| YouTube Channel

शङ्करः (zaGkaraH)

 
Apte Hindi
Hindi
शङ्करः
पुं*
 - -
"वेदान्त दर्शन का प्रसिद्ध आचार्य, तथा शारीरक भाष्य का प्रणेता।इसके अतिरिक्त वेदान्त विषय पर इसकी अनेक रचनाएँ हैं। कहते है कि यह ७८८ ई० में उत्पन्न हुआ और ३२ वर्ष की थोड़ी आयु में ही ८२० ई० में परलोकवासी हुआ।परन्तु कुछ विद्वान लोगों (तैलंग महाशय तथा डाक्टर भंडारकर आदि) ने यह दर्शाने का प्रयत्न किया है कि यह छठी या सातवी शताब्दी में हुआ होगा।मुद्राराक्षस की प्रस्तावना देखिये।"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 शङ्करः
noun
मात्रिकः छन्दोविशेषः।
"शङ्करस्य प्रत्येकस्मिन् चरणे षोडशे तथा दशमे स्थाने विश्रामेण सह आहत्य षड्विंशतिः मात्राः सन्ति अन्ते लघुः गुरुश्च भवति।"
Synonyms:
 शिवः, शम्भुः, ईशः, पशुपतिः, पिनाकपाणिः, शूली, महेश्वरः, ईश्वरः, सर्वः, ईशानः, शङ्करः, चन्द्रशेखरः, फणधरधरः, कैलासनिकेतनः, हिमाद्रितनयापतिः, भूतेशः, खण्डपरशुः, गिरीशः, गिरिशः, मृडः, मृत्यञ्जयः, कृत्तिवासाः, पिनाकी, प्रथमाधिपः, उग्रः, कपर्दी, श्रीकण्ठः, शितिकण्ठः, कपालभृत्, वामदेवः, महादेवः, विरूपाक्षः, त्रिलोचनः, कृशानुरेताः, सर्वज्ञः, धूर्जटिः, नीललोहितः, हरः, स्मरहरः, भर्गः, त्र्यम्बकः, त्रिपुरान्तकः, गङ्गाधरः, अन्धकरिपुः, क्रतुध्वंसी, वृषध्वजः, व्योमकेशः, भवः, भौमः, स्थाणुः, रुद्रः, उमापतिः, वृषपर्वा, रेरिहाणः, भगाली, पाशुचन्दनः, दिगम्बरः, अट्टहासः, कालञ्जरः, पुरहिट्, वृषाकपिः, महाकालः, वराकः, नन्दिवर्धनः, हीरः, वीरः, खरुः, भूरिः, कटप्रूः, भैरवः, ध्रुवः, शिविपिष्टः, गुडाकेशः, देवदेवः, महानटः, तीव्रः, खण्डपर्शुः, पञ्चाननः, कण्ठेकालः, भरुः, भीरुः, भीषणः, कङ्कालमाली, जटाधरः, व्योमदेवः, सिद्धदेवः, धरणीश्वरः, विश्वेशः, जयन्तः, हररूपः, सन्ध्यानाटी, सुप्रसादः, चन्द्रापीडः, शूलधरः, वृषाङ्गः, वृषभध्वजः, भूतनाथः, शिपिविष्टः, वरेश्वरः, विश्वेश्वरः, विश्वनाथः, काशीनाथः, कुलेश्वरः, अस्थिमाली, विशालाक्षः, हिण्डी, प्रियतमः, विषमाक्षः, भद्रः, ऊर्द्धरेता, यमान्तकः, नन्दीश्वरः, अष्टमूर्तिः, अर्घीशः, खेचरः, भृङ्गीशः, अर्धनारीशः, रसनायकः, उः, हरिः, अभीरुः, अमृतः, अशनिः, आनन्दभैरवः, कलिः, पृषदश्वः, कालः, कालञ्जरः, कुशलः, कोलः, कौशिकः, क्षान्तः, गणेशः, गोपालः, घोषः, चण्डः, जगदीशः, जटाधरः, जटिलः, जयन्तः, रक्तः, वारः, विलोहितः, सुदर्शनः, वृषाणकः, शर्वः, सतीर्थः, सुब्रह्मण्यः
noun
देवताविशेषः- हिन्दूधर्मानुसारं सृष्टेः विनाशिका देवता।
"शिवस्य अर्चना लिङ्गरूपेण प्रचलिता अस्ति।"
Synonyms:
 शङ्करः
noun
एकः सर्पः ।
"शङ्करस्य उल्लेखः कोषे अस्ति"
Synonyms:
 शङ्करः
noun
एकः स्कन्दः ।
"शङ्करस्य उल्लेखः अथर्ववेद-परिशिष्टे अस्ति"
