| YouTube Channel

शनिः (zaniH)

 
Apte
English
शनिः [śaniḥ], [शो-अनि किच्च Tv.]
The planet Saturn (the son of the sun and represented as of a black colour or dressed in dark coloured clothes).
Saturday.
N.
 of Śiva.
Comp.
 -चक्रम् Saturn's diagram (used for foretelling). -जम् black pepper. -प्रदोषः a term for the (evening) worship of Śiva performed on the thirteenth day of a lunar fortnight when it falls on a Saturday. -प्रसूः
f.
 an epithet of Chhāyā, wife of the sun
cf.
 संज्ञा. -प्रियम् a sapphire or emerald. -वारः, -वासरः Saturday.
Apte 1890
English
शनिः [शो-अनि किच्च Tv.] 1 The planet Saturn (the son of the sun and represented as of a black colour or dressed in dark-coloured clothes).
2 Saturday.
3 N. of Śiva.
Comp.
जं black pepper.
प्रदोषः a term for the (evening) worship of Śiva performed on the thirteenth day of a lunar fortnight when it falls on a Saturday.
प्रसूः f. an epithet of Chāyā, wife of the sun
cf. संज्ञा.
प्रियं a sapphire.
वारः,
वासरः Saturday.
Hindi
Hindi
शनि ग्रह
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 शनिः, शनैश्वरः, छायात्मजः, सौरिः, पातङ्गिः, छायासुतः, भास्करिः, सूर्यपुत्रः, कालः, क्रोडः
noun
हिन्दूनाम् एका देवता।
"मोहनः नित्यं शनिं पूजयति।"
Synonyms:
 शनिः, शनैश्चरः, शौरिः, सौरः, सौरिः, रेवतिभवः, छायासुतः, छायातनयः, छायात्मजः
noun
खगोलीयपिण्डः यः सौरमालायां सप्तमस्थाने अस्ति।
"शनिः पृथिवीग्रहाद् अतिदूरे अस्ति।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: शनिः
Root: शनि
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ शनिग्रहः
Meaning(s):
⇒ Planet Saturn
Shloka(s):
2|1|35|1 ► मन्दः खोडोऽसितः क्रोडश्छायापुत्रः शनैश्चरः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|35|2 ► सौरिः स्थिरगति कोणो दीर्णाङ्गो युगवर्तकः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|36|1 ► श्रुतकर्मा नीलवासा वक्रः कोलः स्थिरः शनिः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|35|1 ⇢ मन्दः (मन्द) (पुं) ⇒ Epithet of Śani ⇒ शनिग्रहः
➠ 2|1|35|1 ⇢ खोडः (खोड) (पुं) ⇒ Epithet of Śani ⇒ शनिग्रहः
➠ 2|1|35|1 ⇢ असितः (असित) (पुं) ⇒ Epithet of Śani ⇒ शनिग्रहः
➠ 2|1|35|1 ⇢ क्रोडः (क्रोड) (पुं) ⇒ Epithet of Śani ⇒ शनिग्रहः
