of the mother's conception, the child born would be either blind, lame or a pigmy. If the semen is cleft into two by wind (in the womb) the mother would give birth to twins. In the ninth month the child will be gifted with knowledge and it will remember to what caste it belonged and what all good and evil actions it did in its previous life.
Vedic Reference
English
Śarīra, ‘body, ’ is a word of frequent occurrence in Vedic
literature.^1 The interest of the Vedic Indians seems early to
have been attracted to the consideration of questions connected
with the anatomy of the body. Thus a hymn of the Atharva-
veda^2 enumerates many parts of the body with some approach
to accuracy and orderly arrangement.^3 It mentions the heels
(pārṣṇī), the flesh (māṃsa), the ankle-bones (gulphau), the
fingers (aṅgulīḥ), the apertures (kha), the two metatarsi
(uchlakau), the tarsus (pratiṣṭhā), the two knee-caps (aṣṭhī-
vantau), the two legs (jaṅghe), the two knee-joints (jānunoḥ
sandhī). Then comes above the two kness (jānū) the four-
sided (catuṣṭaya), pliant (śithira) trunk (kabandha). The two
hips (śroṇī) and the two thighs (ārū) are the props of the frame
(kusindha). Next come the breast-bone (uras), the cervical
cartilages (grīvāḥ), the two breast pieces (stanau), the two
shoulder-blades (kaphoḍau), the neck-bones (skandhau), and the
backbones (pṛṣṭīḥ), the collar-bones (aṃsau), the arms (bāhū),
the seven apertures in the head (sapta khāni śīrṣaṇi), the ears
(karṇau), the nostrils (nāsike), the eyes (cakṣaṇī), the mouth
(mukha), the jaws (hanū), the tongue (jihvā), the brain (mas-
tiṣka), the forehead (lalāṭa), the facial bone (kakāṭikā), the
cranium (kapāla), and the structure of the jaws (cityā hanvoḥ).
This system presents marked similarities with the later
system of Caraka and Suśruta, ^4 which render certain the names
ascribed to the several terms by Hoernle. Kaphoḍau, which is
variously read in the manuscripts, ^5 is rendered ‘collar-bone’ by
Whitney, but ‘elbow’ in the St. Petersburg Dictionary.
Skandha in the plural regularly^6 denotes ‘neck-bones, ’ or, more
precisely, ‘cervical vertebræ, ’ a part denoted also by uṣṇihā in
the plural.^7 Pṛṣṭī^8 denotes not ‘rib, ’ which is parśu, ^9 but a
transverse process of a vertebra, and so the vertebra itself,
there being in the truncal portion of the spinal column seventeen
vertebræ and thirty-four transverse processes. The vertebræ
are also denoted by kīkasā in the plural, ^10 which sometimes^11 is
limited to the upper portion of the vertebral column, sometimes^12
to the thoracic portion of the spine. Anūka also denotes the
vertebral column, ^13 or more specially the lumbar^14 or thoracic^15
portion of the spine
it is said in the Śatapatha Brāhmaṇa^15
that there are twenty transverse processes in the lumbar spine
(udara) and thirty-two in the thoracic, which gives twenty-six
vertebræ, the true number (but the modern division is seven
cervical, twelve thoracic, five lumbar, and two false — the
sacrum and the coccyx). The vertebral column is also denoted
by karūkara, ^16 which, however, is usually found in the plural^17
denoting the transverse processes of the vertebræ, a sense
expressed also by kuntāpa.^18
Grīvā, in the plural, denotes cervical vertebræ, the number
seven being given by the Śatapatha Brāhmaṇa, ^19 but usually^20
the word simply means windpipe, or, more accurately, the
cartilaginous rings under the skin. Jatru, also in the plural,
denotes the cervical cartilages, ^21 or possibly the costal carti-
lages, which are certainly so called in the Śatapatha Brāh-
maṇa, ^22 where their number is given as eight.
Bhaṃsas, which occurs thrice in the Atharvaveda, ^23 seems to
denote the pubic bone or arch rather than the ‘buttocks’ or
‘fundament, ’ as Whitney^24 takes it.
In the Śatapatha Brāhmaṇa^25 the number of bones in the
the human body is given as 360. The number of the bones
of the head and trunk are given in another passage^26 as
follows: The head is threefold, consisting of skin (tvac), bone
(asthi), brain (matiṣka)
the neck has 15 bones: 14 transverse
processes (karūkara) and the strength (vīrya) — i.e., the bone of
the centre regarded as one — as the 15th
the breast has 17:
16 cervical cartilages (jatru), and the sternum (uras) as the
17th
the abdominal portion of the spine has 21: 20 trans-
verse processes (kuntāpa), and the abdominal portion (udara) as
the 21st
the two sides have 27: 26 ribs (parśu), and the two
sides as the 27th
the thoracic portion of the spine (anūka)
has 33: 32 transverse processes, and the thoracic portion
as 33rd.
