| YouTube Channel

शङ्कुः (zaGkuH)

 
Apte
English
शङ्कुः [śaṅkuḥ], [शङ्क्-उण्
Uṇ.*
 1.36]
A dart, spear, spike, javelin, dagger
oft
 . at the end of comp
शोकशङ्कुः 'the dart of grief', i. e. sharp or poignant grief
तथैव तीव्रो हृदि शोकशङ्कुर्मर्माणि कृन्तन्नपि किं न सोढः
U.*
 3.35
R.*
 8.93
Ki.*
 16.15.
A stake, pillar, post, pale
महासुहयः सैन्धवः पड्वीशशङ्कून् संवृहेत् Bri.
Up.*
 6.1.13
निखातशङ्कुसंबद्धसैन्धवश्रेणिसंयुतम् Siva B.2. 53.
A nail, pin, peg
बभूवु सप्त दुर्धर्षाः खादिरैः शङ्कुभि- श्चिताः
Mb.
 * 3.284.3
अयःशङ्कुचितां रक्षः शतघ्नीमथ शत्रवे (अक्षिपत्)
R.*
 12.95.
The sharp head or point of an arrow, barb
Dk.*
 1.1.
The trunk (of a lopped tree), stump, pollard.
The pin of a dial.
A measure of twelve fingers.
A measuring-rod.
The sine of altitude (in
astr.
 ).
Ten billions.
The fibres of a leaf
यथा शङ्कुना सर्वाणि पर्णानि संतृण्णानि Ch.
Up.*
 2.23.3.
An ant-hill.
The penis.
The skate-fish.
A demon.
Poison.
Sin
crime.
An aquatic animal, particularly, a goose.
N.
 of Śiva.
The Sāla tree.
A kind of perfume (नखी).
N.
 of Kāma, the god of love.
Comp.
 -कर्ण
a.
 spike-eared
महावृक्षगलस्कन्धः शङ्कुकर्णो बिभीषणः
Mb.
 * 1.152.4. (-र्णः) an ass. -च्छाया the shadow of a gnomon. -जीवा (in
astr.
 ) the gnomon sine. -तरुः, -वृक्षः the Sāla tree. -धानम् a hole for a pin. -पुच्छम् the sting (of a bee etc.). -फला, -फलिका the Śamī tree.
मुखः a crocodile.
a kind of leech. -मूली the 15th day of the light half of मार्गशीर्ष.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 स्थूणा, स्थाणुः, स्थाणु, ध्रुवः, शङ्कुः, सस्थूणच्छिन्नः, आव्रश्चनः
adjective
छिन्नस्य अथवा शुष्कस्य वृक्षस्य शाखापत्रादिविरहितः भूमिस्थः काण्डाधोभागः।
"कृषकः स्थूणां छिनत्ति।"
Synonyms:
 शङ्कुः
noun
दशलक्षकोटिः।
"अद्यतनान् छात्रान् शङ्कुः इति विषये न पाठयन्ति।"
Synonyms:
 शङ्कुः
noun
कस्यापि वस्तुनः अम्भोजसदृशः आकारः।
"सः पयोहिमस्य शङ्कुं पूरयित्वा यच्छति।"
Synonyms:
 कीलकः, कण्टकः, अचलः, अणिः, शङ्कुः, पुष्कलकः
noun
किम् अपि वस्तु अवलम्बनार्थे रोधनार्य़े वा उपयुज्यमानः कीलः।
"सः अर्गलां कीलके निधाय तस्मिन् तालकं निक्षिप्य द्वारम् अप्यदधात् ।"
Synonyms:
 लोहकीलकः, लोहकीलः, शङ्कुः
noun
साधनविशेषः, लोहादीनां सूची इव तीक्ष्णमुखः स्तम्भः यः दृढीकरणार्थे मुद्गरेण आहत्य कस्मिन् अपि पदार्थे रुध्यते।
"लोहकीलकेन बद्धा इयं मूर्तिः।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: शङ्कुः
Root: शङ्कुः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ pin
⇒ peg
⇒ nail
⇒ bolt
⇒ post
⇒ stake
⇒ brace
⇒ flame
⇒ elbow
⇒ wedge
⇒ weapon
⇒ handle
⇒ pillar
⇒ kind of tumour
⇒ minute particle
⇒ blow with the elbow
⇒ sharp piece of wood
⇒ lambent flame [i.e., with gentle glow]
⇒ position of the foetus impeding delivery
