| YouTube Channel

शक (zaka)

 
शब्दसागरः
English
शक
m.
 (-कः)
1. A sovereign, and prince who gives his name to an era,
especially applied to SĀLIVĀHANA.
2. A particular caste, the
followers or descendants of ŚAKA or SĀLIVĀHANA.
3. A country.
m.
 plu. (-काः)
1. The inhabitants, the Sacæ, the Scythians.
2. An
era: see शाक.
E.
 शक् to be able,
aff.
 अच् ।
Capeller Eng
English
1 श॑क
n.
 dung,
f.
 श॑का a kind of bird or beast.
2 शक
m.
pl.
N.
 of a people.
Yates
English
शक (य, ञ) शक्यति, ते 4.
a. (इर, ऌ)
शक्नोति 5.
c. To bear patiently
to be able. (इ-ङ) शङ्कते 1.
d. To
suspect
to fear.
शक (कः) 1.
m.
 Any renowned so-
vereign
a particular caste or
country
an era.
pl. The
Sacoe
or Scythians
an era.
Wilson
English
शक r. 4th cl. (शक्यति-ते) r. 5th cl. (इर ऌ) इरशक्तृ
(शक्नोति)
1 To bear patiently, to endure, to be patient.
2 To be able to effect, to be competent or powerful. (इ) शकि r. 1st
cl. (शङ्कते)
1 To think probable, to suspect.
2 To fear, to apprehend.
With आङ्, to dread.
शक
m.
 (-कः)
1 A sovereign, any prince who gives his name to an era, especially applied to
Śālivāhana.
2 A particular caste, the followers or descendants of ŚAKA, or
Sālivāhana.
3 A country, or
m.
 plu. (-काः) The inhabitants, the Sacœ, the
Scythians.
4 An era: see शाक.
E.
 शक to be able,
aff.
 अच्.
Apte
English
शकः [śakḥ], 1
N.
 of a king (especially applied to Śālivāhana
but scholars do not seem to have yet agreed as to the precise meaning and scope of the word).
An epoch, era (the term is especially applied to the era of Śālivāhana which commences 78 years after the Christian ear). -काः (m.
pl.
 )
N.
 of a country.
N.
 of a particular tribe or race of people (mentioned in
Ms.*
 1.44 along with the Pauṇḍrakas
&c.
see
Mu.*
 5.11 also).
Comp.
 -अन्तकः, -अरिः epithets of king Vikramāditya who is said to have exterminated the Śakas. -अब्दः, -कालः a year of the Śaka era. -कर्तृ, -कृत्
m.
 the founder of an era.
शकम् [śakam], Dung, cow-dung (Ved. ).
Apte 1890
English
शकः 1 N. of a king (especially applied to Śālivāhana
but scholars do not seem to have yet agreed as to the precise meaning and scope of the word).
2 An epoch, era (the term is especially applied to the era of Śālivāhana which commences 78 years after the Christian era).
काः (m. pl.) 1 N. of a country.
2 N. of a particular tribe or race of people (mentioned in Ms. 10. 44 along with the Pauṇḍrakas, &c.
see Mu. 5. 11 also.).
Comp.
अंतकः,
अरिः epithets of king Vikramāditya who is said to have exterminated the Śakas.
अब्दः a year of the Śaka era.
कर्तृ,
कृत् m. the founder of an era.
शक N. of a tribe inhabiting the countries on the north-western frontier of India, the Sacæ of the classical writers, and generally identified with the Scythians.
Monier Williams Cologne
English
1. शक See सु-श॑क.
2. श॑क
n.
 excrement, ordure, dung (cf. शकन्, शकृत्),
AV.
water (v.l. for कश),
Naigh.
 i, 12
श॑क
m.
 a kind of animal,
Pañcar.
 (v.l. शल)
w.r. for शुक,
MBh.
 xiii, 2835
3. शक
m.
pl.
