| YouTube Channel

शत्रुः (zatruH)

 
Apte
English
शत्रुः [śatruḥ], [शद्-त्रुन्
Uṇ.*
 4.13]
An overthrower, a destroyer, conqueror.
An enemy, a foe, an adversary
क्षमा शत्रौ च मित्रे च यतीनामेव भुषणम् Subhāṣ
ऋणकर्ता पिता शत्रुर्माता च व्यभिचारिणी । भार्या रूपवती शत्रुः पुत्रः शत्रुरपण्डितः ॥ Subhāṣ.
A political rival, a rival neighbouring king.
Comp.
 -उपजापः the secret whisperings of a foe, treacherous overtures of an enemy. -कर्षण, -दमन, -निबर्हण
a.
 subduing, overpowering, or destroying enemies. -कुलम् the house of an enemy
शत्रुकुलं गच्छेत्
Ms.*
 8.93. -गृहम्
N.
 of the 6th astrological mansion. -घ्नः 'destroyer of enemies', an epithet of a brother of Rāma and twin brother of Lakṣmaṇa, being a son of Sumitrā. He killed the demon Lavaṇa and colonized Mathurā. He had two sons named Subāhu and Bahusruta
see
R.*
 15. -निबर्हण
a.
 foe-destroying.
पक्षः the party or side of an enemy.
an opponent, antagonist.
मर्दनः an epithet of Śatrughna.
a kind of pavilion. -लाव
a.
 killing foes. -विग्रहः a hostile invasion. -विनाशनः an epithet of Śiva. -सह, -साह
a.
 withstanding an enemy. -सेविन्
a.
 serving a hostile prince
शत्रुसेविनि मित्रे च गूढे युक्ततरो भवेत्
Ms.*
 7. 186. -हत्या foe-slaughter. -हन्
a.
 foe-slayer.
Apte 1890
English
शत्रुः [शद्-त्रुन् Uṇ. 4. 103] 1 An overthrower, a destroyer, conqueror.
2 An enemy, a foe, an adversary
क्षमा शत्रौ च मित्रे च यतीनामेव भूषणं Subhāṣ.: ऋणकर्ता पिता शत्रुर्माता च व्यभिचारिणी । भार्या रूपवती शत्रुः पुत्रः शत्रुरपंडितः Subhāṣ.
3 A political rival, a rival neighbouring king.
Comp.
उपजापः the secret whisperings of a foe, treacherous overtures of an enemy.
कर्षण,
दमन,
निबर्हण a. subduing, overpowering, or destroying enemies.
घ्नः ‘destroyer of enemies’, an epithet of a brother of Rāma and twin brother of Lakṣmaṇa, being a son of Sumitrā. He killed the demon Lavaṇa and colonized Mathurā. He had two sons named Subāhu and Bahuśruta
see R. 15.
पक्षः {1} the party or side of an enemy. {2} an opponent, antagonist.
मर्शनः an epithet of Śatrughna.
विग्रहः a hostile invasion.
विनाशनः an epithet of Śiva.
सह,
साह a. withstanding an enemy.
सेविन् a. serving a hostile prince
Ms. 7. 186.
हत्या foe-slaughter.
हन् a. foeslayer.
Hindi
Hindi
दुश्मन
Apte Hindi
Hindi
शत्रुः
पुं*
 - शद्+त्रुन्
"दुश्मन, रिपु"
शत्रुः
पुं*
 - शद्+त्रुन्
"विजेता, हराने वाला"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 शत्रुः, रिपुः, वैरिः, सपत्नः, अरिः, द्विषः, द्वेषणः, दुर्हृद्, द्विट्, विपक्षः, अहितः, अमित्रः, दस्युः, शात्रवः, अभिघाती, परः, अरातिः, प्रत्यर्थो, परिपन्थी, वृषः, प्रतिपक्षः, द्विषन्, घातकः, द्वेषी, विद्विषः, हिंसकः, विद्विट्, अप्रियः, अभिघातिः, अहितः, दौहृदः
noun
येन सह शत्रुता वर्तते।
"शत्रुः अग्निश्च दुर्बलः नास्ति।"
Tamil
Tamil
ச’த்ரு: : பகைவன்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: शत्रुः
Root: शत्रु
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ enemy [foe , rival]
Shloka(s):
2|8|10|2 ► रिपौ वैरिसपत्नारिद्विषद्द्वेषणदुर्हृदः॥ (क्षत्रियवर्गः)
2|8|11|1 ► द्विड्विपक्षाहितामित्रदस्युशात्रवशत्रवः। (क्षत्रियवर्गः)
2|8|11|2 ► अभिघातिपरारातिप्रत्यर्थिपरिपन्थिनः॥ (क्षत्रियवर्गः)
3|3|146|2 ► श्वशुर्यौ देवरश्यालौ भ्रातृव्यौ भ्रातृजद्विषौ॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|164|2 ► ध्वान्तारिदानवा वृत्रा बलिहस्तांशवः कराः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|8|10|2 ⇢ रिपुः (रिपु) (पुं) ⇒ foe, rogue, enemy, false, cheat, gall-nut, deceiver, deceitful, adversary, treacherous, hostile planet
➠ 2|8|10|2 ⇢ वैरी (वैरिन्) (पुं)
➠ 2|8|10|2 ⇢ सपत्नः (सपत्न) (पुं)
➠ 2|8|10|2 ⇢ अरिः (अरि) (पुं) ⇒ enemy, hostile, envious, not liberal, hostile planet, attached to faithful, faithful or devoted or pious man, species of khadira or Mimosa [Acacia Catechu - Bot.]
