| YouTube Channel

शब्दः (zabdaH)

 
Apte
English
शब्दः [śabdḥ], [शब्द्-घञ्]
Sound (the object of the sense of hearing and property of आकाश)
अथात्मनः शब्दगुणं गुणज्ञः पदं विमानेन विगाहमानः
R.*
 13.1.
Sound, note (of birds
men
&c.
 ), noise in general
विश्वासोपगमादभिन्नगतयः शब्दं सहन्ते मृगाः
Ś.*
 1.14
स शब्दस्तुमुलो$भवत्
Bg.*
 1.13
Ś.*
 3.1
Ms.*
 4.31
Ku.*
 1.45.
The sound of a musical instrument
वाद्यशब्दः
Pt.*
 2
Ku.*
 1.45.
A word, sound, significant word (for def.
&c.
 see Mbh. introduction)
एकः शब्दः सम्यगधीतः सम्यक् प्रयुक्तः स्वर्गे लोके कामधुग्भवति
so शब्दार्थौ.
A declinable word, a noun, substantive.
A title, an epithet
यस्यार्थुक्तं गिरिराज- शब्दं कुर्वन्ति बालव्यजनैश्चमर्यः
Ku.*
 1.13
Ś.*
 2.15
नृपेण चक्रे युवराजशब्दभाक्
R.*
 3.35
2.53, 64
3.49
5.22
18.42
V.*
 1.1.
The name, mere name as in शब्दपति q. v.
Verbal authority (regarded by the Naiyāyikas as a Pramāṇa.
Grammar
Dk.*
 1.1.
Fame
लब्धशब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता
Rām.*
 2.63.11
स्वर्गाय शब्दं दिवमात्महेतोर्धर्मार्थमात्मंस्थितिमाचकाङ्क्ष Bu. Ch.2.53
(cf. also 'शब्दो$क्षरे यशोगीत्योः' -हैमः).
The sacred syllable ओम्.
A technical term.
Comp.
 -अक्षरम् the sacred syllable ओम् uttered aloud. -अतीत
a.
 beyond the power or reach of words, indescribable. -अधिष्ठानम् the ear.-अध्याहारः supplying a word (to complete an ellipsis).-अनुकृतिः onomatopœia. -अनुरूप
a.
 proportionate or corresponding to the sound
शब्दानुरूपेण पराक्रमेण भवि- तव्यम्
Pt.*
 1. -अनुशासनम् the science of words
i. e. grammar. -अर्थः the meaning of a word. (-र्थौ dual) a word and its meaning
अदोषौ शब्दार्थौ K.P.* 1
न त्वयं शब्दार्थः, व्यामोहादेषा प्रतीतिः ŚB. on MS.* 4.1.14. -अलं- कारः a figure of speech depending for its charmingness on sound or words and disappearing as soon as the words which constitute the figure are replaced by others of the same meaning (opp. अर्थालंकार)
e. g.
see K.
P.*
 9. -आख्येय
a.
 to be communicated in words
शब्दाख्येयं यदपि किल ते यः सखीनां पुरस्तात्
Me.*
 15. (-यम्) an oral or verbal communication. -आडम्बरः bombast, verbosity, high-sounding or grandiloquent words. -आदि
a.
 beginning with शब्द (as the objects of sense)
शब्दादीन् विषयान् भोक्तुं चरितुं दुश्चरं तपः
R.*
 1.25. -इन्द्रियम् the ear. -कारa. sounding, sonorous. -कोशः a lexicon, dictionary.-ग
a.
perceiving sounds.
uttering sounds. -गत
a.
 inherent or residing in a word. -गतिः music, song.-गुण
a.
 having sound for its quality
अथात्मनः शब्दगुणं गुणज्ञः
R.*
 13.1. -गोचरः the aim or object of speech.
ग्रहः catching the sound.
the ear. -ग्रामः the range or reach of sound. -चातुर्यम् cleverness of style, eloquence. -चित्रम् one of the two subdivisions of the last (अवर or अधम) class of poetry (wherein the charm lies in the use of words which please the ear simply by their sound
see the example given under the word चित्र).-चोरः 'a word-thief', a plagiarist. -तन्मात्रम् the subtle element of sound. -नेतृ
m.
N.
 of Pāṇini. -पतिः a lord in name only, nominal lord
ननु शब्दपतिः क्षितरेहं त्वयि मे भावनिबन्धना रतिः
R.*
 8.52. -पातिन्
a.
 hitting an invisible mark the sound of which is only heard, tracing a sound
शब्दपातिनमिषुं विससर्ज
R.*
 9.73. -प्रमाणम् verbal or oral evidence. -बोधः knowledge derived from verbal testimony. -ब्रह्मन्
n.
the Vedas
शब्द- ब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति Maitra.
Up.*
 6.22.
spiritual knowledge consisting in words, knowledge of the Supreme Sprit or the Spirit itself
शब्दब्रह्मणस्तादृशं विवर्तमितिहासम्
U.*
 2
7.2.
a property of words called स्फोट q. v. -भाव्यत्वम् the state of becoming known through scriptural word only
कर्मणः शब्दभाव्य- त्वात्...