There are several enumerations of the parts of the body, not
merely of the skeleton, in the Yajurveda Saṃhitās.^27 They
include the hair (lomāni), skin (tvac), flesh (māṃsa), bone
(asthi), marrow (majjan), liver (yakṛt), lungs (kloman), kidneys
(matasne), gall (pitta), entrails (āntrāṇi), bowels (gudāḥ), spleen
(plīhan), navel (nābhi), belly (udara), rectum (vaniṣṭhu), womb
(yoni), penis (plāśi and śepa), face (mukha), head (śiras),
tongue (jihvā), mouth (āsan), rump (pāyu), leech (vāla), eye
(cakṣus), eyelashes (pakṣmāṇi), eyebrows (utāni), nose (nas), breath
(vyāna), nose-hairs (nasyāni), ears (karṇau), brows (bhrū), body
or trunk (ātman), waist (upastha), hair on the face (śmaśrūṇi),
and on the head (keśāḥ). Another enumeration^28 gives śiras,
mukha, keśāḥ, śmaśrūṇi, prāṇa (breath), cakṣus, śrotra (ear), jihvā,
vāc (speech), manas (mind), aṅgulīḥ, aṅgāni (limbs), bāhū, hastau
(hands), karṇau, ātmā, uras (sternum), pṛṣṭīḥ (vertebræ), udara,
aṃsau, grīvāḥ, śroṇī, ūrū, aratnī (elbows), jānūni, nābhi, pāyu,
bhasat (fundament), āṇḍau (testicles), pasas (membrum virile),
jaṅghā, pad (foot), lomāni, tvac, māṃsa, asthi, majjan. Another
set of names^29 includes vaniṣṭhu, purītat (pericardium), lomāni,
tvac, lohita (blood), medas (fat), māṃsāni, snāvāni (sinews),
asthīni, majjānaḥ, retas (semen), pāyu, kośya (flesh near the
heart), pārśvya (intercostal flesh), etc.
The bones of the skeleton of the horse are enumerated in the
Yajurveda Saṃhitās.^30
In the Aitareya Āraṇyaka^31 the human body is regarded as
made up of one hundred and one items
there are four parts,
each of twenty-five members, with the trunk as one hundred
and first. In the two upper parts there are five four-jointed^32
fingers, two kakṣasī (of uncertain meaning), ^33 the arm (dos), the
collar-bone (akṣa), and the shoulder-blade (aṃsa-phalaka). In
the two lower portions there are five four-jointed toes, the
thigh, the leg, and three articulations, according to Sāyaṇa's
commentary.
The Śāṅkhāyana Āraṇyaka^34 enumerates three bones in the
head, ^35 three joints (parvāṇi) in the neck, ^36 the collar-bone
(akṣa), ^37 three joints in the fingers, ^38 and twenty-one transverse
processes in the spine (anūka).^39 The Maitrāyaṇī Saṃhitā^40
enumerates four constituents in the head (prāṇa, cakṣus, śrotra,
vāc), but there are many variations, the number going up to
twelve on one calculation.^41 In the Taittirīya Upaniṣad^42 an
enumeration is given consisting of carma (skin), māṃsa, snāvan,
asthi, and majjan
and the Aitareya Brāhmaṇa^43 has lomāni, māṃsa,
tvac, asthi, majjan, and the Aitareya Āraṇyaka^44 couples majjānaḥ,
snāvāni, and asthīni. Other terms relating to the body are
kaṅkūṣa, ^45 perhaps a part of the ear, ^46 yoni (female organ),
kakṣa^47 (armpit), Danta (tooth), nakha (nail), prapada^48 (forepart
of the foot), halīkṣṇa^49 (gall).
1) Rv. i. 32, 10
x. 16, 1, etc.
Av.
v. 9, 7
xviii. 3, 9, etc.
Vājasaneyi
Saṃhitā, xxxiv. 55
Taittirīya Saṃhitā,
i. 7, 2, 1
Aitareya Brāhmaṇa, ii. 6, 13
14, 2
Śatapatha Brāhmaṇa, x. 1, 4, 1
Taittirīya Brāhmaṇa, i. 2, 1, 8.
2) x. 2.
3) Cf. Hoernle, Journal of the Royal
Asiatic Society, 1907, 10-12
Osteology,
109-111, 242.
4) Osteology, 112.
5) Whitney, Translation of the Athar-
vaveda, 568.
6) Av. x. 7. 3 (where the Skandhas are
compared with the Kṛttikās, probably
because both were seven in number,
but this is not certain)
9, 20
vi. 135, 1
xii. 5, 67
Hoernle, Journal, 1906, 918
1907, 1, 2.