➠ 2|8|10|2 ⇢ द्विषन् (द्विषत्) (पुं) ⇒ foe, enemy, hostile, unfriendly, hating or detesting
➠ 2|8|10|2 ⇢ द्वेषणः (द्वेषण) (पुं)
➠ 2|8|10|2 ⇢ दुर्हृत् (दुर्हृद्) (पुं)
➠ 2|8|11|1 ⇢ द्विः (द्विष्) (पुं)
➠ 2|8|11|1 ⇢ विपक्षः (विपक्ष) (पुं) ⇒ enemy, opponent, adversary, disputant, exception, female rival, antagonistic, counter-instance, counter-statement, deprived of wings, opposite side (tennis), being on a different side., argument proving the contrary, day of transition from one half of a lunar month to another
➠ 2|8|11|1 ⇢ अहितः (अहित) (पुं) ⇒ foe, enemy, unfit, hostile, noxious, improper, unadvantageous
➠ 2|8|11|1 ⇢ अमित्रम् (अमित्र) (नपुं) ⇒ infinite, adversary, boundless, unmeasured, not having a friend
➠ 2|8|11|1 ⇢ दस्युः (दस्यु) (पुं) ⇒ dacoit, bandit, robber, brigand, barbarian, impious man, enemy of the gods, not accepted as a witness, any outcast or Hindu who has become so by neglect of the essential rites
➠ 2|8|11|1 ⇢ शात्रवः (शात्रव) (पुं) ⇒ enemy, hostile, inimical, belonging to an enemy
➠ 2|8|11|1 ⇢ शत्रुः (शत्रु) (पुं)
➠ 2|8|11|2 ⇢ अभिघाती (अभिघातिन्) (पुं) ⇒ enemy, hurting, striking, attacking, assailant, inflicting injury
➠ 2|8|11|2 ⇢ परः (पर) (पुं)
➠ 2|8|11|2 ⇢ अरातिः (अराति) (पुं)
➠ 2|8|11|2 ⇢ प्रत्यर्थी (प्रत्यर्थिन्) (पुं) ⇒ rival, hostile, opponent, inimical, opposing, adversary, rivalling, emulating, opposed to, defendant [in law]
➠ 2|8|11|2 ⇢ परिपन्थी (परिपन्थिन्) (पुं) ⇒ dacoit, bandit, brigand, hindering, obstructing, coming in the way, standing in he way, standing in the way
➠ 3|3|146|2 ⇢ भ्रातृव्यः (भ्रातृव्य) (पुं) ⇒ enemy, rival, cousin, adversary, hostile cousin, father's brother's son
➠ 3|3|164|2 ⇢ वृत्रः (वृत्र) (पुं) ⇒ foe, stone, enemy, wheel, darkness, investor, mountain, restrainer, hostile host, thunder-cloud
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ क्षुद्रशत्रुः
जातिः ➡ मनुष्यः
गुण-गुणी-भावः ➡ वैरम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शत्रुः,
पुं,
 (शद् शातने + “रुशदिभ्यां क्रुन् ।”उणा० ४ । १०३ । इति क्रुन् ।) स्वदेशादनन्त-रोऽव्यवहितैकविषयाभिनिवेशिराजः । यथा, --“विषयानन्तरो राजा शत्रुर्मित्रमतः परम् ॥
”इति, शातकः । निपातकारीत्यर्थः । तत्पर्य्यायः । रिपुः२ वैरिः ३ सपत्नः ४ अरिः ५ द्विशः ६ द्वेषणः७ दुर्हृद् ८ द्विट् ९ विपक्षः १० अहितः ११अमित्रः १२ दस्युः १३ शात्रवः १४ अभि-घाती १५ परः १६ अरातिः १७ प्रत्यर्थी १८परिपन्थी १९ । इति चामरः ॥
वृषः २० प्रति-पक्षः २१ । इति जटाधरः ॥
द्विषन् २२घातकः २३ द्वेषी २४ विद्विषः २५ हिंसकः २६विद्विट् २७ अप्रियः २८ अभिघातिः २९अहितः ३० दौर्हृदः ३१ । इति शब्दरत्ना-वली ॥