Ms.*
 7.1.9. (on which Śabara writes अथेह कर्मणः शब्दभाव्यत्वम् । नान्यतः शक्यमेतज्ज्ञातुं कस्यापूर्वस्य धर्मा इति ॥-भिद्
f.
 perversion of words. -भेदिन्
a.
 hitting a mark merely by its sound. (m. )
an epithet of Arjuna.
the anus.
a kind of arrow. -योनिः
f.
 a root, radical word. -लक्षण
a.
 what is determined by the sacred word
इह शब्दलक्षणे कर्मणि यथाशब्दार्थं प्रवृत्तिः ŚB. on
Ms.*
 11.1.26. -वारिधिः a vocabulary. -विद्या, -शास्त्रम् the science of words
i. e. grammar
अनन्तपारं किल शब्द- शास्त्रम्
Pt.*
 1
Śi.*
 2.112
14.24. -विरोधः opposition of words (in a sentence). -विशेषः a variety of sound.-विशेषणम् (in
gram.
 ) an adjective, adjectival word.-वृत्तिः
f.
the function of a word (in
Rhet.
 ).
the power of a word (to convey sense), indicative power (लक्षणा)
अदृष्टार्थाच्छब्दवृत्तिर्लघीयसी ŚB. on MS.* 11.1.48.-वेधिन्
a.
 hitting an invisible mark the sound of which is only heard
see शब्दपातिन्
अभ्याससाध्यं निखिलं मत्वा संतमसे व्यधात् । इषुपातानभूद्येन शब्दवेधविशारदः ॥ Bm. 1.632. (m. )
a kind of arrow.
an archer.
a warrior who pierces his enemies by mere sounds
Rām.*
 2.63.11.
an epithet of king Daśaratha.
an epithet of Arjuna. -वेध्य
a.
 to be shot at without being seen
एवं मयाप्यविज्ञातं शब्दवेध्यमिदं फलम्
Rām.*
 2.63.13. -वैलक्ष्यण्यम् verbal difference. -शक्तिः
f.
 the force or expressive power of a word
signification of a word
see शक्ति.
शासनम् a rule of grammar.
the science of grammar. -शुद्धिः
f.
purity of words.
the correct use of words. -श्लेषः a play or pun upon words, a verbal equivoque
(it differs from अर्थश्लेष in-as-much as the pun dissappears as soon as the words which constitute it are replaced by others of the same signification, whereas in अर्थश्लेष the pun remains unchanged
शब्दपरि- वृत्तिसहत्मर्थश्लेषः.) -संग्रहः a vocabulary, lexicon. -संज्ञा (in
gram.
 ) a technical term
P.
 I.1.68. -साधन, -साहa. See शब्दवेधिन्
ततो$स्त्रं शब्दसाहं वै त्वरमाणो महारणे
Mb.
 * 3.22. 5. -सौष्ठवम् elegance of words, a graceful or elegant style. -सौकर्यम् ease of expression. -स्मृतिः
f.
 philology.-हीनम् the use of a word in a form or meaning not sanctioned by standard authors.
Apte 1890
English
शब्दः [शब्द्-घञ्] 1 Sound (the object of the sense of hearing and property of आकाश)
अथात्मनः शब्दगुणं गुणजः पदं विमानेन विगाहमानः R. 13. 1.
2 Sound, note (of birds
men &c.), noise in general
विश्वासोपगमादभिन्नगतयः शब्दं सहंते मृगाः Ś. 1. 14
Bg. 1. 13
Ś. 3. 1
Ms. 4. 31
Ku. 1. 45.
3 The sound of a musical instrument
वाद्यशब्दः Pt. 2
Ku. 1. 45.
4 A word, sound, significant word (for def. &c. see Mbh. introduction)
एकः शब्दः सम्यगधीतः सम्यक् प्रयुक्तः स्वर्गे लोके कामधुग्भवति
so शब्दार्थौ.
5 A declinable word, a noun, substantive.
6 A title, an epithet
यस्यार्थयुक्तं गिरिराजशब्दं कुर्वंति ब लव्यजनैश्चमर्यः Ku. 1. 13
Ś. 2. 14
नृपेण चक्रे युवराजशब्दभाक् R. 3. 35, 2. 53, 64, 3. 49, 5. 22
18. 42
V. 1. 1.
7 The name, mere-name
as in शब्दपति q. v.
8 Verbal authority (regarded by the Naiyāyikas as a Pramāṇa).
9 Grammar.
Comp.
अतीत a. beyond the power or reach of words, indescribable.
अधिष्ठानं the ear.
अध्याहारः supplying a word (to complete an ellipsis).
अनुरूप a. proportionate or corresponding to the sound
शबदानुरूपेण पाक्रमेण भवितव्यं Pt. 1.
अनुशासनं the science of words
i. e. grammar.
अर्थः the meaning of a word. (
र्थौ dual) a word and its meaning
अदोषौ शब्दार्थौ K. P. 1.
अलंकारः a figure of speech depending for its charmingness on sound or words and disappearing as soon as the words which constitute the figure are replaced by others of the same meaning (opp. अर्थालंकार)
e. g. see K. P. 9
आखयय a. to be communicated in words
Me. 103. (
यं) an oral or verbal communication.
आडबरः bombast, verbosity, high-sounding or grandiloquent words.
आदि a. beginning with शब्द (as the objects of sense)
R. 10. 25.
कार a. sounding sonorous.
कोशः a lexicon, dictionary.
गत a. inherent or residing in a word.
गुण a. having sound for its quality
R. 13. 1.
ग्रहः {1} catching the sound. {2} the ear.
ग्रामः the range or reach of sound.
चातुर्यं cleverness of style, eloquence.
चित्रं one of the two subdivisions of the last (अवर or अधम) class of poetry (wherein the charm lies in the use of words which please the ear simply by their sound
see the example given under the word चित्र).