7) Av. vi. 134, 1
Rv. vi. 163, 2=
Av. ii. 33, 2
Av. ix. 8, 21
x. 10, 20.
8) Rv. x. 87. 10 = Av. viii. 3, 10
Av. ix. 7, 5, 6
x. 9, 20
xii. 1, 34
xviii. 4, 10
Śatapatha Brāhmaṇa,
vii. 6, 2, 7. See Hoernle, Journal, 1907.
2 et seq.
Whitney, op. cit., 548
Eggel-
ing, Sacred Books of the East, 44. 164.
n. 2.
9) Av. ix. 7, 6, etc.
10) Av. ix. 7, 5
8, 14.
11) Av. xi. 8, 15.
12) Av. ii. 33, 2
Satapatha Brāh-
maṇa, vii. 6, 2, 10.
13) Av. iv. 14, 8. Cf. ix. 8, 21 (the
spine of the trunk).
14) Av. ii. 33, 2.
15) Śatapatha Brāhmaṇa, xii. 2, 4.
12. 14. Cf. the phrase īṣc anūkye, Av.
xi. 3, 9, where the two shafts of a cart
are compared with the transverse pro-
cesses of a vertebra.
15) Śatapatha Brāhmaṇa, xii. 2, 4,
12. 14. Cf. the phrase īṣc anūkye, Av.
xi. 3, 9, where the two shafts of a cart
are compared with the transverse pro-
cesses of a vertebra.
16) Av. xi. 9, 8
Bloomfield, Hymns
of the Atharvaveda, 124.
17) Satapatha Brāhmaṇa, xii. 2, 4,
10, 14.
18) Ibid., xii. 2, 4, 12.
19) Ibid. xii. 2, 4, 10.
20) Rv. vi. 163, 2 = Av. ii. 33, 2
Av. vi. 134, 1
ix. 7, 3
x. 9, 20
xi. 8, 15
Hoernle, Journal, 1906, 916
et seq.
21) Rv. vii. 1, 12 = Av. xiv. 2, 12.
22) xii. 2, 4, 11. Cf. vii. 6, 2, 10
Hoernle, Journal, 1906, 922 et seq.
23) Av. ii. 33, 5
ix. 8, 21, with a
fuller version in the Paippalāda recen-
sion (Whitney, Translation of the Athar-
vaveda, 77, 551). In viii. 6, 5, it de-
notes vulva: Hoernle, 16-18.
24) Loc. cit.
25) x. 5, 4, 12
xii. 3, 2, 3, 4
Hoernle,
Osteology, 238, 239, and the criticism in
106-109, which shows how far removed
the Satapatha Brāhmaṇa is from a
scientific system. Cf. Keith, Zeitschrift
der Deutschen Morgenländischen Gesell-
schaft, 62, 135 et seq.
26) xii. 2, 4, 9-14
Hoernle, Osteology,
240.
27) Vājasaneyi Saṃhitā, xix. 81-93
Maitrāyaṇī Saṃhitā, iii. 11, 9
Kāṭhaka
Saṃhitā, xxxviii. 3
Taittirīya Brāh-
maṇa, ii. 6, 4.
28) Vājasaneyi Saṃhitā, xx. 5-13
Maitrāyaṇī Saṃhitā, iii. 11, 8
Kāṭhaka
Saṃhitā, xxxviii. 4
Taittirīya Brāh-
maṇa, ii. 6, 5.
29) Vājasaneyi Saṃhitā, xxxix. 8. 9.
10.
30) Vājasaneyi Saṃhitā, xxv. 1-9
Maitrāyaṇī Saṃhitā, iii. 15. Cf. Aitareya
Brāhmaṇa, vii. 1.
31) i. 2, 2.
32) This is contrary to fact: Hoernle,
Osteology, 122, 123.
33) Perhaps the armpit regarded as
in some way double
Keith, Aitareya
Āraṇyaka, 175.
34) ii. 2.
35) Cf. Hoernle, Osteology, 172 et seq.
Satapatha Brāhmaṇa, xii. 2, 4, 9.
36) ii. 3, See Keith, Śāṅkhāyana
Āraṇyaka, 9, n. 4.
37) ii. 4
Hoernle, Osteology, 202 et seq.
Keith, op. cit., 9, n. 5.
38) ii. 5. Cf. n. 32. The later Śāṅkh-
āyana here improves on the Aitareya
osteology.
39) ii. 6. See Keith, op. cit., 10,
n. 4.
40) iii. 2, 9.
41) See references in Keith, Aitareya
Āraṇyaka, 185, 192, 195. The numbers
vary and are fanciful, being of no
scientific importance.
42) i. 7, 1.
43) vi. 29, 4.
44) iii. 2, 1. 2
Śāṅkhāyana Āraṇyaka,
viii. 1. 2.
45) Av. ix. 8, 2, where the Paippalāda
recension has kaṅkukha.
