| YouTube Channel

शक्तिः (zaktiH)

 
Apte
English
शक्तिः [śaktiḥ],
f.
 [शक्-क्तिन्]
(a) Power, ability, capacity, strength, energy, prowess
दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या
Pt.*
 1.361
ज्ञाने मौनं क्षमा शक्तौ
R.*
 1.22
so यथाशक्ति, स्वशक्ति
&c.
 (b) Faculty, capacity
स्मरण- शक्ति 'retentive faculty or memory'.
Regal power
(it has three parts or elements
1 प्रभुशक्ति or प्रभावशक्ति' the majesty or pre-eminent position of the king himself'
2 मंत्रशक्ति 'the power of good counsel'
and 3 उत्साहशक्ति 'the power of energy')
राज्यं नाम शक्तित्रयायत्तम् Dk.
त्रिसाधना शक्तिरिवार्थसंचयम्
R.*
 3.13
6.33
17.63
Śi.*
 2.26.
The power of composition, poetic power or genius
शक्तिर्निपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात् K.P.* 1
see explanation ad
loc.
The active power of a deity, regarded as his wife, female divinity
(these are variously enumerated, 8, 9 or even 5 being mentioned)
स जयति परिणद्धः शक्तिभिः शक्तिनाथः
Māl.
 5.1
Ś.*
 7.35.
A kind of missile
शक्तिखण्डामर्षतेन गाण्डीविनोक्तम्
Ve.*
 3
ततो विभेद पौलस्त्यः शक्त्या वक्षसि लक्ष्मणम्
R.*
 12.77.
A spear, dart, pike, lance.
(In
phil.
 ) The relation of a term to the thing designated.
The power inherent in cause to produce its necessary effect.
(In
Rhet.
 ) The power or signification of a word
(these are three अभिधा, लक्षणा and व्यञ्जना)
तिस्रः शब्दस्य शक्तयः S. D.* 11.
The expressive power or denotation of a word (opp. लक्षणा and व्यञ्जना)
it is thus defined: अस्माच्छब्दादयमर्थो बोद्धव्य इत्याकारको$नादिसंकेतः शक्तिः Tarka. K.
The female organ, the counterpart of the Phallus of &Saucte
iva worshipped by a sect of people called Śāktas.
A sword.
An implement in gambling.Comp. -अर्धः perspiring and panting through fatigue or exertion. -अपेक्ष, -अपेक्षिन्
a.
 having regard to strength
षाड्गुण्यमुपयुञ्जीत शक्त्यपेक्षो रसायनम्
Śi.*
 2.93.-कुण्ठनम् the deadening of a power. -ग्रह
a.
apprehending the force or meaning.
armed with a spear.
(हः) apprehension of the force, meaning, or acceptation of a word.
a spearman, lancer.
an epithet of Śiva.
of Kārtikeya. -ग्राहक
a.
 determining or establishing the meaning of a word. (-कः) epithet of Kārtikeya. -त्रयम् the three constituent elements of regal power
see शक्ति (2) above. -धर
a.
 strong, powerful.
(रः) a spearman.
an epithet of Kārtikeya
ततस्तामेव चोत्कृष्य शक्तिं शक्तिधरप्रियः
Rām.*
 7.8.11. -ध्वजः
N.
 of Kārtikeya
शक्तिध्वजशिखरशूलोत्सेधं सौधमागतम्
Dk.*
 2.5. -नाथः
N.
 of Śiva
स जयति परिणद्धः शक्तिभिः शक्तिनाथः
Māl.
 5.1. -पर्णः Alstonia Scholaris. (Mar. सातवीण). -पाणिः, -भृत्
m.
a spearman.
an epithet of Kārtikeya.
पातः prostration of strength.
In Yoga philosophy, a spiritual procedure, by which the preceptor puts his strength (spiritual power) in his pupil. -पूजकः a Śākta q. v. -पूजा the worship of Śakti. -पूर्वः an epithet of Parāśara. -वैकल्यम् loss of strength, debility, incapacity. -हीनa. powerless, weak, impotent. -हेतिकः a lancer, spearman.
Apte 1890
English
शक्तिः f. [शक्-क्तिन्] 1 (a) Power, ability, capacity, strength, energy, prowess
दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या Pt. 1. 361
ज्ञानि मौनं क्षमा शक्तौ R. 1. 22
so यथाशक्ति, स्वशक्ति &c. (b) Faculty, capacity
स्मरणशक्ति ‘retentive faculty or memory’.
