| YouTube Channel

शपथः (zapathaH)

 
Apte
English
शपथः [śapathḥ], [शप्-अथन्
Uṇ.*
 3.112]
Cursing.
A curse, an imprecation, anathema.
An oath, swearing, taking or administering an oath, asseveration by oath or ordeal
आमोदो न हि कस्तूर्याः शपथेनानुभाव्यते
Bv.*
 1.12
Ms.*
 8.19.
Conjuration, binding by oaths
सपदि शपथैः प्रत्यावृत्तिं प्रणम्य च याचते
Māl.
 3.2.
Comp.
 -उत्तरम्, -पूर्वकम्
ind.
 with oaths. -करणम् taking an oath. -पत्रम् an affidavit, a statement on oath.
Apte 1890
English
शपथः [शप्-अथन्] 1 Cursing.
2 A curse, an imprecation, anathema.
3 An oath, swearing, taking or administering an oath, asseveration by oath or ordeal
आमोदो न हि कस्तूर्याः शपथेनानुभ व्यते Bv. 1. 120
Ms. 8. 109.
4 Conjuration, binding by oaths
Māl. 3. 2.
Comp.
पत्रं an affidavit, a statement on oath.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 शपथः, दिव्यम्, सत्यम्, समयः, प्रत्ययः, अभीषङ्गः, अभिषङ्गः, परिग्रहः, क्रिया, शापः, शपः, शपनम्, अभिशापः, परिशापः
noun
दृढनिश्चयात्मकं वचनम्।
"भोः शपथः अस्ति न किमपि कथितं मया।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: शपथः
Root: शपथ
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ vow
⇒ oath
⇒ curse
⇒ swear
⇒ ordeal
⇒ anathema
⇒ reviling
⇒ scolding
⇒ imprecation
Shloka(s):
1|6|9|2 ► उपोद्धात उदाहारः शपनं शपथः पुमान्॥ (शब्दादिवर्गः)
3|3|148|1 ► प्रत्ययोऽधीनशपथज्ञानविश्वासहेतुषु। (नानार्थवर्गः)
3|3|149|2 ► समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|154|2 ► रहस्योपस्थयोर्गुह्यं सत्यं शपथतथ्ययोः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|6|9|2 ⇢ शपनम् (शपन) (नपुं) ⇒ oath, curse, abuse, reviling, imprecation, asseveration by oath or ordeal
➠ 1|6|9|2 ⇢ शपथः (शपथ) (पुं) ⇒ vow, oath, curse, swear, ordeal, anathema, reviling, scolding, imprecation
➠ 3|3|148|1 ⇢ प्रत्ययः (प्रत्यय) (पुं) ⇒ need, want, idea, fame, oath, basis, proof, usage, faith, trust, ground, notion, custom, ordeal, analysis, solution, notoriety, intellect, assumption, conviction, conception, definition, explanation, intelligence, consciousness, ascertainment, understanding, suffix [Grammar], co-operating cause, religious meditation, dependant or subject, belief firm conviction, affix or suffix to roots, assurance or certainty of, fundamental notion or idea, subsequent sound or letter, householder who keeps a sacred fire, concurrent occasion of an event as distinguished from its approximate cause
