| YouTube Channel

शमः (zamaH)

 
Apte
English
शमः [śamḥ], [शम्-घञ्]
Quiet, tranquillity, calmness
धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो
Bg.*
 11.24.
Rest, calm, repose, cessation.
Absence or restraint of passions, mental quietness, quietism
शमरते$मरतेजसि पार्थिवे
R.*
 9.4
Ki.*
 1.1
16.48
Śi.*
 2.94
Bg.*
 1.4.
Allayment, mitigation, alleviation, satisfaction, pacification (of grief, thirst, hunger
&c.
 )
शममुपयातु ममापि चित्तदाहः
U.*
 6.8
शम- मेष्यति मम शोकः कथं नु वत्से
Ś.*
 4.21.
Peace
as in अस्माकं शमकामा वै त्वं च पुत्रो ममेत्यथ
Mb.
 * 12.1.27
शमोपन्यास
Ve.*
 5.
Final emancipation (from all worldly illusions and attachments).
The hand.
Cure of disease, convalescence.
Indifference, apathy.
Comp.
 -अन्तकः the god of love (a destroyer of mental tranquillity).-आत्मक
a.
 calm, tranquil by nature. -उपन्यासः overtures of peace. -पर
a.
 tranquil, quiet, stoical. -प्रधानa. in whom tranquillity or quietism predominates
शम- प्रधानेषु तपोधनेषु
Ś.*
 2.7. -व्यसनिन्
a.
 dissolute from indifference. -शम
a.
 enjoying perpetual tranquillity.
Apte 1890
English
शमः [शम्-घञ्] 1 Quiet, tranquillity, calmness.
2 Rest, calm, repose, cessation.
3 Absence or restraint of passions, mental quietness, quietism
शमरतेऽमरतेजसि पार्थिवे R. 9. 4
Ki. 10. 10
16. 48, Śi. 2. 94
Bg. 10. 4.
4 Allayment, mitigation, alleviation, satisfaction, pacification (of grief, thirst, hunger &c.)
शममुपयातु ममापि चित्तदाहः U. 6. 8
शममेष्यति मम शोकः कथं नु वत्से Ś. 4. 20.
5 Peace
as in शमोपन्यास Ve. 5.
6 Final emancipation (from all worldly illusions and attachments).
7 The hand.
Comp.
अंतकः the god of love (a destroyer of mental tranquillity).
पर a. tranquil, quiet, stoical.
प्रधान a. in whom tranquillity or quietism predominates
शमप्रधानेषु तपोधनेषु Ś. 2. 7.
Hindi
Hindi
सभी सामग्री गतिविधियों की समाप्ति
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 शान्तिः, शान्तः, स्थिरता, स्थैर्यम्, एकोतिभावः, क्षेमः, निर्व्याकुलता, प्रशमः, प्रशान्तिः, प्रशामः, शमः, शमथः
noun
युद्धोपद्रवादिविरहितावस्था।
"युद्धस्य पश्चात् देशे शान्तिः अस्ति।"
Synonyms:
 शान्तिः, विश्रामः, निवृत्तिः, विश्रान्तिः, शमः, उपशमः, प्रशान्तिः, निर्वृत्तिः, सुखः, सौख्यम्, स्वस्थता, स्वास्थ्यम्, समाधानम्, निरुद्वेगः
noun
क्रोधदुःखादीनां चित्तवृत्तीनां निरोधेन मनसः शमनम्।
"शान्तेन मनसा योगः कर्तव्यः।"
Synonyms:
 उपचारः, उपचर्या, चिकित्सा, रुक्प्रतिक्रिया, निग्रहः, वेदनानिष्ठा, क्रिया, उपक्रमः, शमः
noun
रोगस्य दूरीकरणार्थे कृता प्रक्रिया।
"अस्य रोगस्य उपचारः कथं भवति।"
Tamil
Tamil
ச’ம: : அமைதி, விடுபடல், கை, ஓய்வு.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शमः,
पुं,
 (शम्यत इति । शम + हलश्चेति घञ्नोदात्तोपदेशेति वृद्ध्यभावः ।) शान्तिः । इत्य-मरः ॥
(यथा, राजतरङ्गिण्याम् । ४ । ३८१ ।“विरागशैलमथितात् तस्य चित्तमहोदधेः ।प्रकोपकालकूटस्य पश्चात् शमसुधोदयात् ॥
”)मोक्षः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
पाणिः । इतिशमशब्दटीकायां रामाश्रमः ॥
उपचारः ।इति राजनिर्घण्टः ॥
अन्तरिन्द्रियनिग्रहः ।इति वेदान्तसारः ॥
अन्तःकरणसंयमः ।इति भगवद्गीतादशमाध्यायस्य ४ श्लोकटीका-याम् श्रीधरस्वामी ॥
(यथा, गीतायाम् । १० । ४ ।“बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ॥
”)विक्षेपककर्म्मोपरमः । इति च तस्यैव ६ अध्या-यस्य ३ श्लोकटीकायां श्रीधरस्वामी ॥
(वाह्ये-न्द्रियनिग्रहः । यथा, भागवते । ३ । ३२ । ३३ ।“सत्यं शौचं दया मौनंबुद्धिह्नीः श्रीर्यशःक्षमा ।शमो दमो भगश्चेति यत्सङ्गाद्याति संक्षयम् ॥
”सर्व्वकर्म्मनिवृत्तिः । यथा, गीतायाम् । ६ । ३ ।“योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥
”“शमः उपरमः सर्व्वकर्म्मभ्यो निवृत्तिः ।” इतिशङ्करभाष्यम् ॥
शान्तरसस्य स्थायिभावः । यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । २३८ ।“शान्तः शमः स्थायिभाव उत्तमः प्रकृति-र्म्मतः ॥
”निवृत्तिः । यथा, राजतरङ्गिण्याम् । २ । ५६ ।“अभवन्निर्म्मलं व्योम देवीकृत्यैः सह क्रमात् ।साकं भूपालशोकेन दुर्भिक्षञ्च शमं ययौ ॥
”)