2 Regal power
(it has three parts or elements
प्रभुशक्ति or प्रभावशक्ति ‘the majesty or pre-eminent position of the king himself’
{2} मंत्रशक्ति ‘the power of good counsel’, and {3} उत्साहशक्ति ‘the power of energy’)
राज्यं नाम शक्तित्रयायत्तं Dk.
त्रिसाधना शक्तिरिवार्थसंचयं R. 3. 13, 6. 33, 17. 63
Śi. 2. 26.
3 The power of composition, poetic power or genius
शक्तिर्निपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात् K. P. 1
see explanation ad loc.
4 The active power of a deity, regarded as his wife, female divinity
(these are variously enumerated, 8, 9 or even 50 being mentioned)
स जयति परिणद्धः शक्तिभिः शक्तिनाथः Māl. 5. 1
Ś. 7. 35.
5 A kind of missile
शक्तिखंडामर्षितेन गांडीविनोक्तं Ve. 3
ततो बिभेद पौलस्त्यः शक्त्या वक्षसि लक्ष्मणं R. 12. 77.
6 A spear, dart, pike, lance.
7 (In phil.) The relation of a term to the thing designated.
8 The power inherent in cause to produce its necessary effect.
9 (In Rhet.) The power or signification of a word
(these are three अभिधा, लक्षणा and व्यंजना)
तिस्रः शब्दस्य शक्तयः S. D. 11.
10 The expressive power or denotation of a word (opp. लक्षणा and व्यंजना)
it is thus defined:
अस्माच्छब्दादयमर्थो बोद्धव्य इत्याकारकोऽनादिसंकेतः शक्तिः Tarka K.
11 The female organ, the counterpart of the Phallus of Śiva worshipped by a sect of people called Śāktas.
12 A sword.
13 An implement in gambling.
Comp.
अर्धः perspiring and panting through fatigue or exertion.
अपेक्ष,
अपेक्षिन् a. having regard to strength
Śi. 2. 93.
कुंठनं the deadening of a power.
ग्रह a. {1} apprehending the force or meaning. {2} armed with a spear. (
हः) {1} apprehension of the force, meaning, or acceptation of a word. {2} a spearman, lancer. {3} an epithet of Śiva. {4} of Kārtikeya.
ग्राहक a. determining or establishing the meaning of a word. (
कः) an epithet of Kārtikeya.
त्रयं the three constituent elements of regal power
see शक्ति (2) above.
धर a. strong, powerful. (
रः) {1} a spearman. {2} an epithet of Kārtikeya.
पाणिः,
भृत् m. {1} a spearman. {2} an epithet of Kārtikeya.
पातः prostration of strength.
पूजकः a Śākta q. v.
पूजा the worship of Śakti.
पूर्वः an epithet of Parāśara.
कल्यं loss of strength, debility, incapacity.
हनि a. powerless, weak, impotent.
हेतिकः a lancer, spearman.