चोरः 'a word-thief, ’ a plagiarist.
तन्मात्रं the subtle element of sound.
पतिः a lord in name only, nominal lord
ननु शब्दपतिः क्षितेरहं त्वायि मे भावनिबंधना रतिः R. 8. 52.
पातिन् a. hitting an invisible mark the sound of which is only heard, tracing a sound
शब्दपातिनमिषुं विससर्ज R. 9. 73.
प्रमाणं verbal or oral evidence.
बोधः knowledge derived from verbal testimony.
ब्रह्मन् n. {1} the Vedas. {2} spiritual knowledge consisting in words, knowledge of the Supreme Spirit or the Spirit itself
शब्दब्रह्मणस्तादृशं विवर्तमितिहासं U. 2, 7. 20. {3} a property of words called स्फोट q. v.
भेदिन् a. hitting a mark merely by its sound. (
m.) {1} an epithet of Arjuna. {2} the anus. {3} a kind of arrow.
योमिः f. a root, radical word.
विद्या, शास्त्रं the science of words
i. e. grammar
अनंतपारं किल शब्दशास्त्रं Pt. 1
Śi. 2. 112
14. 24.
विरोधः opposition of words (in a sentence).
विशेषः a variety of sound.
विशेषणं (in gram.) an adjective, adjectival word.
वृत्तिः f. the function of a word (in Rhet.).
वेधिन् a. hitting an invisible mark the sound of which is only heard
see शब्दपातिन्. (
m.) {1} a kind of arrow. {2} an archer. {3} a warrior who pierces his enemies by mere sounds. {4} an epithet of king Daśaratha. {5} an epithet of Arjuna.
शक्तिः f. the force or expressive power of a word
signification of a word
see शक्ति.
शासनं {1} a rule of grammar. {2} the science of grammar.
शुद्धिः f. {1} purity of words. {2} the correct use of words.
श्लेषः a play or pun upon words, a verbal equivoque
(it differs from अर्थश्लेष in-as-much as the pun disappears as soon as the words which constitute it are replaced by others of the same signification, whereas in अर्थश्लष the pun remains unchanged
शब्दपरि वृत्तिसहत्वमर्थश्र्लेषः)
संग्रहः a vocabulary, lexicon.
सौष्ठवं elegance of words, a graceful or elegant style.
सौकर्यं ease of expression.
Hindi
Hindi
संयुक्त ध्वनि
Apte Hindi
Hindi
शब्दः
पुं*
 - शब्द+घञ्
आवाज
शब्दः
पुं*
 - -
"ध्वनि, रव"
शब्दः
पुं*
 - -
"पद, सार्थक शब्द"
शब्दः
पुं*
 - -
व्याकरण
शब्दः
पुं*
 - -
ख्याति
शब्दः
पुं*
 - -
पुनीत प्रणव
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 शब्दप्रमाणम्, शब्दः, मौखिकप्रमाणम्, आप्तप्रमाणम्
noun
यस्य प्रमाणं शब्दाः।
"अधिवक्ता शब्दप्रमाणेन अपराधं प्रतिपद्यते।"
Synonyms:
 पदम्, शब्दः, नाम, वाचकः
noun
अक्षरवर्णादिभिः युक्तः तथा च मुखेन उच्चार्यमाणः लिख्यमानः वा सः सङ्केतः यः कस्यापि भावस्य कार्यस्य वा बोधकः अस्ति।
"पदानाम् उचितेन संयोजनेन वाक्यं भवति।"
Synonyms:
 शब्दः, ध्वनिः, स्वनः, निस्वनः, स्वानः, निस्वानः, नादः, निनादः, निनदः, नादितः, अनुनादः, निर्ह्रादः, संह्रादः, निर्घोषः, घोषः, निघुष्टम्, रवः, रावः, आरावः, विरावः, संरावः, आरवः, स्वरः, ध्वानः, ध्वनः, निध्वानः, स्वनिः, स्वनितम्, क्वणः, रणः, कुणिन्दः, घुः, प्रत्ययः, तुमुलः
noun
यः श्रुतिम्पन्नः।
"तीव्रेण शब्देन तस्य एकाग्रता भग्ना।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: शब्दः
Root: शब्द
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
Meaning(s):
⇒ Sound
Shloka(s):
2|4|1|1 ► शब्दो व्योमगुणस्वानस्वनिस्वाननिस्वनाः। (अन्तरिक्षकाण्डः/शब्दाध्यायः)
2|4|1|2 ► निर्ह्रादो रवणो क्ष्वेडो ध्वानो ध्वनिः कवः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/शब्दाध्यायः)
2|4|2|1 ► कणिर्ह्रादो रसो ध्रूणा घोषो गुञ्जनमुञ्जने। (अन्तरिक्षकाण्डः/शब्दाध्यायः)