➠ 3|3|149|2 ⇢ समयः (समय) (पुं) ⇒ law, rule, time, case, sign, hint, limit, order, terms, season, speech, treaty, ordeal, precept, compact, doctrine, practice, juncture, covenant, occasion, boundary, contract, harangue, condition, direction, agreement, observance, indication, engagement, convention, opportunity, declaration, stipulation, arrangement, circumstances, solemn address, coming together, intercourse with, established custom, account [computer], protocol [computer], conditions of agreement, demonstrated conclusion, appointed or proper time, conventional rule or usage, end of trouble or distress, meeting or a place of meeting, right moment for doing anything, coming to a mutual understanding, conventional meaning or scope of a word, Vedic passage which is the repetition of another one
➠ 3|3|154|2 ⇢ सत्यः (सत्य) (पुं) ⇒ true, real, pure, valid, actual, honest, sincere, genuine, virtuous, truthful, faithful, effectual, intrinsical, azvattha tree, good. successful, authentic [true], uppermost of the seven lokas or worlds
➠ 3|3|154|2 ⇢ (सत्य) (स्त्री) ⇒ true, real, pure, valid, actual, honest, sincere, genuine, virtuous, truthful, faithful, effectual, intrinsical, azvattha tree, good. successful, authentic [true], uppermost of the seven lokas or worlds
➠ 3|3|154|2 ⇢ सत्यम् (सत्य) (नपुं) ⇒ true, real, pure, valid, actual, honest, sincere, genuine, virtuous, truthful, faithful, effectual, intrinsical, azvattha tree, good. successful, authentic [true], uppermost of the seven lokas or worlds
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ वचनम्
जातिः ➡ शब्दः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शपथः,
पुं,
 (शप क्रोशे + “शीङ्शपिरुशमौति ।”उणा० ३ । ११३ । इति अथः ।) अनृतं वदन्घोरं नरकं यास्यामि इत्येवं रूपं मिथ्यानिर-मनम् । सत्यावधारणम् । इति साञ्झः । वाचाशरीरस्पर्शनम् । इति गोयीचन्द्रः ॥
शपथोदिव्यम् । इति रमानाथः । इति भरतः ॥
तत्-पर्य्यायः । शपनम् २ । इत्यमरः ॥
शपः ३ ।इति हेमचन्द्रः ॥
सत्यम् ४ समयः ५ शापः ६प्रत्ययः ७ अभिषङ्गः ८ । इति जटाधरः ॥
* ॥
चतुष्पादव्यवहारस्य क्रियापादाङ्गम् । यथा ।अथ शपथः ।“युक्तिष्वप्यवसन्नासु शपथैरेनमर्द्दयेत् ।अर्थकालवलापेक्षमग्न्यम्बुसुकृतादिभिः ॥
”अर्थस्य विवादास्पदस्य बलं बह्वल्पभावः ।कालस्य च बलं पुण्यापुण्यत्वम् । तदपेक्षं यथास्यादित्यर्थः । दूर्व्वाकरत्वस्य पुत्त्रादिस्पर्शस्यचाग्रे दर्शनीयत्वात् । अत्र मयैतत् कृतं न वाइति प्रतिज्ञामुच्चार्य्याग्नौ जले वा हस्तं प्रक्षि-पेत् । एतन्मिथ्यात्वे मम सुकृतं नश्येदिति वाब्रूयात् । न त्वग्निपरीक्षां जलपरीक्षां वा कुर्य्यात्इत्यभिप्रायवर्णनं युक्तम् । तस्या महाभियोग-विषयकत्वेन शपथसमभिव्याहारानर्हत्वात् ।सुकृतादिभिरित्यादिना दूर्व्वासत्याभ्युपग्रहः ।