Apte Hindi
Hindi
शक्तिः
स्त्री*
 - शुच् + क्तिन्
"सीप का खोल, मोती की सीप"
शक्तिः
स्त्री*
 - शुच् + क्तिन्
शंख
शक्तिः
स्त्री*
 - शुच् + क्तिन्
"छोटी सीप, पुट्ठा"
शक्तिः
स्त्री*
 - शुच् + क्तिन्
खोंपड़ी का एक भाग
शक्तिः
स्त्री*
 - शुच् + क्तिन्
घोड़े की छाती (या गर्दंन पर) पर बालों का घूंघर
शक्तिः
स्त्री*
 - शुच् + क्तिन्
एक प्रकार का गंधद्रव्य
शक्तिः
स्त्री*
 - शुच् + क्तिन्
दो कर्ष के समान विशेष तोल
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 शक्तिः
noun
कस्याः अपि देवतायाः पराक्रमः सामर्थ्यं बलं वा यत् तस्याः पत्न्याः रूपेण वर्तते।
"गौरी शिवस्य तथैव च लक्ष्मी विष्णोः शक्तिः मता।"
Synonyms:
 सामर्थ्यम्, शक्तिः, बलम्, प्रभावः, वीर्यम्, ऊर्जः, सहः, ओजः, विभवः, तेजः, विक्रमः, पराक्रमः, शौर्यम्, द्रविणम्, तरः, सहः, स्थामः, शुष्मम्, प्राणः, शक्तिता, वया, ईशा, आयत्तिः, आस्पदम्, उत्साहः, ऐधम्, ऐश्यम्, तवः, प्रतापः, प्रबलता, प्रबलता, सबलता, प्रबलत्वम्, प्रासहः, धिष्ण्यम्, वैभवम्, शम्बरः
noun
शारिरिकी क्षमता यया मनुष्यः कार्यं कर्तुं शक्यते।
"भरतस्य सामर्थ्यं केन अपि न ज्ञायते।"
Synonyms:
 शक्तिः
noun
शूलप्रकारः।
"व्याधेन शक्त्या शूकरः हतः।"
Synonyms:
 शक्तिः, कुण्डली, कुला
noun
तन्त्रे वर्णिता एका अधिष्छात्री देवता।
"प्राचीनकालात् आरभ्य जनाः शक्तेः उपासनां कुर्वन्ति।"
Synonyms:
 क्षमता, शक्तिः, शक्तता, सामर्थ्यम्
noun
धारणस्य शक्तिः।
"अस्य चलतचित्रगृहस्य धारणस्य क्षमता पञ्चशतम्।"
Synonyms:
 शक्तिः, सत्त्वम्, सामर्थ्यम्, बलम्, क्षमता, ऊर्जः, वीर्यम्, विक्रमः
noun
तत् तत्त्वम् यस्य प्रभावेण किमपि कार्यं कर्तुं कारयितुं वा शक्यते।
"अस्मिन् कार्ये तव शक्तिं ज्ञास्यामि।"
Synonyms:
 अनुज्ञा, अनुज्ञानम्, समुज्ञानम्, अभ्यनुज्ञा, अभ्यनुज्ञानम्, अनुमतिः, अनुमतम्, अनुमोदनम्, आज्ञा, क्षमता, शक्तिः, सामर्थ्यम्
noun
यत् चिकीर्षितं तत् कर्तुं वृद्धानाम् अनुमोदनम् स्वीकृतिः वा यद् बहुधा आज्ञारूपेण वर्तते।
"वृद्धानाम् अनुज्ञां विना किमपि कार्यं न कुर्यात्। / पितुः अनुज्ञया एव कृष्णा हिमालयपर्वतस्य अत्युच्चतमं शिखरम् आरोहितुं प्रारभत।"
Tamil
Tamil
ச’க்தி: : வலிமை, பராக்கிரமம், தகுதி, திறமை, திறன்.ஈட்டி, வேலாயுதம்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: शक्तिः
Root: शक्तिः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ power
⇒ energy
⇒ valour
⇒ attack
⇒ courage
⇒ prowess
⇒ heroism
⇒ exertion
⇒ strength
⇒ good deed
⇒ enterprise
⇒ bold advance
⇒ going out or away
Shloka(s):