46) Zimmer, Altindisches Leben, 378.
47) Av. vi. 127, 2. Cf. kakṣī, Maitrā-
yaṇī Saṃhitā, iv. 5, 9.
48) Av. ii. 33, 5, with Lanman's note
in Whitney's Translation, p. 77
Keith,
Aitareya Āraṇyaka, 204. In that Āraṇ-
yaka the passage ii. 1, 4 makes the
sense ‘toe’ improbable.
49) Av. ii. 33, 3
Whitney, op. cit., 76.
Cf. Hoernle, Journal of the Royal Asiatic
Society, 1906, 916 et seq.
1907, 1, et seq.
Osteology, passim.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शरीरं,
क्ली,
 (शॄ + “कॄशॄपॄकटिपटिशौटिभ्यईरन् ।” उणा० ४ । ३० । इति ईरन् ।)शीर्य्यते रोगादिना यत् । तत्पर्य्यायः । कले-वरम् २ गात्रम् ३ वपुः ४ संहननम् ५ वर्ष्म ६विग्रहः ७ कायः ८ देहः ९ मूर्त्तिः १० तनुः११ तनूः १२ । इत्यमरः ॥
क्षेत्रम् १३ पुरम् १४घनः १५ अङ्गम् १६ पिण्डम् १७ । इति राज-निर्घण्टः ॥
भूतात्मा १८ स्वर्गलोकेशः १९स्कन्धः २० पञ्जरः २१ कुलम् २२ बलम् २३आत्मा २४ । इति जटाधरः ॥
स्कन्धम् २५ ।इति शब्दरत्नावली ॥
इन्द्रियायतनम् २६ भूः२७ मूर्त्तिमत् २८ करणम् २९ वेरम् ३०सञ्चरः ३१ बन्धः ३२ पुद्गलम् ३३ । इति हेम-चन्द्रः ॥
* ॥
शरीरधर्म्मा यथा, --“शरीरे भस्मसाद्भूते प्रतिविम्बः स चात्मनः ।जीवस्तत्रान्तरीक्षस्य उवाच विनयं विभुम् ॥
जीव उवाच ।सदुक्तिर्व्वा कदुक्तिर्व्वा कोपः सन्तोष एव च ।लोभो मोहश्च कामश्च क्षुत्पिपासादिकञ्च यत् ॥
स्थौल्यं कार्श्यञ्च नाशश्च दृश्यादृश्यं समुद्भवम् ।सर्व्वं शरीरधर्म्मश्च न जीवस्य न चात्मनः ॥
सत्त्वं रजस्तम इति शरीरं त्रिगुणात्मकम् ।तच्च नानाप्रकारञ्च प्रबोध कथयामि ते ॥
किञ्चित् सत्त्वातिरिक्तञ्च किञ्चिदेव रजो-ऽधिकम् ।तमोऽतिरिक्तं किञ्चिच्च न समं कुत्रचिन्मुने ॥
सत्त्वाद्दया च मुक्तीच्छा कर्म्मेच्छा च रजो-गुणात् ।तमोगुणाज्जीवहिंसा कोपोऽहङ्कार एव च ॥
कोपात् कदुक्तिर्नियतं कदुक्त्या शत्रुता भवेत् ।तया चाप्रियता सद्यः शत्रुः कः कस्य भूतले ॥
को वा प्रियोऽप्रियो वा कः किं मित्रं कोरिपुर्भुवि ।इन्द्रियाणि च जीवानि सर्व्वत्र शत्रुमित्रयोः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे २४ अः ॥
* ॥
अथ स्त्रीपुंसयोः सर्व्वाङ्गानि पादाग्रादिशिरः-पर्य्यन्तानि । प्रपदम् १ अङ्घ्रिः २ गुल्फः ३पार्ष्णिः ४ जङ्घा ५ जानु ६ ऊरुः ७ वङ्क्षणः ८कटिः ९ त्रिकम् १० नितम्बः ११ स्फिक् १२वस्तिः १३ उपस्थः १४ ककुन्दरम् १५ जघनम्१६ जठरम् १७ नाभिः १८ वलिः १९ स्तनः २०चूचकम् २१ क्रोडम् २२ रोम २३ कक्षः २४अंसः २५ वक्षः २६ दोः २७ पार्श्वः २८प्रगण्डः २९ कुर्परः ३० हस्तः ३१ प्रकोष्ठः ३२मणिबन्धः ३३ अङ्गुलिः ३४ अङ्गुष्ठः ३५ करभः३६ नखः ३७ पर्व्व ३८ चपेटकः ३९ कण्ठः ४०शिरोधिः ४१ श्मश्रु ४२ मुखम् ४३ ओष्ठः ४४चिवुकम् ४५ हनुः ४६ सृक्कम् ४७ तालु ४८रदः ४९ जिह्वा ५० नासा ५१ भ्रूः ५२ गण्डः५३ लोचनम् ५४ अपाङ्गः ५५ तारा ५६कर्णः ५७ भालः ५८ मस्तकम् ५९ केशः ६० ।इति कविकल्पलता ॥