⇒ post in a cow-house to which cows are fastened
⇒ gnomon [stationary arm that projects the shadow on a sundial]
Shloka(s):
3|3|198|1 ► शङ्कावपि द्वयोः कीलः पालिस्त्र्यश्र्यङ्कपङ्क्तिषु। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|198|1 ⇢ कीला (कील) (स्त्री)
➠ 3|3|198|1 ⇢ कीलः (कील) (पुं) ⇒ pin, peg, nail, bolt, post, stake, brace, flame, elbow, wedge, weapon, handle, pillar, kind of tumour, minute particle, blow with the elbow, sharp piece of wood, lambent flame [i.e., with gentle glow], position of the foetus impeding delivery, post in a cow-house to which cows are fastened, gnomon [stationary arm that projects the shadow on a sundial]
Related word(s):
जातिः ➡ अचलनिर्जीववस्तु
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शङ्कुः,
पुं,
 (शङ्क्यतेऽस्मादिति । शङ्क + “खरुशङ्कु-पीयुनीलङ्गुगुलिगु ।” उणा० १ । ३७ । इतिकुप्रत्यवेन निपातितः ।) स्थाणुः । मुडा गाछइति भाषा । मत्स्यविशेषः । शाँकोच इतिभाषा । शल्यास्त्रम् । शेल इति भाषा । इत्य-मरभरतौ ॥
संख्याविशेषः । स तु लीलावती-मते दशलक्षकोटिः । कीलः । गोँज इतिभाषा । (यथा, मनुः । ८ । २७१ ।“निःक्षेप्योऽयोमयः शङ्कुर्ज्जलन्नास्ये दशाङ्गुलः ॥
”)ईशः । कलुषः । इति मेदिनी ॥
पत्रशिरा-जालम् । मेढ्रः । इति हेमचन्द्रः ॥
राक्षसः ।इति शब्दमाला ॥
नखीनामगन्धद्रव्यम् ।इति जटाधरः ॥
दीपसूर्य्ययोश्छायापरिमाणार्थंकाष्ठादिनिर्म्मितः क्रमेण सूक्ष्माग्रद्बादशाङ्गुल-परिमितः कीलकः । यथा ।“अर्काङ्गुला तु सूच्यग्रा काष्ठी द्व्यङ्गुलमूलिका ।शङ्कुसंज्ञा भवेच्चैव तच्छायां परिकल्पयेत् ॥
मध्याह्नहीनैरादित्ययुक्तैश्छायाङ्गुलैर्हरेत् ।षट्पूरितदिवादण्डं लब्धं दण्डादिकं भवेत् ॥
पूर्व्वाह्णच्छाययातीतं पराह्णच्छाययैष्यकम् ।शून्यैकरामबाणेभदिशो रुद्राः । ० । १ । ३ ।५ । ८ । १० । ११ । क्रमोत्क्रमैः ॥
आषाढादिषु मासेषु च्छाया माध्याह्निकी मता ।अयनांशजमासान्ते व्युत्क्रमेणादितो बुधैः ।संख्योक्तान्यदिने भागहारे वृद्धीतरे तथा ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
तस्य नामान्तरं नरः । यथा ।अथ करणसूत्रम् ।“शङ्कुः प्रदीपतलशङ्कुतलान्तरघ्न-श्छाया भवेद्विनरदीपशिख्यौच्च्यभक्तः ।”उदाहरणम् ।“शङ्कुप्रदीपान्तरभूस्त्रिहस्तादीपोच्छ्रितिः सार्द्धकरत्रया चेत् ।शङ्कोस्तथार्काङ्गुलसंमितस्यतस्य प्रभा स्यात् कियती वदाशु ॥
”न्यासः । शङ्कुः १२ भूः ३ दीपः ७ लब्धानिच्छायाङ्गुलानि १२ । इति लीलावत्यां छाया-व्यवहारः द्वादशाङ्गुलपरिमाणम् । यथा । विष्णु-धर्न्मोत्तरीयप्रथमकाण्डम् ।“द्वादशाङ्गुलिकः शङ्कुस्तद्द्वयन्तु शयः स्मृतः ।तच्चतुष्कं धनुः प्रोक्तं क्रोशो धनुःसहस्रिकः ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
(जनमेजयस्य पुत्त्रः । यथा, महाभारते । १ ।९५ । ८६ ।“भवतो वपुष्टमायां द्बौ पुत्त्रौ जज्ञाते शतानीकःशङ्कुश्च ॥
” * ॥
उग्रसेनस्य पुत्त्रविशेषः । यथा, भागवते । ९ । २४ । २४ ।“कंसः सुनामा न्यग्रोधः कङ्कः शङ्कुः सुहुस्तथा ।राष्ट्रपालोऽथ धृष्टिश्च तुष्टिमानौग्रसेनयः ॥
”)