3|3|138|2 ► इच्छामनोभवौ कामौ शक्त्युद्योगौ पराक्रमौ॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|253|1 ► अलं भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणवाचकम्। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|138|2 ⇢ पराक्रमः (पराक्रम) (पुं) ⇒ power, energy, valour, attack, courage, prowess, heroism, exertion, strength, good deed, enterprise, bold advance, going out or away
➠ 3|3|253|1 ⇢ अलन् (अलम्) (अव्य)
Related word(s):
उपाधि ➡ शक्तिः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शक्तिः,
स्त्री,
 (शक + क्तिन् ।) कायजनन-सामर्थ्यम् । यथा, --“या देवी सर्व्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता ।”इति देवीमाहात्म्यस्य टीकायां नागोजीभट्टः ॥
शक्यते जेतुमनया । सा प्रभावोत्साहमन्त्रज-भेदात्त्रिविधा । तत्र प्रभुत्वे साधकत्वात् कोष-दण्डौ प्रभुशक्तिः १ । विक्रमेण स्वशक्त्या विस्फु-रणमुत्साहशक्तिः २ । सन्ध्यादीनां सामादी-नाञ्च यथावस्थानं मन्त्रशक्तिः ३ ॥
सामर्थ्य-मात्रम् । तत्पर्य्यायः । द्रविणम् २ तरः ३ सहः४ बलम् ५ शौर्य्यम् ६ स्थाम ७ शुष्मम् ८ परा-क्रमः ९ प्राणः १० । इत्यमरः ॥
शुष्म ११ सहम्१२ । इति शब्दरत्नावली ॥
ऊर्ज्जः १३ । इतिजटाधरः ॥
कासूः । सा तु शर्व्वलानामास्त्रम् ।इति नानार्थे अमरभरतौ ॥
गौरी । इतिमेदिनी ॥
लक्ष्मीः । इति शब्दमाला ॥
* ॥
त्रिशक्तयो यथा, --“एषा त्रिशक्तिरुद्दिष्टा नयसिद्धान्तगामिनी ।एषा श्वेता परा सृष्टिः सात्त्विकी ब्रह्मसंस्थिता ॥
एषैव रक्ता रजसि वैष्णवी परिकीर्त्तिता ।एषैव कृष्णा तमसी रौद्री देवी प्रकीर्त्तिता ॥
परमात्मा यथा देवो एक एव त्रिधा स्थितः ।प्रयोजनवशाच्छक्तिरेकैव त्रिविधाभवत् ॥
”इति वाराहे त्रिशक्तिमाहात्म्यनामाध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“बिन्दुः शिवात्मकस्तत्र बीजं शक्त्यात्मकंस्मृतम् ।तयोर्योगे भवेन्नादस्तेभ्यो जातास्त्रिशक्तयः ॥
”इति क्रियासारः ॥
अन्यच्च ।“इच्छा क्रिया तथा ज्ञानं गौरी ब्राह्मी तु वैष्णवी ।त्रिधा शक्तिः स्थिता यत्र तत्परं ज्योतिरो-मिति ॥
”इति गोरक्षसंहिता ॥
* ॥
अष्ट शक्तयो यथा, --“इन्द्राणी वैष्णवी शान्ता ब्रह्माणी ब्रह्मवादिनी ।कौमारी नारसिंही च वाराही विकटाकृतिः ॥
माहेश्वरी महामाया भैरवी भीरुरूपिणी ।अष्टौ च शक्तयः सर्व्वा रथस्थाः प्रययुर्मुदा ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे बाणयुद्धं नाम११९ अध्यायः ॥
* ॥
नव शक्तयो यथा, --“तत्र पद्मे चाष्टदले मध्ये च भक्तिपूर्व्वकम् ।वैष्णवीञ्चैव ब्रह्माणीं रौद्रीं माहेश्वरीं तथा ॥
नारसिंहीञ्च वाराहीमिन्द्राणीं कार्त्तिकीं तथा ।सर्व्वशक्तिस्वरूपाञ्च प्रधानां सर्व्वमङ्गलाम् ॥
नवशक्तीश्च संपूज्य घटे देवांश्च पूजयेत् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ६१ अध्यायः ॥