तथा च विष्णुः । सर्व्वेष्वेवार्थजातेषु मूल्यं कनकंप्रकल्पयेत् । तत्र कृष्णलोने शूद्रं दूर्व्वाकरंशापयेत् । द्विकृष्णलोने तिलकरम् । त्रिकृष्ण-लोने जलकरम् । चतुःकृष्णलोने स्वर्णकरम् ।पञ्चकृष्णलोने सीतोद्धृतमहीकरम् । सुवर्णार्द्धोनेकोषो देयः । शूद्रस्य यथासमये विहिता क्रियातथा द्बिगुणेऽर्थे राजन्यस्य त्रिगुणेऽर्थे वैश्यस्यचतुर्गुणेऽर्थे ब्राह्मणस्येति । कृष्णलः काञ्चन-रत्तिका तन्मूल्यादूने कृष्णलोने एवमन्यत्र ।मनुः ।“सत्येन शापयेद्विप्रं क्षत्त्रियं वाहनायुधैः ।गोबीजकाञ्चनैर्वैश्यं शूद्रं सर्व्वैस्तु पातकैः ।पुत्त्रदारस्य वाप्येवं शिरांसि स्पर्शयेत् पृथक् ॥
”ब्राह्मणेन मयैतत् कृतं न कृतं वेति प्रतिज्ञा-मुच्चार्य्य सत्यमिति वक्तव्यम् । तथैव क्षत्त्रियेणवाहनायुधं स्प्रष्टव्यम् । तथैव वैश्येन गोबीज-काञ्चनानामन्यतमं स्प्रष्टव्यम् । शूद्रेण तु पूर्व्वोक्तंसर्व्वमेव स्प्रष्टव्यम् । तेषां वृथाकृतस्पर्शानांपातकहेतुत्वात् पातकशब्देन निर्द्देशः । हला-युधोऽप्येवम् । दैवक्रियाविषयमाह नारदः ।“अरण्ये निर्ज्जने रात्रावन्तर्वेश्मनि साहसे ।न्यासापहरणे चैव दिव्या सम्भवति क्रिया ॥
”बृहस्पतिः ।“देवब्राह्मणपादांश्च पुत्त्रदारशिरांसि च ।एते तु शपथाः प्रोक्ता मनुना स्वल्पकारणे ।साहसेष्वभिशापे च दिव्यानि तु विशोधनम् ॥
”अत्र शपथदिव्ययोः पृथक्त्वप्रतीतेः शपथे नदिव्यधर्म्माः । किन्तु वैधे कर्म्मणि तत्र शौचार्थंस्नानाचमनादि कार्य्यम् । दिव्यानि तु दिव्यतत्त्वेकथितानि नात्र लिखितानि । अत्राभियुक्तेनशपथः कर्त्तव्य इत्युत्सर्गः । उभयेच्छया अभि-योक्तापि । इत्याह नारदः ।“अभियोक्ता शिरोवर्त्ती सर्व्वत्रैव प्रकीर्त्तितः ।इच्छयान्यतरः कुर्य्यादितरो वर्त्तयेच्छिरः ॥
”इतरः शपथकर्त्तृभिन्नः । तथा कात्यायनः ।“आचतुर्द्दशकादह्नो यस्य नो राजदैविकम् ।व्यसनं जायते घोरं स ज्ञेयः शपथे शुचिः ॥
”व्यसनमापत् । धोरमतिपीडाकरम् । तथा चकोषाधिकारे यस्य पश्येदित्यनुवृत्तौ विष्णुः ।“रोगोऽग्निर्ज्ञातिमरणं राजातङ्कमथापि वा ।तमशुद्धं विजानीयात्तथा शुद्धं विपर्य्ययात् ॥
”कात्यायनः ।“तस्यैकस्य न सर्व्वस्य जनस्य यदि सम्भवेत् ।रोगोऽग्निर्ज्ञातिमरणमृणं दद्यात् दमञ्च सः ॥
ज्वरातिसारविस्फोटगूढास्थिपरिपीडनम् ।नेत्ररुग्गलरोगश्च तथोन्मादः प्रजायते ॥
शिरोरुगगुदभङ्गश्च दैविका व्याधयो नृणाम् ॥
”तस्यैकस्येति न तु देशव्यापकमरणादिः । मनुः ।“न वृथा शपथं कुर्य्यात् स्वल्पेऽप्यर्थे नरो बुधः ।वृथा हि शपथं कुर्व्वन् प्रेत्य चेह च नश्यति ॥
कामिनीषु विवाहेषु गवां भक्ष्ये तथेन्धने ।ब्राह्मणाभ्युपपत्तौ च शपथे नास्ति पातकम् ॥
”कामिनीष्विति रहसि कामिनीसन्तोषार्थं वृथाशपथः । एवं विवाहसिद्ध्यर्थं गोग्रासार्थंआवश्यकहोमेन्धनार्थं ब्राह्मणरक्षार्थमङ्गीकृत-धनादौ । यमः ।“वृथा तु शपथं कृत्वा कीटस्य वधसंयुतम् ।अनृतेन च युज्येत वधेन च तथा नरः ।तस्मान्न शपथं कुर्य्यान्नरो मिथ्यावधेप्सितम् ॥
”कीटस्येति प्राणिमात्रोपलक्षणम् । तद्बधपापेनवृथाशपथकर्त्ता युज्यत इत्यर्थः । इति व्यवहार-तत्त्वम् ॥