* ॥
परमेश्वरशरीरतो देवानामुत्पत्तिर्यथा, --“सर्व्वे देवाः सपितरो ब्रह्माद्याश्चाण्डमध्यगाः ।विष्णोः सकाशादुत्पन्ना इतीयं वैदिकी श्रुतिः ॥
अग्निस्तथाश्विनौ गौरी गजवक्त्रो भुजङ्गमः ।कार्त्तिकेयस्तथादित्यो मातरो दुर्गया सह ॥
दिशो धनपतिर्विष्णुर्धर्म्मो रुद्रः शशी तथा ।पितरश्चेति संभूताः प्राधान्येन जगत्पतेः ॥
हिरण्यगर्भस्य तनौ सर्व्व एव समुद्भवाः ।पृथक् पृथक् ततो गर्व्वं वहमानाः समन्ततः ॥
अहं योग्यस्त्वहं याज्य इति तेषां स्वनोमहान् ।श्रूयते देवसमितौ क्षुब्धसागरसन्निभः ॥
तेषां विवदमानानां वह्निरुत्थाय पार्थिव ।उवाच मां यजस्वेति ध्यायध्वं मामिति ब्रुवन् ॥
प्राजापत्यमिदं नूनं शरीरं मद्विना कृतम् ।विनाशमुपपद्येत यतो नाहं महानहम् ॥
एवमुक्त्वा शरीरन्तु त्यक्त्वा वह्निर्व्विनिर्ययौ ।निर्गतेऽपि ततस्तस्मिंस्तच्छरीरं न शीर्य्यते ॥
ततोऽश्विनौ मूर्त्तिमन्तौ प्राणापानशरीरगौ ।आवां प्रधानावित्येवमूचतुर्याज्यवत्तरौ ॥
एवमुक्त्वा शरीरं तौ विहाय क्वचिदास्थितौ ।तयोरपि क्षयं कृत्वा क्षीणं तत्पुरमास्थितः ॥
ततश्चैवाब्रवीद्गौरी प्राधान्यमपि संस्थितम् ।साप्येवमुक्त्वा क्षेत्रात्तु निश्चक्राम बहिः शुभा ॥
तया विनापि तत् क्षेत्रं वागूनं व्यवतिष्ठते ।ततो गणपतिर्व्वाक्यमाकाशाख्योऽब्रवीत्तदा ॥
न मया रहितं किञ्चिच्छरीरस्थोऽपि दूरतः ।कालान्तरेत्येवमुक्त्वा सोऽपि निष्क्रम्य देहतः ॥
पृथग्भूतस्तथाप्येतच्छरीरं नाप्यनीनशत् ।विना सांख्यञ्च तत्त्वेन तथापि न विशीर्य्यते ॥
शुषिरैस्तु विहीनन्तु दृष्ट्वा क्षेत्रं व्यवस्थितम् ।शरीरधातवः सर्व्वे ते ब्रूयुर्व्वाक्यमेव हि ॥
अस्माभिर्व्यतिरिक्तस्य न शरीरस्य धारणम् ।भवतीत्येवमुक्त्वा ते जहुः सर्व्वे शरीरिणः ॥
तैर्व्यपेतमपि क्षेत्रं पुरुषेण प्रपाल्यते ।तद्दृष्ट्वा त्वब्रवीत् स्कन्दः सोऽहङ्कारः प्रकी-र्त्तितः ॥
मया विना शरीरस्य सम्भू तिरपि नेष्यते ।एवमुक्त्वा शरीरात्तु सोव्यपेतः पृथक् स्थितः ॥
तेनाक्षतेन तत् क्षेत्रं विना मुक्तवदास्थितम् ।तद्दृष्ट्वा कुपितो भानुः स आदित्यः प्रकीर्त्तितः ॥
मया विना कथं क्षेत्रमिमं क्षणमपीष्यते ।एवमुक्त्वाथ यातः स तच्छरीरं न शीर्य्यते ॥
ततः कामादिरुत्थाय गणो मातृकसंज्ञितः ।न मया व्यतिरिक्तस्य शरीरस्य व्यवस्थितिः ॥
एवमुक्त्वा स यातस्तु शरीरं तन्न शीर्य्यते ।ततो मायाब्रवीत् कोपात् सा च दुर्गा प्रकी-र्त्तिता ॥
न मयास्य विना भूतिरित्युक्त्वान्तर्दधे पुनः ।ततो दिशः समुत्तस्थुरूचुश्चैव वचो महत् ॥
नास्माभी रहितं कायं भवतीति न संशयः ।चतस्र आगताः काष्ठा अपयाताः क्षणात्तदा ॥
ततो धनपतिर्व्वायुर्मध्ये तत्पक्तसम्भवः ।शरीरस्येति सोऽप्येवमुक्त्वा मूर्द्धानगोऽभवत् ॥
ततो विष्णोर्मनो ब्रूयात् नायं देहो मया विना ।क्षणमप्युत्सहे स्त्रातुमित्युक्त्वान्तर्दधे पुनः ॥