* ॥
पञ्चाशद्विष्णुशक्तयो यथा, --“कीर्त्तिः कान्तिस्तष्टिपष्टी धृतिः शान्तिः क्रियादया ।मेधा सहर्षा श्रद्धा स्याल्लज्जा लक्ष्मीः सरस्वती ॥
प्रीती रती रमा प्रोक्ताः क्रमेण स्वरशक्तयः ।जया दुर्गा प्रभा सत्या चण्डा वाणी विलासिनी ॥
विरजा विजया विश्वा विनदा सुनदा स्मृतिः ।ऋद्धिः समृद्धिः शुद्धिश्च भक्तिर्मुक्तिर्मतिः क्षमा ॥
रमोमा क्लेदिनी क्लिन्ना वसुदा वसुधा परा ।परा परायणा सूक्ष्मा सन्ध्या प्रज्ञा प्रभा निशा ॥
अमोघा विद्युता चेति शक्तयः सर्व्वकामदाः ।एताः प्रियतमाङ्केषु निषण्णाः सस्मिताननाः ॥
विद्युद्दामसमानाङ्ग्यः पङ्कजाभयबाहवः ॥
” * ॥
पञ्चाशद्रुद्रशक्तयो यथा, --“गुणोदरी स्याद्बिरजा शाल्मली तदनन्तरम् ।लोलाक्षी वर्त्तुलाक्षी च दीर्घघोणा समीरिता ॥
सदीर्घमुखीगोमुख्यौ दीर्घजिह्वा तथैव च ।कुण्डोदर्य्यर्द्धकेश्यौ च तथा विकृतमुख्यपि ॥
ज्वालामुखी ततो ज्ञेया पश्चादुल्कामुखी ततः ।सुश्रीमुखी चैव विद्यामुख्येताः स्वरशक्तयः ॥
महाकालीसरस्वत्यौ सर्व्वसिद्धिसमन्विते ।गौरी त्रैलोक्यविद्या स्यान्मन्त्रसिद्धिस्ततः परम् ॥
आत्मशक्तिर्भूतमाता तथा लम्बोदरी स्मृता ।द्रावणी नागरी भूयः खेचरी चापि मञ्जरी ॥
रूपिणी चित्रिणी पश्चात् काकोदर्य्यपि पूतना ।स्याद्भद्रकाली योगिन्यौ शङ्खिनी गर्ज्जिनी तथा ॥
कालरात्रिश्च कुब्जिन्या कपर्दिन्यपि वज्रया ।जया च सुमुखेश्वर्य्या रेवती माधवी ततः ॥
वारुणी वार्षवी प्रोक्ता पश्चाद्रक्षोविदारिणी ।ततश्च सहजा लक्ष्मीर्व्यापिनी माययान्विता ॥
एता रुद्राङ्कपीठस्थाः सिन्दूरारुणविग्रहाः ॥
रक्तोत्पलकपालाभ्यामलङ्कृतकराम्बुजाः ॥
”इति प्रपञ्चसारः ॥
* ॥
कुलशक्तयो यथा, --“शक्तयः परमेशानि ! विदग्धाः सर्व्वयोषितः ।नटी कापालिकी वेश्या मालिनी कुङ्कुमालिनी ॥
चाण्डाली च कुलाली च रजकी नापिताङ्गना ।गोपिनी योगिनी शुद्धा ब्राह्मणी राजकन्यका ॥
कोचाङ्गना च देवेशि ! तथैव शङ्खकारिणी ।एता षड्विंशतिः कन्या देवानामपि दुर्लभा ॥
दैवज्ञा व्याधवामा च तथा मांसापहारिणी ।बौद्धा च जवनी देवि तथा रसपसारिणी ॥
वेश्या चतुर्व्विधा प्रोक्ता द्विविधा कुङ्कुमालिनी ।धीवरी द्विविधा प्रोक्ता तथैव गणिकाङ्गना ॥
कुम्भकारी द्विधा प्रोक्ता तथैव गोपिनी स्मृता ।वातवैद्याङ्गना देवि जवनी द्बिविधा स्मृता ॥
बौद्धकन्या त्रिधा देवि तथा कोचाङ्गना प्रिया ।पूर्व्वोक्ताभिः सहैकत्र चतुःषष्टिश्च शक्तयः ॥
”इति रेवतीतन्त्रे ३ पटलः ॥
* ॥
अपि च ।“पञ्चाचारेण देवेशि ! कुलशक्तिं प्रपूजयेत् ।नटी कापालिकी वेश्या रजकी नापिताङ्गना ॥
ब्राह्मणी शूद्रकन्या च तथा गोपालकन्यका ।मालाकारस्य कन्या च नव कन्या प्रकीर्त्तिताः ।विशेषवैदग्ध्ययुताः सर्व्वा एव कुलाङ्गनाः ।रूपयौवनंसम्पन्ना शीलसौभाग्यशालिनी ।पूजनीया प्रयत्नेन ततः सिद्धिर्भवेद् ध्रुवम् ॥