➠ 2|1|35|1 ⇢ छायापुत्रः (छायापुत्र) (पुं) ⇒ Epithet of Śani ⇒ शनिग्रहः
➠ 2|1|35|1 ⇢ शनैश्चरः (शनैश्चर) (पुं) ⇒ Epithet of Śani ⇒ शनिग्रहः
➠ 2|1|35|2 ⇢ सौरिः (सौरि) (पुं) ⇒ Epithet of Śani ⇒ शनिग्रहः
➠ 2|1|35|2 ⇢ स्थिरगतिः (स्थिरगति) (पुं) ⇒ Epithet of Śani ⇒ शनिग्रहः
➠ 2|1|35|2 ⇢ कोणः (कोण) (पुं) ⇒ Epithet of Śani ⇒ शनिग्रहः
➠ 2|1|35|2 ⇢ दीर्णाङ्गः (दीर्णाङ्ग) (पुं) ⇒ Epithet of Śani ⇒ शनिग्रहः
➠ 2|1|35|2 ⇢ युगवर्तकः (युगवर्तक) (पुं) ⇒ Epithet of Śani ⇒ शनिग्रहः
➠ 2|1|36|1 ⇢ श्रुतकर्मा (श्रुतकर्मन्) (पुं) ⇒ Epithet of Śani ⇒ शनिग्रहः
➠ 2|1|36|1 ⇢ नीलवासः (नीलवासस्) (पुं) ⇒ Epithet of Śani ⇒ शनिग्रहः
➠ 2|1|36|1 ⇢ वक्रः (वक्र) (पुं) ⇒ Epithet of Śani ⇒ शनिग्रहः
➠ 2|1|36|1 ⇢ कोलः (कोल) (पुं) ⇒ Epithet of Śani ⇒ शनिग्रहः
➠ 2|1|36|1 ⇢ स्थिरः (स्थिर) (पुं) ⇒ Epithet of Śani ⇒ शनिग्रहः
➠ 2|1|36|1 ⇢ शनिः (शनि) (पुं) ⇒ Planet Saturn ⇒ शनिग्रहः
Related word(s):
जातिः ➡ ग्रहः
Tamil
Tamil
ச’னி: : ச’னைச்வர: = சனீஸ்வரன்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शनिः,
पुं,
 रव्यादिनवग्रहान्तर्गतसप्तमग्रहः । तत्प-र्य्यायः । सौरिः २ शनैश्चरः ३ । इत्यमरः ॥
नीलवासाः ४ मन्दः ५ छायात्मजः ६ । इतित्रिकाण्डशेषः ॥
पातङ्गिः ७ ग्रहनायकः ८छायासुतः ९ भास्करिः १० नीलाम्बरः ११ ।इति शब्दरत्नावली ॥
आरः १२ क्रोडः १३वक्रः १४ कोलः १५ सप्तांशुः १६ पङ्गुः १७ ।इति जटाधरः ॥
कालः १८ सूर्य्यपुत्त्रः १९असितः २० । इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
अस्यवर्णः कृष्णः । पश्चिमदिङ्नपुंसकान्त्यजजातितमो-गुणकषायरसमकरकुम्भराशिनीलकान्तमणिसौ-राष्ट्रदेशानामधिपतिरयम् । कश्यपमुनिसन्तानः ।शूद्रवर्णः । सूर्य्यमुखः । चतुरङ्गुलपरिमाणः ।कृष्णवर्णवस्त्रः । गृध्रवाहनः । सूर्य्यपुत्त्रः । चतु-र्भुजः । भल्लवाणवरशूलधनुर्धारी । अस्याधि-देवता यमः । प्रत्यधिदेवता प्रजापतिः । इतिग्रहयागतत्त्वबृहज्जातकादयः ॥
अपि च ।“शनिर्विहङ्गोऽनिलवन्यवन्ध्याशूद्राङ्गना धातुसमः स्थिरश्च ।क्रूरः प्रतीची तुवरोऽतिवृद्धो-ऽकरक्षितीट् दीर्घसुनीललौहम् ॥
”इति नीलकण्ठीयजातकम् ॥
* ॥
अस्योत्पत्तिर्यथा, --“मरीचेः कश्यपो जज्ञे तस्माज्जज्ञे विभावसुः ।तस्य भार्य्याभवत् संज्ञा पुत्त्री त्वष्टुः प्रजापतेः ॥
नातितेजोमयं रूपं सोढुं सालं विवस्वतः ।मायामयीं ततश्छायां सवर्णां निर्म्ममे स्वतः ॥
संज्ञोवाच ततश्छायां सवर्णे शृणु मे वचः ।अहं यास्यामि सदनं पितुस्त्वं पुनरत्र मे ।भवने वस कल्याणि निर्व्विशङ्कं ममाज्ञया ॥