N.
 of a partic. white-skinned tribe or race of people (in the legends which relate the contests between Vasiṣṭha and Viśvāmitra the Śakas are fabled to have been produced by the Cow of Vasiṣṭha, from her sweat, for the destruction of Viśvāmitra's army
in
Mn.
 x, 44, they are mentioned together with the Pauṇḍrakas, Oḍras, Draviḍas, Kāmbojas, Javanas or Yavanas, Pāradas, Pahlavas, Cīnas, Kirātas, Daradas, and Khaśas, described by,
Kull.
 as degraded tribes of Kṣatriyas called after the districts in which they reside:
according to the
VP.
 iv, 3, king Sagara attempted to rid his kingdom of these tribes, but did not succeed in destroying them all :
they are sometimes regarded as the followers of Śaka or Śāli-vāhana, and are probably to be identified with the Tartars or Indo-Scythians [Lat. Sacæ] who overran India before the Āryans, and were conquered by the great Vikramāditya [q.v.]
they really seem to have been dominant in the north-west of India in the last century before and the first two centuries after the beginning of our era),
AV.
 Pariś.
Mn.
MBh.
&c.
a king of the Śakas g. कम्बोजादि (on,
Pāṇ.
 iv, 1, 175,
Vārtt.
 )
an era, epoch (cf. -काल)
a year (of any era),
Inscr.
a partic. fragrant substance,
Gal.
Monier Williams 1872
English
शक, अस्, m., N. of a king (especially applied to
Śāli-vāhana)
an era, epoch (especially that of the
monarch Śāli-vāhana, commencing seventy-eight
years after the Christian
cf. शाक)
N. of a country
of a particular tribe or race of people, (usually आस्, pl.
in the legends which relate the contests between
Vasiṣṭha and Viśvā-mitra the Śakas are fabled to
have been produced by the Cow of Vasiṣṭha, from
her sweat, for the destruction of Viśvā-mitra's army
in Manu X. 44. they are mentioned together with
the Pauṇḍrakas, Oḍras, Draviḍas, Kāmbojas, Javanas
or Yavanas, Pāradas, Pahlavas, Cīnas, Kirātas, Da-
radas, and Khaśas, who are all described by Kullūka
as degraded tribes of Kṣatriyas, called after the dis-
tricts in which they reside: according to the Viṣṇu-
Purāṇa IV. 3. the great king Sagara made an effort
to rid his kingdom of these tribes, who appear to
have overrun the western districts of India
the Śakas
who were not destroyed were deprived of their social
position and were compelled to shave the fore part
of their heads: they are sometimes regarded as the
followers of Śaka or Śāli-vāhana, and probably to be
identified with the Tartars or Scythians [Lat. Sacœ]
who overran India before the Āryans, and were
supposed to have been exterminated by the great
Vikramāditya, king of Oujein and rival of Śāli-
vāhana)
(अम्), n., Ved. water (= उदक, Naigh. I.
12
cf. शक-पूत, शक-मय, under शकन्).
—शक-कर्तृ, ता, m. the founder or establisher of
an era.
—शक-देश, अस्, m., N. of a country.
—शक-वर्मन्, आ, m., N. of a poet.
—शक-
वृद्धि, इस्, m., N. of a poet.
—शकाधिप-राज-
धानी (°क-अध्°), f. the capital of the king of the
Śakas, i. e. Ḍillī.
—शकान्तक (°क-अन्°), अस्, m.
‘destroyer of the Śakas, ’ epithet of king Vikramā-
ditya.
—शकाब्द (°क-अब्°), अम्, n. a year of the
Śaka era, (see above.)
—शकारि (°क-अरि), इस्, m.
‘enemy of the Śakas, ’ epithet of king Vikramāditya.
Macdonell
English
शक 1. śáka,
n.
 dung (AV., rare).
शक 2. śaka,
m.
 N. of a fair-skinned people, 🞄the Indo-Scythians: -kāla,
m.
 the Śaka era 🞄(A. D. ¤78¤, founded by Śālivāhana).
Benfey
English
शक शक,
1.
m.
 pl. The name of a
people, Man. 10, 44.
2. A particular
caste.
3. An era, especially that of
Śālivāhana, commencing seventy-six or
seventy-eight years after the Christian.
Apte Hindi
Hindi
शक:
पुं*
 - शक् + अच्
एक राजा
शक:
पुं*
 - शक् + अच्
"काल, सम्वत् "
शकः
पुं*
 - -
एक जन जाति का नाम जो भारत के उतर-पश्चिमी सीमांत पर बसी हुई थी। संस्कृत के श्रेण्य साहित्य में इसका उल्लेख मिलता है। सिधियंस से इसकी एकरुपता मानी जाती है।
L R Vaidya
English
Saka {% (I) m. pl. %} The name of a country and its people, M.x.44.