2|4|2|2 ► गञ्जनं मशनं कानं गानं कोरणरेभणे॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/शब्दाध्यायः)
2|4|3|1 ► कूजनं कूजितं गर्जा न क्लीबे गर्जना न ना। (अन्तरिक्षकाण्डः/शब्दाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|4|1|1 ⇢ शब्दः (शब्द) (पुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|1|1 ⇢ व्योमगुणः (व्योमगुण) (पुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|1|1 ⇢ स्वानः (स्वान) (पुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|1|1 ⇢ स्वनः (स्वन) (पुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|1|1 ⇢ निस्वानः (निस्वान) (पुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|1|1 ⇢ निस्वनः (निस्वन) (पुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|1|2 ⇢ निर्ह्रादः (निर्ह्राद) (पुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|1|2 ⇢ रवणः (रवण) (पुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|1|2 ⇢ नादः (नाद) (पुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|1|2 ⇢ क्ष्वेडः (क्ष्वेड) (पुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|1|2 ⇢ ध्वानः (ध्वान) (पुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|1|2 ⇢ ध्वनिः (ध्वनि) (पुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|1|2 ⇢ कवः (कव) (पुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|2|1 ⇢ कणिः (कणि) (पुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|2|1 ⇢ ह्रादः (ह्राद) (पुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|2|1 ⇢ ध्रूणा (ध्रूणा) (स्त्री) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|2|1 ⇢ घोषः (घोष) (पुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|2|1 ⇢ गुञ्जनम् (गुञ्जन) (नपुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|2|1 ⇢ मुञ्जनम् (मुञ्जन) (नपुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|2|2 ⇢ गञ्जनम् (गञ्जन) (नपुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|2|2 ⇢ मशनम् (मशन) (नपुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|2|2 ⇢ कानम् (कान) (नपुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|2|2 ⇢ गानम् (गान) (नपुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|2|2 ⇢ कोरणम् (कोरण) (नपुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|2|2 ⇢ रेभणम् (रेभण) (नपुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|3|1 ⇢ कूजनम् (कूजन) (नपुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|3|1 ⇢ कूजितम् (कूजित) (नपुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|3|1 ⇢ गर्जः (गर्ज) (पुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|3|1 ⇢ गर्जा (गर्ज) (स्त्री) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|3|1 ⇢ गर्जना (गर्जन) (स्त्री) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
➠ 2|4|3|1 ⇢ गर्जनम् (गर्जन) (नपुं) ⇒ Sound ⇒ श्रोत्रेन्द्रियविषयः
Related word(s):
जातिः ➡ ध्वन्यात्मकः
परा_अपरासंबन्धः ➡ हुडुक्कहिक्का
अमरकोशः
Sanskrit
Word: शब्दः
Root: शब्द
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ note
⇒ word
⇒ name
⇒ tone
⇒ noise
⇒ voice
⇒ sound
⇒ title
⇒ affix
⇒ speech
⇒ word on
⇒ language
⇒ right word
⇒ appellation
⇒ technical term
⇒ oral tradition
⇒ correct expression
⇒ sacred syllable Om
⇒ verbal authority or evidence
⇒ verbal communication or testimony
⇒ declinable word or a word-termination
Shloka(s):