ततो धर्म्मोऽब्रवीत् सर्व्वमिदं पालितवाहनम् ।इदानीं मय्युपगते कथमेतद्भविष्यति ।एवमुक्त्वा गते धर्म्मे तच्छरीरं न शीर्य्यते ॥
ततोऽब्रवीन्महादेवश्चाव्यक्तो भूतनायकः ।महत्संज्ञो मया हीनं शरीरं नो भवेद्यथा ॥
एवमुक्त्वा गतः शम्भुस्तच्छरीरं न शीर्य्यते ।तद्दृष्ट्वा पितरश्चोचुस्तन्मात्रा यावदस्मभिः ॥
प्राणान्तरेभिरेतश्च शरीरं शीर्य्यते ध्रुवम् ।एवमुक्त्वा तु तं देहं त्यक्त्वान्तर्द्धानमागताः ॥
अग्निः प्राणः अपानश्च आकाशश्चैव धातवः ।क्षेत्रं तद्बत्त्वहंकारो भानुः कामादयो मया ॥
काष्ठा वायुर्व्विष्णुधर्म्मौ शम्भुश्चैवेन्द्रियार्थकाः ।एतैर्मुक्तन्तु तत् क्षेत्रं मुक्ताविव सुसंस्थितम् ॥
सोमेन पाल्यमानन्तु पुरुषेणेन्दुरूपिणा ।एवं व्यवस्थिते सोमे षोडशात्मन्यथाक्षरे ॥
प्राग्वत्तत्र गुणोपेतं क्षेत्रमुत्थाय यद्भवेत् ।प्रागवस्थं शरीरन्तु दृष्ट्वा सर्व्वज्ञपालितम् ॥
ताः क्षेत्रदेवताः सर्व्वा वैलक्ष्यं भावमाश्रिताःतमेवं तुष्टुवुः सर्व्वास्तं देवं परमेश्वरम् ॥
”इति वाराहे महातपोपाख्याननामाध्यायः ॥
*शरीरान्नं यथा, --“शरीरमापः सोमश्च विविधं चान्नमुच्यते ।प्राणो ह्यग्निस्तथादित्यस्त्रिभोक्ता एक एव तु ॥
”इति गारुडे २१५ अध्यायः ॥
* ॥
मानसकायिकक्लेशसाध्यव्रतं यथा, --धरण्युवाच ।“कथमाराध्यसे देव भक्तिमद्भिर्नरैर्विभो ।स्त्रीभिर्व्वा सर्व्वमेतन्मे शंस त्वं भूतभावन ॥
वाराह उवाच ।भावसाध्यस्त्वहं देवि न वित्तैर्न जपैरहम् ।साध्यस्तथापि भूतानां कायक्लेशं वदामि ते ॥
कर्म्मणा मनसा वाचा मच्चित्तो यो नरोभवेत् ।तस्य व्रतानि वक्ष्येऽहं विविधानि निबोध मे ॥
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्य्यमकल्कता ।एतानि मानसान्याहुर्व्रतानि तु धराधरे ॥
एकभक्तं तथा नक्तमुपवासादिकञ्च यत् ।तत् सर्व्वं कायिकं पुंसां व्रतं भवति नान्यथा ॥
”इति वाराहे सत्यतपोपाख्याननामाध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
शरीर
न०
 शॄ--ईरन् । प्रतिक्षणं क्षीयमाणे १ देहे ।तस्य अङ्गप्रत्यङ्गभेदा भावप्र० उक्ता यथा“गर्भाशयगबं शुक्रमार्त्तवं जीवसंज्ञकः । प्रकृतिः स-विकारा च तत् सर्वं गर्भसंज्ञकम् । कालेन वर्द्धितो गर्भोयद्यङ्गोपाङ्गसंयुतः । भवेत्तदा स मुनिभिः शरीरीतिनिगद्यते” । अङ्गोपाङ्गसंयुतः व्यक्ताङ्गोपाङ्गः । “तस्यत्वङ्गान्यु पाङ्गानि ज्ञात्वा सुश्रुतशास्त्रतः । मस्तकादभिधीयन्वे शिष्याः! शृणुत यत्नतः । आद्यमङ्गं शिरःप्रोक्तं तदुपाङ्गानि कुन्तलाः । तस्यान्तर्मस्तुलुङ्गं चललाटं भ्रूयुगन्तथा । नेत्रद्वयं तयोरन्तर्वर्त्तेते द्वेकनीनिके । दृष्टिद्बयं कृष्णगोलौ श्वैतभागौ च वर्त्मनो ।पक्ष्माण्यपाङ्गौ शङ्खौ च कर्णौ तच्छष्कुलीद्वयम् ।पालिद्वयं कषोलो च नासिका च प्रकीर्त्तिता । ओष्ठा-धरौ च सृकिण्यौ मुखं तालु हनुद्वयम् । दन्ताश्च दन्त-वेष्टाश्च रसना चिवुकङ्गलः । द्वितीयमङ्गं ग्रीवा तु ययामूर्द्धा बिधार्यते । तृतीयं बाहुयुगलं तदुपाङ्गान्यथ ब्रुवे ।