Synonyms:
 शङ्करः
noun
दनुकश्यपयोः पुत्रः ।
"शङ्करस्य उल्लेखः विष्णुपुराणे अस्ति"
Tamil
Tamil
ச’ங்கர: : மங்களம் தருபவன், சிவன், சங்கராச்சாரியார்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शङ्करः,
पुं,
 (शं कल्याणं करोतीति । शम् +कृ + “शमिधातोः संज्ञायाम् ।” ३ । २ । १४ ।इति अच् ।) शिवः । इत्यमरः ॥
अस्य व्युत्-पत्तिर्यथा, --“सदा ध्यानाच्च भक्तानां पवनं यन्निरामयम् ।भूतनाथत्वमप्यस्मात्तेनाहं शङ्करः स्मृतः ॥
”इति स्कन्दपुराणम् ॥
अस्य भस्मास्थिधारणकारणं यथा, --“विसृज्य तान् ब्रह्मविष्णुमयान वृषभवाहनः ।आदाय सगणान् सर्व्वान् कामरूपान्तरं ययौ ॥
उग्रतारां ततो देवीं गणांश्च प्राह शङ्करःउत्सारयन्तु सकलान् इमान् लोकान् गणाद्रुतम् ।उग्रतारे महादेवि त्वञ्चाप्युत्सारय द्रुतम् ॥
ततो गणाः कामरूपाद्देवी चाप्यपराजिता ।लोकानुत्सारयामासुः पीठं कर्त्तुं रहस्यकम् ॥
उत्सार्य्यमाणे लोके तु चतुर्व्वर्णैर्द्विजातिभिः ।सन्ध्याचलं गतो विप्रो वशिष्ठः कुपितो मुनिः ॥
सोऽप्युग्रतारया देव्या उत्सारयितुमीशया ।गणैः सह धृतः प्राह शापं कुर्व्वन् सुदारुणम् ॥
यस्मादहं धृतो वामे त्वयोत्सारयितुं मुनिः ।तस्मात्त्वं वाम्यभावेन पूज्या भव समन्त्रिका ॥
भर्त्स्यन्ति म्लेच्छवद्यस्माद्गणास्ते मन्दबुद्धयः ।भवन्तु म्लेच्छास्तस्माद्वै भवत्याः कामरूपके ॥
महादेवोऽपि यस्मान्मां निःसारयितुमुद्यतः ।तपोधनं मुनिं दान्तं म्ले ञ्चवद्वेदपारगम् ।तस्मात् म्लेच्छप्रियो भूयात् शङ्करश्चास्थिभस्म-धृक् ॥
”इति कालिकापुराणे ८३ अध्यायः ॥
* ॥
शङ्करगीता देवीपुराणे ७ अध्याये द्रष्टव्या ॥
शिवावतारविशेषः । यथा, --“तद्भवान् लोकरक्षार्थमुत्साद्य निखिलान्खलान् ।वर्त्म स्थापयतु श्रौतं जगद्येन मुखं व्रजेत् ॥
इत्युक्त्रोपरतान् देवानुवाच गिरिजाप्रियः ।मनोरथं पूरयिष्ये मानुष्यमवलम्ब्य वः ॥
दुष्टाचारविनाशाय धर्म्मसंस्थापनाय च ।भाष्यं कुर्व्वन् ब्रह्मसूत्रतात्पर्य्यार्थविनिर्णयम् ॥
मोहयन् प्रकृतिद्वैतध्वान्तमध्याह्नभानुभिः ।चतुर्भिः सहितः शिष्यैश्चतुरैर्हरिवद्भुजैः ॥
यतीन्द्रः शङ्करो नाम्ना भविष्यामि महीतले ।मद्वत्तथा भवन्तोऽपि मानुषीं तनुमाश्रिताः ॥
तं मामनुसरिष्यन्ति सर्व्वे त्रिदिववासिनः ।तदा मनोरथः पूर्णो भवतां स्यान्न संशयः ॥
”इति माधवीयसंक्षेपशङ्करजये १ सर्गः ॥
* ॥
(अयं हि द्वात्रिंशद्वर्षवयसि भौतिकशरीरंपरित्यज्य परब्रह्मणि लीन आसीत् । यथा, तत्रैव ।“एवंप्रकारैः किल कल्मषघ्नैःशिवावतारस्य शुभैश्चरित्रैः ।द्वात्रिंशदस्योज्ज्वलकीर्त्तिराशेःसमा व्यतीयुः किल शङ्करस्य ॥
”)मङ्गलकारके, त्रि । यथा, --“क्षेमङ्करोऽरिष्टतातिः स्यान्मद्रङ्करशङ्करौ ॥
”इति त्रिकाण्डशेषः ॥
(यथा च महाभारते । ३ । २२८ । ६ ।“हिरण्यगर्भ भद्रं ते लोकानां शङ्करो भव ॥
”)