1|6|22|2 ► शब्दे निनादनिनदध्वनिध्वानरवस्वनाः॥ (शब्दादिवर्गः)
1|6|23|1 ► स्वाननिर्घोषनिर्ह्रादनादनिस्वाननिस्वनाः। (शब्दादिवर्गः)
1|6|23|2 ► आरवारावसंरावविरावा अथ मर्मरः॥ (शब्दादिवर्गः)
3|3|49|1 ► स्थाणुः शर्वेऽप्यथ द्रोणः काकेऽप्याजौ रवे रणः। (नानार्थवर्गः)
3|3|148|1 ► प्रत्ययोऽधीनशपथज्ञानविश्वासहेतुषु। (नानार्थवर्गः)
3|3|206|6 ► तुमुलं व्याकुले शब्दे शष्कुली कर्णपाल्यपि॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|226|3 ► व्याजसंख्याशरव्येषु लक्षं घोषौ रवव्रजौ। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|6|22|2 ⇢ शब्दः (शब्द) (पुं) ⇒ note, word, name, tone, noise, voice, sound, title, affix, speech, word on, language, right word, appellation, technical term, oral tradition, correct expression, sacred syllable Om, verbal authority or evidence, verbal communication or testimony, declinable word or a word-termination
➠ 1|6|22|2 ⇢ निनादः (निनाद) (पुं)
➠ 1|6|22|2 ⇢ निनदः (निनद) (पुं)
➠ 1|6|22|2 ⇢ ध्वनिः (ध्वनि) (पुं) ⇒ word, echo, tone, hint, tune, voice, noise, sound, thunder, allusion, poetical style, sound of a drum, implied meaning, empty sound without reality
➠ 1|6|22|2 ⇢ ध्वानः (ध्वान) (पुं)
➠ 1|6|22|2 ⇢ रवः (रव) (पुं) ⇒ cry, hum, howl, yell, talk, song, roar, sound, outcry, clamour, humming, thunder, singing, noise [computer], any noise or sound
➠ 1|6|22|2 ⇢ स्वनः (स्वन) (पुं) ⇒ roar, noise, sound, ill-sounding, roaring water, particular fire
➠ 1|6|23|1 ⇢ स्वानः (स्वान) (पुं) ⇒ twang, noise, sound, rattle, panting, sounding, rattling, making a noise
➠ 1|6|23|1 ⇢ निर्घोषः (निर्घोष) (पुं) ⇒ noise, sound, rattling, tramping, noiseless, soundless
➠ 1|6|23|1 ⇢ निर्ह्रादः (निर्ह्राद) (पुं)
➠ 1|6|23|1 ⇢ नादः (नाद) (पुं) ⇒ sound, crying, roaring, praiser, bellowing, loud sound, any sound or tone, ringing [of bell etc.], nasal sound represented by a semicircle and used as an abbreviation in mystical words
➠ 1|6|23|1 ⇢ निस्वानः (निस्वान) (पुं)
➠ 1|6|23|1 ⇢ निस्वनः (निस्वन) (पुं)
➠ 1|6|23|2 ⇢ आरवः (आरव) (पुं) ⇒ cry, crash, noise, sound, crying, humming, Arabian, howling, crying out, thundering
➠ 1|6|23|2 ⇢ आरावः (आराव) (पुं) ⇒ cry, crash, sound, howling, humming [as bees]
➠ 1|6|23|2 ⇢ संरावः (संराव) (पुं)
➠ 1|6|23|2 ⇢ विरावः (विराव) (पुं) ⇒ cry, noise, sound, crying, buzzing, clamour, humming
➠ 3|3|49|1 ⇢ रणः (रण) (पुं) ⇒ joy, going, noise, sound, motion, delight, gladness, pleasure, quill or bow of a lute
➠ 3|3|148|1 ⇢ प्रत्ययः (प्रत्यय) (पुं) ⇒ need, want, idea, fame, oath, basis, proof, usage, faith, trust, ground, notion, custom, ordeal, analysis, solution, notoriety, intellect, assumption, conviction, conception, definition, explanation, intelligence, consciousness, ascertainment, understanding, suffix [Grammar], co-operating cause, religious meditation, dependant or subject, belief firm conviction, affix or suffix to roots, assurance or certainty of, fundamental notion or idea, subsequent sound or letter, householder who keeps a sacred fire, concurrent occasion of an event as distinguished from its approximate cause
➠ 3|3|206|6 ⇢ तुमुलम् (तुमुल) (नपुं) ⇒ noisy, tumult, clatter, violent, tumultus, confusion, tumultuous