तत्रोपरिगतौ स्कन्घौ प्रगण्डौ भवतस्त्वधः । कफोनि-युम्भं तदधः प्रकोष्ठयुगलन्तथा । मणिबन्धौ तले हस्तौतयोश्चाङ्गुलयो दश । नखाश्च दश ते स्थाप्या दश च्छेद्याःप्रकीर्त्तिताः । चतुर्थमङ्गं वक्षस्तु तदुपाङ्गान्यथ ब्रुवे ।स्तनौ पुंसस्तथा मार्य्या विशेष उभयोरयम् । यौवना-गमने नार्य्याः पीवरौ भवतः स्तनौ । गर्भवत्थाः प्रसूता-यास्तविव क्षीरपूरितौ । हृदयं पुण्डरोकेण सदृशं स्या-दधोमुखम् । जाग्रतस्तद्विकसति स्वपतस्तु निमीलति ।आशयस्तत्तु जीवस्य चेतनास्थामगुत्तमम् । अतस्तस्मिं-स्तमोव्याप्ते प्राणिनः प्रस्वपन्ति हि” । चेतनास्थान-मुत्तममित्यस्याभिप्रायः “केशलोमनखाग्रं च मलं, द्रव्यगुणैर्विना” इत्युक्तवता चरकेण प्तकलं शरोरंचेतनास्थानमुक्तम् तदपेक्षया हृदयं विशेषतश्चेतना-स्थानमिति “कक्षयोर्वक्षसः सन्धी जत्रुणी समुदाहृतेकक्षे उभे समाख्याते तयोः स्यातां च वङ्क्षणौ ।उदरं पञ्चमञ्चाङ्गं षष्ठं पार्श्वद्वयं मतम् । सपृष्ठवंशं तुतथा समस्तं सप्तमं स्मृतम् । उपाङ्गानि च कथ्यन्ते तानिजानोहि यत्नतः । शोणिताज्जायते प्लीहा बामतोहृदयादधः । रक्तवाहिसिराणां स मूलं ख्यातो महर्षिभिः । हृदयाद्वामतोऽधश्च फुप्फुसो रक्तफेनजः ।अधो दक्षिणतश्चापि हृदयात् यकृतः स्थितिः । तत्तु-रञ्जजपित्तस्य स्थानं शोणितजं मतम् । अधस्तु दक्षिणे-भागे हृदयात् क्लोम तिष्ठति । जलवाहिसिरामूलंतृष्णाच्छादनकृन्मतम्” । क्लोम तिलकम् एतत्तु वातरक्त-जम् । अत्र वृद्ववाग्भटः “रक्तादनिलसंसक्तात्कालीय-कसमुद्भव” इति “मेदःशोणितयोः साराद्बुक्वयोर्यु-गलं भवेत् । तौ तु पुष्टिकरौ प्रोक्तौ जठरस्थस्य मेदसः ।उक्ताः सार्द्धास्त्रयो व्यामाः पुंसामन्त्राणि सूरिभिः ।अर्द्धव्यामेन हीनानि योषितोऽन्त्राणि निर्दिशेत् ।उन्दुकश्च कटी चाषि त्रिकं वस्तिश्च वङ्क्षणौ । कण्ड-राणां प्ररोहः स्थात् स्थानं तद् वीर्य्यमूत्रयोः । स एवगर्भस्याधानं कुर्य्याद्वर्भाशये स्त्रियाः । शङ्खनाभ्याकृति-र्य्योनिस्त्र्यावर्त्ता सा च कीर्त्तिता । तस्यास्तृतीये त्वावर्त्तेगर्भशय्या प्रतिष्ठिता । वृषणौ भवतः सारात्कफासृग्भ्यांच मेदसाम् । वीर्य्यवाहिसिराधारौ तौ मतौ पौरु-षावहौ । गुदस्य मानं सर्वस्य सार्द्धं स्याच्चतुरङ्गुलम् ।तत्र स्युर्वस्तवस्तिस्रः शङ्खाबर्त्तनिभास्तु ताः । प्रवाहिणीभवेत् पूर्वा सार्द्धाङ्गुलमिता मता । उत्सर्जनी तु तदघःसा सार्द्धाङ्गुलसम्मिता । तस्याघः सञ्चरणी स्यादेकाङ्गु-लसमा मता । अर्द्धाङ्गुलप्रमाण तु बुधैर्गुदमुखं मतम् ।मलोत्सर्गस्य मार्गोऽयं पायुर्देहे विनिर्मितः । पुंसः प्रोथौस्मृतौ यौ तु तौ नितम्बौ च योषितः । तयोःककुन्दरेस्नातां सक्थिनी त्वङ्गमष्टमम् । तदुपाङ्गानि चब्रूमो जानुनो पिण्डिकाद्वयम् । जङ्घे द्वे घुण्डिकेपार्ष्णीतले च प्रपदे तथा । षादावङ्गुलथस्तत्र दश तासांनस्वा दश” ।
Capeller
German
श॑रीर
n.