”इति गुप्तसाधनतन्त्रे १ पटलः ॥
* ॥
तस्याः प्रशंसा यथा ।“शक्तिं विना महेशानि ! सदाहं शवरूपकः ।शक्तियुक्तो यदा देवि ! शिवोऽहं सर्व्वकामदः ॥
शक्तियुक्तं जपेन्मन्त्रं न मन्त्रं केवलं जपेत् ।सावित्रीसहितो ब्रह्मा सिद्धोऽभून्नगनन्दिनि ॥
द्वारवत्यां कृष्णदेवः सिद्धोऽभूत् सत्यया सह ।तथा कोचबधूसङ्गान्मम सिद्धिर्व्वरानने ॥
ईश्वरोऽहं महादेवि ! केवलं शक्तियोगतः ।शक्तियोगेन देवेशि यदि सिद्धिर्न जायते ॥
तदैव परमेशानि मम वाक्यं वृथा भवेत् ।यद्दत्तं जलगण्डूषं शक्तिवक्त्रे सुरेश्वरि ! ॥
सिन्धुरूपं महेशानि ! तज्जलं नात्र संशयः ।स्वीयेष्टदेवीभावेन भोजयेत्ताञ्च यत्नतः ॥
शक्तिश्च कथ्यते देवि शृणुष्व सुरसुन्दरि ।त्रयो दशाब्दादूर्द्ध्वं या पञ्चविंशतिवार्षिकी ॥
अप्रसूता विशेषेण पञ्चमेऽपि भवेत् प्रिये ।सुन्दरी तु विशेषेण प्रसूता वाप्रसूतिका ॥
अवश्यं पञ्चमं कुर्य्यात् शक्तिमात्रे महेश्वरि ॥
”इति शक्तिकागमसर्व्वस्वम् ॥
* ॥
तस्या उत्पत्तिमाहात्म्यादिर्यथा, --नारायण उवाच ।“सह बुद्ध्या बुद्धिमन्तो न वक्तुमुचितं सुराः ।सर्व्वे शक्त्यालया विश्वे शक्तिमन्तो हि जीविनः ॥
ब्रह्मादितृणपर्य्यन्तं सर्व्वं प्राकृतिकं जगत् ।सत्यं नित्यं विना माञ्च मया शक्तिः प्रकाशिता ॥
अविर्भूता च सा मत्तः सृष्टौ देवी मदीच्छया ।तिरोहिता च सा शेषे सृष्टिसंहरणे मयि ॥
सृष्टिकर्त्री च प्रकृतिः सर्व्वेषां जननी परा ।मम तुल्या च मन्माया तेन नारायणी स्मृता ॥
सुचिरञ्च तपस्तप्तं शम्भुना ध्यायता च माम् ।तेन तस्मै मया दत्ता तपसां फलरूपिणी ॥
व्रतञ्च लोकशिक्षार्थमस्या न स्वार्थमेव च ।स्वयं व्रतानां तपसां फलदात्री जगत्त्रये ॥
मायया मोहिताः सर्व्वे किमस्या वास्तवं व्रतम् ।साध्यमस्या व्रतफलं कल्पे कल्पे पुनः पुनः ॥
सुरेश्वरा यदंशाश्च ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।कलाः कलांशरूपास्ते जीविनश्च सुरादयः ॥
मृदा विना कुलालश्च घटं कर्त्तुं यथाक्षमः ।विना स्वर्णं स्वर्णकारः कुण्डलं कर्त्तमक्षमः ॥
विना शक्त्या तथाहञ्च स्वसृष्ठिं कर्त्तुमक्षमः ।शक्तिप्रधाना सृष्टिश्च सर्व्वदर्शनसम्मता ॥
अहमात्मा च निर्लिप्तोऽदृश्यः साक्षी च देहि-नाम् ।देहाः प्राकृतिकाः सर्व्वे नश्वराः पाञ्चभौतिकाः ॥
अहं नित्यशरीरी च भानुविग्रहविग्रहः ।सर्व्वाधारा च प्रकृतिः सर्व्वात्माहं जगत्सु च ॥
अहमात्मा मनो ब्रह्मा ज्ञानरूपो महेश्वरः ।पञ्च प्राणाः स्वयं विष्णुर्ब्बुद्धिः प्रकृतिरीश्वरी ॥
शक्त्यो निद्रादयश्चैताः सर्व्वाश्च प्रकृतेः कलाः ।सा च शैलेन्द्रकन्येयं इति वेदनिरूपितम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणेशखण्डे ७ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“सा शक्तिः सृष्टिकाले च पञ्चधा चेश्वरेच्छया ॥