➠ 3|3|226|3 ⇢ घोषः (घोष) (पुं) ⇒ noise, sound, rumour, hamlet, report, vowels, tumult, mosquito, of water, bell-metal, of thunder, battle-cry, proclamation, roar of animals, any cry or sound, indistinct noise, cries of victory, crackling of fire, singing in the ear, roaring of a storm, station of herdsmen, cries of woe or distress, particular form of a temple, confused cries of a multitude, sound of the recital of prayers, whizzing or whir of a bow-string, sound of words spoken at a distance, ornament that makes a tinkling sound, common name for a kAyastha or one of the writer caste, soft sound heard in the articulation of the sonant consonants, loofah or a similar plant [Luffa foetida or Luffa Acutangula - Bot.], and anusvAra which with the yamas of the first 10 of the soft consonants make up altogether 40 sounds
Related word(s):
जातिः ➡ शब्दः
परा_अपरासंबन्धः ➡ सूक्ष्मध्वनिः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शब्दः,
पुं,
 (शब्द + भावे घञ् । यद्बा, शप आक्रोशे+ “शाशपिभ्यां ददनौ ।” उणा ० ४ । ९७ । इतिदन् । पकारस्य बकारः ।) श्रोत्रग्राह्यगुणपदार्थ-विशेषः । तत्पर्य्यायः । निनादः २ निनदः ३ ध्वनिः४ ध्वानः ५ रवः ६ स्वनः ७ स्वानः ८ निर्घोषः ९निर्हादः १० नादः ११ निःस्वानः १२ निःस्वनः१३ आरवः १४ आरावः १५ संरावः १६विरावः १७ । इत्यमरः ॥
संरवः १८ रावः १९ ।इति शब्दचन्द्रिका ॥
घोषः २० । इति जटा-धरः ॥
स च ध्वन्यात्मको वर्णात्मकश्च । यथा, “कण्ठसंयोगादिजन्या वर्णास्ते कादयोमताः ।सर्व्वः शब्दो नभोवृत्तिः श्रोत्रोत्पन्नस्तु गृह्यते ॥
वीचीतरङ्गन्यायेन तदुत्पत्तिस्तु कीर्त्तिता ।कदम्बगोलकन्यायादुत्पत्तिः कस्यचिन्मते ॥
उत्पन्नः को विनष्टः क इति बुद्धेरनित्यता ।सोऽयं क इति बुद्धिस्तु साजात्यमवलम्बते ।तदेवौषधमित्यादौ सजातीयेऽपि दर्शनात् ॥
”इति भाषापरिच्छेदः ॥
शब्दं निरूपयति ।“शब्दो ध्वनिश्च वर्णश्च मृदङ्गादिभवो ध्वनिः ।सर्व्वः शब्दो नभोवृत्तिः श्रोत्रोत्पन्नस्तु गृह्यते ॥
”इति ॥
नभोवृत्तिराकाशसमवेतः । दूरस्थशब्दस्याग्र-हणादाह श्रोत्रोत्पन्न इति कण्ठसंयोगादिजन्यावर्णास्ते कादयो मता इति । ननु मृदङ्गाद्यव-च्छेदेनोत्पन्ने शब्दे श्रोत्रे कथमुत्पत्तिरत आहवीचीतरङ्गन्यायेन तदुत्पत्तिस्तु कीर्त्तिता इति ।आद्यशब्दस्य बहिर्दशदिगवच्छिन्नोऽन्यः शब्द-स्तेनैव शब्देन जन्यते तेन चापरस्तद्व्यापकएवं क्रमेण श्रोत्रोत्पन्नो गृह्यते इति । कदम्ब-गोलकन्यायादुत्पत्तिः कस्यचिन्मते इति । आद्यशब्दात् दशदिक्षु दश शब्दा उत्पद्यन्ते । तत-श्चान्ये दश शब्दा उत्पद्यन्ते इति भावः ।अस्मिन् कल्पे गौरवादुक्तं कस्यचिन्मते इति ।ननु शब्दस्य नित्यत्वादुत्पत्तिः कथमत आह ।उत्पन्नः को विनष्टः क इति बुद्धेरनित्यता इति ।शब्दानामुत्पादविनाशप्रत्ययशालित्वादनित्यत्व-मित्यर्थः । ननु स एवायं ककार इत्यादि प्रत्य-भिज्ञानाच्छब्दानां नित्यत्वम् । इत्थञ्चोत्पाद-विनाशबुद्धिभ्रमरूपा चेत्यत आह सोऽयं कइति बुद्धिस्तु साजात्यमवलम्बते । तदेवौषध-मित्यादौ सजातीयेपि दर्शनात् इति ॥
तत्रप्रत्यभिज्ञानस्य तत्सजातीयत्वं विषयः । ननुतद्ब्यक्त्यभेदो विषयः उक्तप्रतीतिविरोधात् ।इत्थञ्च द्बयोरपि बुद्ध्योर्न भ्रमत्वमिति । ननुसजातीयत्वं सोऽयमिति प्रत्यभिज्ञायां भाषतेइति कुत्र दृष्टमित्यत आह तदेवेति । यदौषधंमया कृतं तदेवान्येनापि कृतमित्यादि दर्शना-दिति भावः । इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥
* ॥
दशविधशब्दा यथा, --“षड्जर्षभसगान्धारमध्यमः पञ्चमस्तथा ।अतः परन्तु विज्ञेयो निषादो धैवतस्तथा ।इष्टश्चानिष्टशब्दश्च संहतः प्रविभागवान् ॥
”इत्याश्वमेधिकपर्व्व ॥
शब्दविशेषाणां नामविशेषा यथा, --“शब्दो गुणानुरागोत्थः प्रणादः शीत्कृतंनृणाम् ।पर्द्दनं गुदजे शब्दे कर्द्दनं कुक्षिसम्भवे ॥