 (m. ) Leib, Körper, Person.
Abstr. शरीरता
f.
 ,
°त्व
n.
Grassman
German
śárīra, n., Körper, Leib (als der gebrechliche ? [von śar]), pl. Knochen, Leib
vgl. bṛhátśarīra.
-am {32, 10}
{163, 11}
{842, 1}.
-ā {962, 3}.
-ais {466, 4}
{842, 3}
{925, 8}.
Burnouf
French
शरीर शरीर
n.
 (शॄ
sfx. ईर ?) le corps
une personne.
Au pl. des reliques, Bd.
शरीरज a. (जन्) né du corps. -- S.
m.
 fils, enfant.
Kāma
l'amour.
Maladie.
शरीरमात्र
n.
 la personne seule, la personne elle-même.
शरीरयात्रा
f.
 l'entretien du corps.
शरीरस्थ a. (स्था) qui réside dans le corps, ou dans
un corps.
शरीरावरन
n.
 (आ
वृ) la peau.
शरीरिन् a. (sfx. इन्) corporel. -- S.
m.
 l'âme
[considérée comme possédant un corps].
Stchoupak
French
शरीर-
nt. (m. ) partie solide du corps, ensemble des os, corps humain,
corps (en génér.)
personne
corps solide
-ई-भू- prendre corps,
s'incorporer
-त्व- nt. état corporel
-वन्त्-
m.
 être corporel,
être vivant.
°कर्तृ-
m.
 père
°कृत्- id.
°कर्षण- nt. mortification du corps, mauvais traitement physique.
°ज- a. issu du corps, corporel
m.
 fruit du ventre, fils
dieu de
l'amour
amour sexuel.
°त्याग-
m.
 abandon de la vie.
°दण्ड-
m.
 châtiment corporel.
°देश-
m.
 partie du corps.
°धातु-
m.
 partie principale du corps (chair, sang, etc.).
°निचय- = °निश्चय-
m.
 certitude au sujet du corps ?
°पक्ति-
f.
 purification du corps.
°पात-
m.
 affaissement du corps, mort.
°प्रभव-
m.
 auteur des jours, père.
°बद्ध- a. v. pourvu d'un corps, corporel.
°बन्ध-
m.
 chaîne du corps, fait d'être enchaîné par le corps
fait d'assumer un corps (not. un nouveau)
-एन sous une forme corporelle.
°भाज्-
m.
 être corporel.
°भृत्- ag. qui porte un corps, muni d'un corps.
°भेद-
m.
 séparation du corps, mort.
°यष्टि-
f.
 tige du corps.
°यात्रा-
f.
 entretien du corps.
°योग-ज- a. produit par le contact corporel.
°रक्षा-
f.
 défense du corps.
°रत्न- nt. corps qui est un bijou, corps excellent.
°विमोक्षण- nt. délivrance du corps, mort.
°वृत्त- a. v. qui s'occupe de son corps
-इ-
f.
 conservation de la
vie, soin du corps.
°वैकल्य- nt. imperfection ou indisposition du corps.
°शुश्रूषा-
f.
 soins du corps.
°शोषण- nt. macération de la chair, mortification du corps.
°संस्कार-
m.
 sanctification ou purification du corps, cf.
संस्कार-।
°संधि-
m.
 articulation du corps.
°साद-
m.
 épuisement du corps, fatigue corporelle.
°स्थ- ag. qui est dans le corps.
°स्थिति-
f.
 = °वृत्ति-।
शरीराकार-
m.
 forme du corps.
शरीरान्त-
m.
 poils du corps
°कर- ag. qui détruit le corps.
शरीरान्तर-चारिन्- a. qui agit dans un autre corps.
शरीराभ्यधिक- a. plus cher que sa propre personne.
शरीरार्ध-
m.
 moitié du corps.
शरीरावयव-
m.
 partie du corps.
शरीरावरण- nt. bouclier.