राधा पद्मा च सावित्री दुर्गा देवी सरस्वती ॥
प्राणाधिष्ठातृदेवी या कृष्णस्य परमात्मनः ।प्राणाधिकप्रियतमा सा राधा परिकीर्त्तिता ॥
ऐश्वर्य्याधिष्ठातृदेवी सर्व्वमङ्गलकारिणी ।परमानन्दरूपा च सा लक्ष्मीः परिकीर्त्तिता ॥
विद्याधिष्ठातृदेवी या परमेशस्य दुर्लभा ।वेदशास्त्रयोगमाता सा सावित्री प्रकीर्त्तिता ॥
बुद्ध्यधिष्ठातृदेवी या सर्व्वशक्तिस्वरूपिणी ।सर्व्वज्ञानात्मिका सर्व्वा सा दुर्गा दुर्गनाशिनी ॥
रागाधिष्ठातृदेवी या शास्त्रज्ञानप्रदा सदा ।कृष्णकण्ठोद्भवा या च सा च देवी सरस्वती ॥
पञ्चधादौ स्वयं देवी मूलप्रकृतिरीश्वरी ॥
ततः सृष्टिकमेणैव बहुधा कलया च सा ।योषितः प्रकृतेरंशाः पुमांसः पुरुषस्य च ॥
”इति च ब्रह्मवैवर्त्ते गणेशखण्डे ४० अध्यायः ॥
* ॥
ब्रह्माणीशक्त्युत्पत्तिर्यथा ।“ततो ब्रह्मादयो देवा भयं जग्मुः सवासवाः ।यदि स्यान्निर्ज्जितो देवः क्षयः सर्व्वदिवौकसाम् ॥
एतस्मिन्नन्तरे शक्र ! ब्रह्मा चिन्तयते क्रियाः ।स्त्रीरूपधारिणी भूत्वा सहायत्वं महेश्वरे ॥
क्षिप्रं कुरु स्वकार्य्ये त्वं एवं विश्वेश्वरे रणे ।ततो द्योतितवान् शम्भुः स्वशक्तिं किरणोज्ज्व-लाम् ॥
ब्रह्मरूपधरां किन्तु ललनाकारविग्रहाम् ।हंसस्यन्दनमारूढा स्वकीयायुधधारिणी ॥
तर्ज्जयन्ती महौजेन दानवानां भयङ्करी ।तस्य घोराणि कर्म्माणि दृष्ट्वा स विस्मयन् शिवः ।का पुनः स्रष्टुः सुस्नेहा सदातिप्रतिपक्षजित् ।तस्याः शक्तिं द्बितीयाञ्च सृजामि अपराजि-ताम् ॥
”इति देवीपुराणे रुरुवधे ब्रह्माण्युत्पत्तिः ॥
* ॥
नन्दातीर्थे शक्तिमन्त्रविचारनिषेधो यथा ।“योऽसावनादिमध्यान्तशिवशक्तिमयः परः ।तस्यैव परमानन्दा सर्व्वकिल्विषनाशिनी ॥
तत्प्रभावेण प्राप्नोति तपोयज्ञादिकं फलम् ।मन्त्राणां देवशक्तीनां न विचारो वरानने ॥
”इति देवीपुराणे नन्दाकुण्डप्रवेशः प्रथमा-ध्यायः ॥
* ॥
प्रकृतिः । यथा, --“प्रधानं प्रकृतिः शक्तिर्नित्या चाविकृतिस्तथा ।एतानि तस्या नामानि पुरुषं या समाश्रिता ॥
”तस्या गुणानाह ।“सत्त्वं रजस्तमस्त्रीणि विज्ञेयाः प्रकृतेर्गुणाः ।”इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
शक्तिविषयकपुष्पाणि यथा, --“अथ पुष्पं प्रवक्ष्यामि कर्म्मयोगे महेश्वरि ।शृणुष्व परया भक्त्या यथोक्तं ब्रह्मणा पुरा ॥
कमले करवीरे द्वे कुसुम्भे तुलसीद्वयम् ।जात्यशोके केतकी द्वे कुमारीचम्पकोत्पलम् ॥
कुन्दमन्दारपुन्नागपाटलानागचम्पकम् ।आरग्वधं कर्णिकारं पावन्ती नवमल्लिका ॥
सौगन्धिकं सकोरण्डं पलाशाशोकसर्ज्जकाः ।सिन्धुवारो ह्यपामार्गवापुलीकञ्च कामजम् ॥
व्याघ्रचेलं दमनकं मरुवकं ततः परम् ।लवङ्गं जलकर्पूरं तगरञ्च जवा तथा ॥
शिवपुष्पं द्रोणपुष्पं कामराजं सुकेतकम् ।अन्यानि वनपुष्पाणि जलजस्थलजानि च ।गिरिजानि देशजानि नानापुष्पाण्यतः परम् ॥
”इति प्रपञ्चसारः ॥