| YouTube Channel

शरत् (zarat)

 
Monier Williams Cologne
English
शरत् in comp. for शरद्.
Chandas
Sanskrit
सम-वृत्तम्,
अक्षराणि-
 40,
पादेऽक्षराणि-
 10
मात्राः - 13
सङ्ख्याजातिः - वीरज/ पङ्क्तिः
मात्रा-विन्यासः
द द द दा द द दा द द दा
लक्षण-मूलम् - आनन्दमिश्र-जालक्षेत्रम्
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 शरत्, शरत्काल, शारदा, कालप्रभातः, कालप्रभातम्, वर्षावसानः, मेघान्तः, प्रावृडत्ययः
noun
अश्विनकार्त्तिकमासद्वयस्य ऋतुः।
"दशहरा तथा च दीपोत्सवः शरदि प्रार्चन्ति।"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
स संपर्यनूद्भ्यो वर्षं हायनोऽब्दं समाः शरत् ।
-wordlist-
संवत्सर (पुं), परिवत्सर (पुं), अनुवत्सर (पुं), उद्वत्सर (पुं), वर्ष (पुंक्ली), हायन (पुंक्ली), अब्द (पुंक्ली), समाः (स्त्रीब), शरत् (स्त्री)
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: शरत्
Root: शरद्
Gender: स्त्री
Number: all
अर्थः ⇒ आश्विनकार्तिकाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
Meaning(s):
⇒ Autumn season consisting of the months Ásvayuja and Kartika
Shloka(s):
2|1|89|2 ► घनात्ययः शरत् स्त्री स्याद्विसर्गो दक्षिणायनम्॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|89|2 ⇢ शरत् (शरद्) (स्त्री) ⇒ Autumn season consisting of the months Ásvayuja and Kartika ⇒ आश्विनकार्तिकाभ्यां निष्पन्नः ऋतुः
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ सात्त्विकी
परा_अपरासंबन्धः ➡ ऋतुः
जातिः ➡ कालः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शरत्, [द्]
स्त्री,
 (शॄ हिंसायाम् + “शॄ दॄभ-सोऽदिः ।” उणा० १ । १२९ । इति अदिः ।)वत्सरः । (यथा, रघुः । १० । १ ।“पृथिवीं शासतस्तस्य पाकशासनतेजसः ।किञ्चिदूनमनूनर्द्धेः शरदामयुतं ययौ ॥
”)ऋतुविशेषः । स चाश्विनकार्त्तिकमासद्वया-त्मकः । इत्यमरः ॥
तत्पर्य्यायः । शारदा २कालप्रभातः ३ । इति शब्दरत्नावली ॥
काल-प्रभातम् ४ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
वर्षाव-सानः ५ मेघान्तः ६ प्रावृडत्ययः ७ । (यथा, रघुः । ४ । २४ ।“सरितः कुर्व्वती गाधाः पथश्चाश्यानकर्द्दमान् ।यात्रायै चोदयामास तं शक्तेः प्रथमं शरत् ॥
”)तत्र जलगुणाः ।“वर्षासु नाभसं वारि सेवतोद्भिदमेव वा ।सर्व्वं शरदि हेमन्ते तडागं सारसन्तु वा ॥
” * ॥
तत्र ग्राह्यवायुर्यथा, --“वसन्ते दक्षिणो वातो भवेत् वर्षासु पश्चिमः ।उत्तरः शारदे काले पूर्व्वो हेमन्तशैशिरे ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
अपि च ।“शारदञ्चानभिष्यन्दि लघु तत्परिकीर्त्तितम् ।हैमन्तिकं जलं स्निग्धं बल्यं वृष्यं हितं गुरु ॥
”इति राजवल्लभः ॥
* ॥
वैद्यकमते भाद्राश्विनमासात्मकः । केचित्तु ।“ऋतुषट्कं समाख्यातं रवे राशिषु संक्र-मात् ॥
ग्रीष्मो मेषवृषौ प्रोक्तः प्रावृट् मिथुनकर्कटौ ।सिंहकन्ये स्मृता वर्षा तुलावृश्चिकयोः शरत् ।धनुर्ग्राहौ च हेमन्तो वसन्तः कुम्भमीनकौ ॥
”अन्येतु ।“शिशिरः पुष्पसमयो ग्रीष्मो वर्षा शरद्धिमः ।माघादिमासयुग्मैः स्युरृतवः षट् क्रमादमी ॥
”तस्या गुणाः ।“शरदुष्णा पित्तकर्त्री नृणां मध्यबलावहा ।”इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
तत्र जातफलम् ।“नरः शरत्संज्ञकलब्धजन्माभवेत् सुकर्म्मा मनुजस्तरस्वी ।शुचिः सुशीलो गुणवान् सुमानीधनान्वितो राजकुलप्रपन्नः ॥
”इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
* ॥
तत्र वर्णनीयानि यथा । चन्द्रपटुता । रवि-पटुता । जलशुष्कता । अगस्त्यः । हंसः । वृषः ।सर्पः । सप्तच्छदः । पद्मम् । श्वेतमेघः । धान्यम् ।शिखिपक्षमदपातः । इति कविकल्पलता ॥