| YouTube Channel

शक्तिग्राहक (zaktigrAhaka)

 
Spoken Sanskrit
English
शक्तिग्राहक zaktigrAhaka
m.
 determining or establishing the meaning of words
शक्तिग्राहक zaktigrAhaka
m.
 who or what causes to apprehend the force or signification
Monier Williams Cologne
English
शक्ति—ग्राहक
m.
 who or what causes to apprehend the force or signification (of a word or phrase), determining or establishing the meaning of words (as a dictionary, grammar
&c.
 ),
MW.
=
 -ग्रह, ib.
Apte Hindi
Hindi
शक्तिग्राहक
वि* शक्तिः- ग्राहक -
शब्द के अर्थ की स्थापना या निर्धारण करने वाला
शक्तिग्राहक:
पुं*
 शक्तिः- ग्राहक: -
कार्तिकेय का विशेषण
L R Vaidya
English
Sakti-grAhaka {% m. %} an epithet of Kārtikeya.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शक्तिग्राहकः,
पुं,
 व्याकरणोपमानादिः । शक्ति-ग्रहीता च । शक्तिं ग्राहयति गृह्णाति चइत्यर्थे ञ्यन्ताञ्यन्तग्रहधातोर्णक(ण्वुल्)प्रत्ययेननिष्पन्नमेतत् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
शक्तिग्राहक
पु०
 शर्क्ति गृह्लाति ग्रह--ण्वुल् । १ कार्त्ति-केये शक्तिं ग्राहयति योधयति ग्रह--णिच् ण्वुल् ।“शक्तिग्रहं व्याकरणोपमानात् कोषाप्तवाक्यात् व्यवहार-तश्च । वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सान्निध्यतः सिद्धपदस्यवृद्धाः” इत्युक्ते शक्तिबोधके २ हेतौ । शक्तिग्रहप्रका-रश्च शब्दशक्तिप्रकाशिकायां दर्शितो यथा“सङ्केतस्य ग्रहः पूर्व वृद्धस्य व्यवहारतः । पश्चादेवो-पमानाद्यैः शक्तिधीपूर्वकैरसौ” । प्रथमं षदेषु सङ्केत-ग्रहोवृद्धस्य व्युत्न्नस्य शब्दाधीनध्यवहारादेव बालानांतथाहि गामानयेति केनचिन्निपुणेन नियुक्तः कश्चनव्युत्पन्नस्तद्वाक्यतोऽर्थं प्रतीत्य गवानयनं करोति तच्चो-पलभमानो बाल इदं गवानर्यनं स्वनोचरप्रवृत्तिजन्यंचेष्टात्वान्मदीयस्तनपानादिवदित्यनुमाय सा गवानयन-प्रवृत्तिः स्वविषयधर्मिककार्य्यताज्ञानजन्या प्रवृत्तित्वा-न्निजप्रवृत्तिवदिति प्रवृत्तेर्गवानयनधर्मिककार्य्यताज्ञान-जन्यत्वं प्रसाध्य गवानयनगोचरतज्ज्ञानमसाधारण-हेतुकं कार्य्यत्वाद्धटवदित्येवमनुमिन्वानः समुपस्थितत्वा-ल्लाघवाच्च श्रुतं वृद्धवाक्यमेव तदसाधारणकारणत्वेना-वधारयति तदनन्तरञ्च गवादिपदानां प्रत्येकमावापो-नापेन गवादिबुद्धौ जनकत्वमवगत्यानतिप्रसक्तये गवादि-सङ्केतस्य तदनुकूलत्वं कल्पयति । पश्चात्तु क्वचिदुप-मानाच्छक्तिग्रहो यथा गवादिपदशक्तिधीसाचिष्येनगोसादृश्यातिदेशवाक्यात् गवयपदवाच्यत्वबोधोत्तरं गव-यत्वजात्यवच्छिन्ने गोसादृश्यग्रहात् गवयो गवयपदवाच्यइत्याकारः । क्वचिच्च व्याकरणात् यथा कर्मणि द्वितीयाकर्त्तरि परस्मैपदमित्यानुशासनात् कर्मत्वादौ द्वितीयादेः ।क्वचित् कोषादपि यथा “गुणे शुक्लादयः पुंसि गुणिलि-ङ्गस्तु तद्वति” । “सुशीमः शिशरो जडः । चूर्णे क्षोदःसमुत्पिञ्जलौ भृशमाकुले” इत्यादि कोषेभ्यः श्वैत्यादौशुक्लादिशब्दस्य । क्वचिद्विरणादपि यथा पचति पाकं क-रोतीति तुल्यार्थकवाक्यात् कृत्यादौ तिङादेः । क्वचित्प्रसिद्धार्थशब्दसामानाधिकरण्यादपि यथा नीरूपस्पर्श-वान् वायुर्निस्पर्शमूर्त्तिमन्मन इत्यादौ रूपशून्यस्पर्शवदा-दिषु वाय्वादिपदस्य । वायुत्वादिजातेरतीन्द्रियत्वेन स्वरूप-तस्तदवच्छिन्नस्यानुपस्यित्या तत्र शक्तिग्रहायागात् यथावा “सत्कृत्यालङ्कृतां कन्यां ददानः कृकुदः स्मृतः” इत्या-दावुक्तरीत्या कन्यादात्रादिषु कुकुदादिपदस्य । सहकार ।तरौ मघुरं रौति पिक इत्यादिकन्तु न युक्तपमुक्तक्रमेणशक्तिग्रहस्योदाहरणं तिङर्थे धर्मिण्यभेदेन नामार्थान्व-वस्याव्युत्पन्नत्वात् प्रत्यक्षसिद्धकौकिलत्वजात्यवच्छिन्न एवलाघवेन पिकशब्दस्म शक्त्यवच्छेदाच्च । क्वचिद्वाक्यशेषा-दपि यथा यवपदस्य कङ्गुप्रभृतौ स्लेच्छानां दीर्घशूकेच शिष्टानां घ्यवहारादेकमात्रशक्तेः परिच्छेत्तुमशक्य-त्वात् नानार्थत्वस्य चान्याय्यत्वात् यवमयश्चरुर्भवतीति-श्रुतौ यवपदस्यार्थसन्देहे “वसन्ते सर्वशस्यानां जायतेपत्रशातनम् । सोदमानास्तु तिष्ठन्ति यवाः कणिशशालिन” ःइति विध्यर्थाकाङ्क्षया प्रवर्त्त मानाद्वाक्यशेषाद्दीर्घशूक एवयवपदस्य शक्तिग्रहः । यथा वा स्वाराज्यकामोऽग्निष्टो-मेन यजेतेत्यादिविधिशेषीभूतेभ्यः “यन्न दुःखेन सम्भिन्नंन च ग्रस्तमनन्तरम् । अमिलामोपनीतं च तत्सुखंखःपदास्पदम” इत्यादिवाक्येभ्यः स्वरादिपदस्य” ।