क्ष्वेडा तु सिंहनादोऽथ क्रन्दनं सुभटध्वनिः ।कोलाहलः कलकलस्तुमुलो व्याकुलो रवः ॥
मर्मरो वस्त्रपर्णादेर्भूषणानान्तु शिञ्जितम् ।हेषा ह्नेषा तुरङ्गाणां गजानां गर्ज्जवृंहिते ॥
विस्फारो धनुषां हम्भारम्भे गोर्जलदस्य च ।स्तनितं गर्जितं गर्ज्जिः स्वनितं रसितादि च ॥
कूजितं स्याद्विहङ्गानां तिरश्चां रुतवाशिते ।वृकस्य रेषणं रेवा वुक्कनं भषणं शुनः ॥
पीडितानान्तु कणितं मणितं रतकूजितम् ।प्रक्काणः प्रक्कणस्तन्त्र्या मर्द्दलस्य तु गुन्दलः ॥
क्षीजनन्तु कीचकानां भेर्य्या नादस्तु टट्टुरः ।तारोऽत्युच्चैर्ध्वनिर्मन्द्रो गम्भीरो मधुरः कलः ॥
काकली तु कलः सूक्ष्म एकतालो लयानुगः ।काकुर्ध्वनिविकारः स्यात् प्रतिश्रुत्तु प्रतिध्वनिः ॥
”इति हेमचन्द्रः ॥
अथैकार्थानुलोमविलोमसमशन्दाः । नयन १नर्त्तन २ कनक ३ कण्टक ४ महिम ५ कलङ्क६ कालिका ७ सरस ८ सहास ९ मध्यम १०सदस्य ११ नवेन १२ तावता १३ तारता १४विभवि १५ करक १६ कम्बुक १७ काञ्चिका १८नन्दन १९ दन्तद २० दम्भद २१ योग्ययोः २२लगुल २३ नुततनु २४ हाववहा २५ पतदातप २६वरभैरव २७ कलपुलक २८ वरकैरव २९ वरपौरव३० तरुणीरुत ३१ रदसोदर ३२ नदभेदन ३३दम्पतीपदम् ३४ लङ्काकङ्काल ३५ माधववल्लव-वधमा ३६ नन्दनन्दन ३७ तद्धित ३८ समास३९ कारिका ४० पादपाः ४१ जलज ४२ नाना४३ मम ४४ ॥
* ॥
अथान्यार्थकानुलोमविलोम-शब्दाः । वन्दे १ देवे २ लेख ३ रवी ४ भानो ५हंसा ६ जीवा ७ यामा ८ विभु ९ वद १०रम ११ यम १२ कम्प १३ राधा १४ राधया१५ सूत्रामा १६ नन्दक १७ मालिका १८कालिनी १९ राजते २० भारती २१ हासिका२२ गगन २३ करका २४ भार्गव २५ कटकम्२६ दीनरक्षा २७ महोरगा २८ वातापिना२९ पिनाकिना ३० सदालिका ३१ यमराज३२ हरिदैवे ३३ सव्यायामा ३४ भोविकर्त्तन ३५नन्दनवन ३६ नलकूवर ३७ सहसानुत ३८रसविभवेन ३९ साहमहमिक ४० नवतम-संमद ४१ मार ४२ वत ४३ युवा ४४ सदा ४५वशि ४६ मया ४७ लता ४८ नुत ४९ लव ५०विभा ५१ ॥
* ॥
अथ संस्कृतप्राकृतसमपुंलिङ्ग-शब्दाः । आहार १ हार २ विहार ३ सार४ समर ५ सम्भोग ६ रोग ७ असुर ८ संहार९ अमर १० वार ११ वारण १२ गण १३टङ्कार १४ भार १५ आकर १६ लोल १७उल्लोल १८ विलास १९ वायस २० हर २१अहङ्कार २२ हीर २३ अङ्कुर २४ नीहार २५उरग २६ राग २७ भाल २८ तरल २९गोविन्द ३० कन्द ३१ उदर ३२ तरुण ३३तरणि ३४ दास ३५ मोह ३६ सन्दोह ३७मास ३८ खुर ३९ खर ४० तर ४१ मल ४२सङ्गर ४३ आरम्भ ४४ हास ४५ कर ४६करि ४७ किरि ४८ कीर ४९ कोल ५० कन्दोल५१ धीर ५२ मल ५३ मलय ५४ करीर ५५वामदेव ५६ असि ५७ वीर ५८ नर ५९ नरक६० करङ्क ६१ दण्ड ६२ चण्डाल ६३ रङ्ग ६४दर ६५ सरल ६६ कलङ्क ६७ कम्बल ६८आकार ६९ पङ्क ७० खल ७१ बहुल ७२कुरङ्ग ७३ देह ७४ सन्देह ७५ सङ्ग ७६ पर७७ कुरर ७८ तरङ्ग ७९ चारु ८० सञ्चार ८१भङ्ग ८२ अरि ८३ हरि ८४ परिणाह ८५कण्ठ ८६ कुण्ठ ८७ अहि ८८ दाह ८९ परि-सर ९० रवि ९१ हाहा ९२ मञ्जु ९३ मञ्जीर९४ वाह ९५ अचल ९६ कुल ९७ कुमार ९८कुम्भ ९९ कुम्भीर १०० सार १०१ विरल १०२कवल १०३ जार १०४ कन्दर १०५ उदार१०६ पार १०७ जम्बीर १०८ केशरि १०९वराह ११० मुरारि १११ काल ११२ काकोल११३ कुन्तल ११४ चमूरु ११५ विराम ११६बाल ११७ आलोल ११८ बाहु ११९ रण १२०सङ्गर १२१ चोल १२२ भार १२३ संसार १२४केरल १२५ समीरण १२६ टङ्क १२७ ताल१२८ आसार १२९ चामर १३० कुलीर १३१तुरङ्ग १३२ सूर १३३ कङ्काल १३४ कन्दल १३५कराल १३६ विकास १३७ पूर १३८ हेरम्ब१३९ कम्बु १४० विधु १४१ सिन्धु १४२ बुध१४३ अनुबन्ध १४४ कुन्द १४५ इन्दु १४६मन्दर १४७ समीर १४८ समह १४९ गन्ध१५० भीम १५१ अङ्क १५२ सङ्कर १५३किरीट १५४ तमाल १५५ गुञ्जा १५६ हिन्ताल१५७ तोमर १५८ महीरुह १५९ विम्ब १६०पुञ्ज १६१ हिण्डीर १६२ पिण्ड १६३ वर १६४संवर १६५ कोण १६६ काण १६७ संरम्भ१६८ सोम १६९ परिरम्भ १७० विकार १७१वाण १७२ वसन्त १७३ आसब १७४ वेसन्त१७५ वास १७६ वासव १७७ वासर १७८कासार १७९ सार १८० सरस १८१ किरण१८२ अरुण १८३ वारण १८४ ॥
* ॥