तस्य जयोपायो यथा, --मत्स्य उवाच ।“सर्व्वेषामप्युपायानां दानं श्रेष्ठतमं मतम् ।स्वदत्तेनेह भवति दानेनोभयलोकजित् ॥
न सोऽस्ति राजन् दानेन वशयोगो न जायते ।दानेन वशगा देवा भवन्तीह सदा वृणाम् ॥
दानमेवोपजीवन्ति प्रजाः सर्व्वा नृपोत्तम ।प्रियो हिदानवान् लोके सर्व्वस्यैवोपजायते ॥
दानवानचिरेणैव तथा राजा परान् जयेत् ।दानवानेव शक्नोति संहतान् भेदितुं परान् ॥
यद्यप्यलुब्धा गम्भीराः पुरुषाः सागरोपमाः ।न गृह्णन्ति तथाप्येते जायन्ते पक्षपातिनः ॥
अन्यत्रापि कृतं दानं करोत्यन्यं तथा वशे ।उपायेभ्यः प्रशंसन्ति दानं श्रेष्ठतमं जनाः ॥
दानं श्रेयस्करं श्रेष्ठं दानं श्रेष्ठकरं परम् ।दानवानेव लोकेषु पुत्त्रत्वे ध्रियते सदा ॥
न केवलं दानपरा जयन्तिभूर्लोकमेकं पुरुषाः सुवीराः ।जयन्ति ते राजसुरेन्द्रलोकंसुदुर्जयं यद्विवुधाधिवासम् ॥
”इति मात्स्ये २२४ अध्यायः ॥
* ॥
मत्स्य उवाच ।“न शक्या ये वशे कर्त्तुमुपायत्रितयेन तु ।दण्डेन तान् वशान् कुर्य्यात् दण्डो हि वश-कृन्नृणाम् ॥
सम्यक् प्रणयनं तस्य तथा कार्य्यं महीक्षिता ।धर्म्मशास्त्रानुसारेण सुसहायेन धीमता ॥
तस्य सम्यक्प्रणयनं तथा कार्य्यं महीक्षिता ।वानप्रस्थांश्च धर्म्मज्ञान् निर्म्ममान् निष्परि-ग्रहान् ।स्वदेशे परदेशे च धर्म्मशास्त्रविशारदान् ।समीक्ष्य प्रणयेद्दण्डं सर्व्वं दण्डे प्रतिष्ठितम् ॥
आश्रमी यदि वा वर्णी पूज्यो वाथ गुरुर्महान् ।नादण्ड्यो नाम राज्ञोऽस्ति यः स्वधर्म्मे नतिष्ठति ॥
अदण्ड्यान् दण्डयेद्राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्ड-यन् ।इह राज्यपरिभ्रष्टो नरकं प्रतिपद्यते ॥
तस्माद्राजा विनीतेन धर्म्मशास्त्रानुसारतः ।दण्डप्रणयनं कार्य्यं लोकानुग्रहकाम्यया ॥
यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति पापहा ।प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत् साधु पश्यति ॥
वालवृद्धातुरयतिद्विजस्त्रीविक्लवात्मतः ॥
सर्व्वे बलिष्ठा भक्षेरन् यदि दण्डं न पातयेत् ॥
देवदैत्योरगगणाः सिद्धभूतपतत्रिणः ।उपक्रमेयुर्म्मर्य्यादां यदि दण्डं न पातयेत् ॥
एष ब्रह्माभिशापेषु सर्व्वप्रहरणेषु च ।सर्व्वविक्रमकोपेषु व्यवसाये च तिष्ठति ॥
पूज्यन्ते दण्डिनो देवा न पूज्यन्ते त्वदण्डिनः ।न ब्रह्माणं विधातारं न पूषार्य्यमणावपि ॥
य एते मानवाः केचित् प्रशान्ताः सर्व्वकर्म्मसु ।रुद्रमग्निञ्च शक्रञ्च सूर्य्याचन्द्रमसौ तथा ।विष्णुं देवगणांश्चान्यान् दण्डिनः पूजयन्ति च ॥
दण्डः शास्ति प्रजाः सर्व्वा दण्ड एवाभिरक्षति ।दण्डः सुप्तेषु जागर्त्ति दण्डं धर्म्मं विदुर्बुधाः ॥
राजदण्डभयादेके पापाः पापं न कुर्व्वते ।यमदण्डभयादेके परस्परभयादपि ॥
एवं हि सात्त्विके लोके सर्व्वं दण्डे प्रतिष्ठितम् ।अन्धे तमसि मज्जेयुर्यदि दण्डं न पातयेत् ॥
तस्मात् दण्डो दमयति अदण्ड्यं दण्डयत्यपि ।दमनाद्दण्डनाच्चैव तस्मात् दण्डं विदुर्ब्बुधाः ॥
दण्डस्य भीतैस्त्रिदशैः समेतै-र्भागो धृतः शूलधरस्य यज्ञे ।भवस्य पुत्त्रं ध्वजिनीपतिञ्चवरं शिशूनाञ्च भयात्तु दुस्थम् ॥
”इति मात्स्ये १९९ अध्यायः ॥
सामभेदौ तत्तच्छब्दे द्रष्टव्यौ ॥