इति च्छायां गृहे स्थाप्य संज्ञागात् पितुरा-लयम् ।मन्यमानोऽथ तां संज्ञां सवर्णायां तथा रविः ॥
सावर्णिं जनयामास मनुश्रेष्ठं महीपते ।शनैश्चरं द्बितीयञ्च सुतं भद्रां तृतीयिकाम् ॥
”इति पाद्मे स्वर्गखण्डे ११ अध्यायः ॥
तस्य क्रूरदृष्टेः कारणं यथा, --“एतस्मिन्नन्तरे तत्र द्रष्टुं शङ्करनन्दनम् ।आजगाम महायोगी सूर्य्यपुत्त्रः शनैश्चरः ॥
अत्यन्तानम्रवदन ईषन्मीलितलोचनः ।द्वारिणं शूलहस्तञ्च विशालाक्षमुवाच ह ॥
शनैश्चर उवाच ।शिवाज्ञया शिशुं द्रष्टुं यामि शङ्करकिङ्कर ।विष्णुप्रमुखदेवानां मुनीनामनुरोधतः ॥
विशालाक्ष उवाच ।आज्ञावहो न देवानां नाहं शङ्करकिङ्करः ।द्वारं दातुमशक्तोऽहं विना मन्मातुराज्ञया ॥
ददौ वर्त्म ग्रहेशाय चक्षुःकोणाज्ञया ततः ।शनिरभ्यन्तरं गत्वा ननामानम्रकन्धरः ॥
रत्नसिंहासनस्थाञ्च पार्व्वतीं सस्मितां मुदा ।नतं सूर्य्यसुतं दृष्ट्वा दुर्गा संभाष्य यत्नतः ।शुभाशिषं ददौ तस्मै पृष्ट्वा तत्कुशलं शुभा ॥
पार्व्वत्युवाच ।कथमानम्रवक्त्रस्त्वं श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम् ।कथं न पश्यसि मां साधो बालकञ्च ग्रहेश्वर ॥
शनिरुवाच ।सर्व्वे स्वकर्म्मणः साध्वि भुञ्जते वाञ्छितं फलम् ।शुभाशुभं वा यत् कर्म्म कोटिकल्पैर्न लुप्यते ॥
इतिहासं चातिगोप्यं शृणु शङ्करवल्लभे ।अकथ्यं जननीसाक्षाल्लज्जाजनककारणम् ॥
आबालात् कृष्णभक्तोऽहं कृष्णध्यानैकमानसः ।तपस्यासु रतः शश्वद्बिषये विरतः सदा ॥
पिता ददौ विवाहेन कन्यां चित्ररथस्य च ।अतितेजस्विनी शश्वत्तपस्यानुरता सती ॥
एकदा सा ऋतुस्नाता सुवेशं स्वं विधाय च ।रत्नालङ्कारसंयुक्ता मुनिमानसमोहिनी ॥
हरिपादं ध्यायमानं सा मां पश्येत्युवाच ह ।मत्समीपं समागत्य सस्मिताननलोचना ।शशाप मामपश्यन्तमृतुनष्टा स्वकोपतः ।बाह्यज्ञानविहीनञ्च ध्यानैकतानमानसम् ॥
न दृष्टाहं त्वया येन न कृतं ऋतुरक्षणम् ।त्वया दृष्टन्तु यद्यत्तु मूढ सर्व्वं विनश्यति ॥
अहञ्च विरते ध्याने तामतोषं पुरा सतीम् ।शापं मोक्तुं न शक्ता सा पश्चात्तापं चकार ह ॥
तेन मातर्न पश्यामि किञ्चिद्वस्तु स्वचक्षुषा ।ततः प्रभृति नम्रास्यः प्राणिहिंसाभयादहम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे ११ अध्यायः ॥
* ॥
अस्य भोगकालो यथा, --“रविर्मासं निशानाथः सपाददिवसद्वयम् ।पक्षत्रयं भूमिपुत्त्रो बुधोऽष्टादश वासरान् ॥
वर्षमेकं सुराचार्य्यश्चाष्टाविंशदिनं भृगुः ।शनिः सार्द्धद्बयं वर्षं स्वर्भानुः सार्द्धवत्सरम् ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