अथसंस्कृतप्राकृतसमस्त्रीलिङ्गशब्दाः । हेला १खेला २ कला ३ माला ४ रसाला ५ काहला६ अचला ७ कीला ८ लीला ९ वला १०वाला ११ लोला १२ दोला १३ अलसा १४मसी १५ धरणी १६ धारणी १७ गोणी १८रोहिणी १९ रमणी २० मणी २१ वीणा २२वाणी २३ वसा २४ वेणी २५ रीढा २६ गङ्गा२७ तरङ्गिणी २८ कन्दली २९ लहरी ३०नारी ३१ रामा ३२ भेरी ३३ वसुन्धरा ३४काली ३५ कराली ३६ चामुण्डा ३७ चण्डा३८ रण्डा ३९ तुला ४० मही ४१ ॥
* ॥
अथसंस्कृतप्राकृतक्लीवलिङ्गसमशब्दाः । जल १ फल२ पल ३ मूल ४ वारि ५ कीलाल ६ कूल ७वल ८ पलल ९ दुकूल १० लिङ्ग ११ गम्भीर१२ कूल १३ सलिल १४ कमल १५ चीर १६तुच्छ १७ राजीव १८ नीर १९ हल २० रजत२१ कुटीर २२ दारु २३ लाल २४ पटीर २५कारण २६ रोहण २७ चेल २८ कुहर २९अम्बर ३० मन्दिर ३१ कुट्मल ३२ मण्डल ३३तामरस ३४ कुण्डल ३५ अङ्गद ३६ पुर ३७अरबिन्द ३८ लोह ३९ अङ्ग ४० तडाग ४१करण ४२ कुल ४३ तोरण ४४ मरण ४५ तुङ्ग४६ अलम् ४७ आगार ४८ भासुर ४९ ॥
* ॥
अथ संस्कृतप्राकृतसमक्रियापदानि । भण १देहि २ गच्छ ३ संहर ४ कुरु ५ चोरय ६मारय ७ अवगच्छ ८ अवलोकय ९ अवचिन्तय१० खाद ११ ॥
* ॥
अथ निरोष्ठ्यपुंलिङ्गशब्दाः ।नीहार १ हार २ हरिण ३ अङ्क ४ हर ५अट्टहास ६ कैलास ७ कास ८ रद ९ नारद१० सिंह ११ शङ्ख १२ शेष १३ अहि १४हंस १५ घनसार १६ हलि १७ इन्द्र १८नाग १९ हिण्डीर २० निर्झर २१ शरद्वन २२चन्द्रकान्त २३ शृङ्गार २४ सागर २५ तडाग२६ जलाशय २७ अग २८ हर्य्यक्ष २९ तक्षक३० नख ३१ क्षत ३२ दीक्षित ३३ अक्ष ३४नाराच ३५ काच ३६ कच ३७ कीचक ३८चञ्चरीक ३९ चाणक्य ४० चारण ४१ गण ४२क्षण ४३ काण ४४ शोण ४५ संहार ४६सारस ४७ रस ४८ अरि ४९ रसाल ५०साल ५१ कङ्काल ५२ काल ५३ कलि ५४शैल ५५ खल ५६ अनल ५७ अर्क ५८ किञ्जल्क५९ कल्क ५० कर ६१ शङ्कर ६२ कीर ६३हीर ६४ लङ्केश ६५ केश ६६ गर ६७ केशव६८ देश ६९ लेश ७० आनन्द ७१ नन्दन ७२धनञ्जय ७३ खञ्जरीट ७४ कीट ७५ अग्नि ७६कण्टक ७७ कटाह ७८ कटाक्ष ७९ यक्ष ८०दक्ष ८१ अङ्ग ८२ यज्ञ ८३ जनक ८४ अञ्जलि ८५यन्त्र ८६ यत्न ८७ रत्नाकर ८८ अन्धक ८९धराधर ९० धीर ९१ शीर ९२ नासीर ९३नारायण ९४ कृष्ण ९५ हृषीकेश ९६ ॥
* ॥
अथ निरोष्ठ्यस्त्रीलिङ्गशब्दाः । गङ्गा १ गीता २सती ३ सीता ४ सिद्धि ५ सन्ध्या ६ मदा ७गया ८ आशीः ९ काशी १० निशा ११नासा १२ कान्ति १३ शान्ति १४ दया १५रसा १६ आर्द्रा १७ निद्रा १८ हरिद्रा १९दृक् २० द्राक्षा २१ लाक्षा २२ धृति २३कृति २४ छाया २५ जाया २६ कथा २७कान्ता २८ धात्री २९ रात्रि ३० रति ३१गति ३२ कन्धरा ३४ धारणा ३४ धारा ३५तारा ३६ कारा ३७ जरा ३८ धरा ३९आजि ४० राजि ४१ रजनी ४२ अर्त्ति ४३कीर्त्ति ४४ कन्या ४५ तटी ४६ नटी ४७ नारी ४८सारी ४९ दरी ५० दासी ५१ घटिका ५२खटिका ५३ जटा ५४ कक्षा ५५ रक्षा ५६शिखा ५७ संख्या ५८ कालिन्दी ५९ कलिका ६०कला ६१ काली ६२ कराली ६३ दुर्गा ६४ ॥
*अथ निरोष्ठ्यक्लीवलिङ्गशब्दाः । चरण १करण २ चक्र ३ क्षत्त्र ४ नक्षत्र ५ तक्र ६रजत ७ शत ८ शरीर ९ क्षीर १० नीर ११अक्षि १२ तीर १३ धन १४ कनक १५निधान १६ ध्यान १७ सन्धान १८ दान १९नलिन २० नगर २१ गात्र २२ छत्र २३ नेत्र २४अस्थि २५ दात्र २६ आलिङ्गन २७ स्थान २८शिरः २९ चरित्र ३० जल ३१ स्थल ३२स्थाल ३३ कलत्र ३४ चित्र ३५ कीलाल ३६जाल ३७ अलक ३८ नाल ३९ दैन्य ४० लिङ्ग ४१अङ्ग ४२ लावण्य ४३ हिरण्य ४४ सैन्य ४५अञ्ज ४६ अजिन ४७ यान ४८ असृक् ४९काञ्चन ५० आनन ५१ कानन ५२ हाटक ५३नाटक ५४ नाट्य ५५ तैल ५६ चेल ५७ रसा-तल ५८ अदन ५९ सदन ६० ज्ञान ६१ निदान६२ दधि ६३ चन्दन ६४ अक्षर ६५ लक्षण ६६लक्ष ६७ शस्त्र ६८ शास्त्र ६९ दल ७१हल ७१ ॥
* ॥
अथ निरोष्ठ्यक्रियापदानि ।आशास्ते १ अस्ति २ चकास्ति ३ निन्दति ४सृजति ५ आशंसति ६ क्रीडति ७ ध्यायति ८अर्च्चति ९ याचते १० द्यति ११ वहति १२आराधति १३ त्रस्यति १४ शेते १५ गच्छति १६यच्छति १७ इच्छति १८ नयति १९ आयाति २०हन्ति २१ ईहते २२ अश्नाति २३ स्नाति २४दधाति २५ याति २६ जयति २७ हसति २८करोति २९ । इति कविकल्पलतायां १ स्तवके२ कुसुमम् ॥