तस्य जपमन्त्रो यथा, --“प्रणवं वाग्भवं मायां श्रीमुद्धृत्य शनैश्चरम् ।चतुर्थ्यन्तं मनुं प्रोक्तं रविसूनोर्नवाक्षरम् ॥
”ओँ ऐं ह्रीँ श्रीँ शनैश्चराय । इति रुद्रयामलम् ॥
ऊर्द्ध्वपाणिस्तन्मन्त्रं जपेत् । यथा, --“सूर्य्यारराहुमन्दानामूर्द्धपाणौ जपेद्वुधः ।सोमकेत्वोरधः पाण्योरन्येषां शुद्धपाणिकः ॥
”इति च रुद्रयामलम् ॥
तस्य होममन्त्रो यथा । ओँ शन्नो देवीरभीष्टयेशन्नो भवन्तु पीतये शंयोरभिस्रवन्तु नः । यथाशनैश्चरायेति पुनः शन्नो देवीति होमयेत् ।इत्युद्वाहतत्त्वधृतमत्स्यपुराणम् ॥
* ॥
वारविशेषः ।तत्र वारवेला यथा, --“कृतमुनियमशरमङ्गल-रामर्त्तुभास्करादियामार्द्धे ।प्रभवति हि वारवेलान शुभाशुभकार्य्यकरणाय ॥
” * ॥
तत्र कालवेला यथा, --“कालस्य वेला रवितः शराक्षि-कालानलागाम्बुधयो गजेन्दू ।दिने निशायामृतुवैदनेत्र-नगेषु रामा विधुदन्तिनौ च ॥
”तत्र कुलिकवेला यथा, --“षष्ठाष्टैकं दिनेशात् क्रमश इह दिने मन्त्रि-चण्डेश्वरोक्तःपूर्व्वे वारार्द्धयामः कुलिक इह परो मध्यमश्चेतिकालः ।”तद्दिने पूर्व्वदिग्गमननिषेधो यथा, --“शुक्रादित्यदिने न वारुणदिशं न ज्ञे कुजेचोत्तरांमन्देन्दोश्च दिने न शक्रककुभं याम्यां गुरौ नव्रजेत् ॥
” * ॥
तत्र पथमरजोयोगे दोषो यथा, --“आदित्ये विधवा नारी सोमे चैव पतिव्रता ।वेश्या मङ्गलवारे च बुधे सौभाग्यमेव च ॥
बृहस्पतौ पतिः श्रीमान् शुक्रे चापत्यमेव च ।शनौ बन्ध्यां विजानीयात् प्रथमे स्त्री रजस्वला ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
अथ नवानां ग्रहाणां दानानि ।“सूर्य्ये धेनुञ्च ताम्रञ्च गोधूमं रक्तचन्दनम् ।चन्द्रे चन्दनशङ्खौ च वस्त्रञ्च तिलतण्डुलान् ॥
कुजे वृषः प्रदातव्यो रक्तवस्त्रं गुडौदनम् ।बुधे कर्पूरमुद्गञ्च हरिद्वस्त्रं हिरण्यकम् ॥
पीतवस्त्रद्वयं जीवे हरिद्राकनकानि च ।अश्वः शुक्रे सितो देयः शुक्लधान्यानि यानि च ॥
शनौ च सतिला देया कृष्णा गौर्लौहमुत्तमम् ।राहौ च महिषीच्छागौ माषाश्च तिलसर्षपाः ॥
अजामेषौ च दातव्यौ केतौ चान्नञ्च मिंश्रितम् ।स्वर्णगोविप्रपूजाभिः सर्व्वेषां शान्तिरुत्तमा ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
ग्रहाणां वलयो यथा, --“गुडौदनं पायसञ्च हविष्यं क्षीरषष्टिकम् ।दध्योदनं हविश्चूर्णं मांसं चित्रान्नमेव च ॥
दद्यात् ग्रहक्रमाच्चेदं द्बिजेभ्यो भोजनं बुधः ।शक्तितो वा यथालाभं सत्कृत्य विधिपूर्व्वकम् ॥
”ग्रहाणां दक्षिणा यथा, --“धेनुः शङ्खस्तथानड्वान् हेम वासो हयस्तथा ।कृष्णा गौरायसं छागएता वै दक्षिणाः क्रमात् ॥
”इति संस्कारतत्त्वम् ॥