Saka {% (II) m. %} 1. Name of a king, (commonly applied to Śālivāhana)
(the whole question about the word and its real import is yet unsettled)
2. an epoch, an era, (especially that of Śālivāhana which began 78 years after Christ).
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
१४, इन्द्र, इन्द्रक, कौशिक, गुणस्थान, जिष्णु, पुरन्दर, पूर्वप, भुवन, भूतग्राम, मनु, रज्जु, लोक, वज्रिन्, वासव, विद्या, शक, शक्वरी, शचीपति, सुराधिप, सुरेश
Indian Epigraphical Glossary
English
Śaka (EI 24), originally, the Seythians
later any foreigners
including Muhammadans
used to indicate the Musalmans
(Ep. Ind., Vol. XII, p. 44
Bhandatkar's List, No. 926).
śaka, śāka (IA 9, 19), used in the sense of ‘a year’ or ‘an
era’
cf. Vikrama-śaka (IA 18).
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 शक्
मूलधातुः:
 शक
धात्वर्थः:
 मर्षणे
गणः:
 दिवादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 उभयपदी
रूपम्:
 शक्यति-ते
अनुबन्धादिविशेषः:
 पुषादिः
धातुप्रदीपः
Sanskrit
शकँ शक विभाषितो_मर्षणे
- शक्यति शक्यते शशाक शेके शक्ता शक्ष्यति शक्ष्यते अशकत् अशक्त शक्त्वा शक्तः शकितः मर्षणं क्षमा ततोऽन्यत्र शक्नोतीति विभाषितेष्वयं न पठ्यते अशकदिति मर्षणे पुषादिकार्य्यार्थम् शक्त्यर्थस्य तु कर्त्रभिप्रायेऽकर्त्रभिप्रायेऽप्यशकदिति (20) 81
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: शकः
Root: शक
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ वारकः
Meaning(s):
⇒ Karaṇa who keeps the people from the king
Shloka(s):
3|5|74|1 ► करणो लेखको राज्ञां वारकः शकनामकः। (भूमिकाण्डः/मनुष्याध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|5|74|1 ⇢ शकः (शक) (पुं) ⇒ Karaṇa who keeps the people from the king ⇒ वारकः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ करणः1
Mahabharata
English
Śaka, pl. (ºāḥ), a people. § 223 (Vāsishṭha): I, 175, 6683 (their origin).--§ 280 (Bhīmasena): II, 30, 1088 (in the east, vanquished by Bhīmasena).--§ 285 (Nakula): II, 32, 1199 (in the west, vanquished by Nakula).--§ 295 (Dyūtap.): II, 51, 1843, 1850 (among the peoples who brought tribute to Yudhishṭhira)
52, 1872 (do.).--§ 342 (Indralokābhig.): III, 51, 1990 (had been present at the rājasūya of Yudhishṭhira).--§ 458b (Kaliyuga): III, 188, 12839 (among the barbarous peoples who in the Kaliyuga will rule the earth).-§ 554 (Sainyodyogap.): V, 4, 78 (their king mentioned among the kings to whom the Pāṇḍavas ought to send messengers).--§ 555 (do.): V, 19, 590 (followed the Kāmboja king Sudakshiṇa).--§ 571 (Ulūkadūtāgamanap.): V, 160, 5510 (in the army of Duryodhana)
161, 5555 (do.).--§ 573 (Ambopākhyānap.): V, 195, 7609 (do.).-§ 574 (Jambūkh.): VI, 9, 352 (in Bhāratavarsha), 359 (do.).--§ 576 (Bhagavadgītāp.): VI, 20, †753 (follow Kṛpa). --§ 580 (Bhīshmavadhap.): VI, 56, 2408 (in Bhīshma's garuḍavyūha).--§ 583 (do.): VI, 75, 3297 (in Bhīshma's krauñcavyūha).--§ 587 (do.): VI, 117, 5485 (attack Arjuna).--§ 589 (Droṇābhishekap.): VII, 7, 182
11, 399 (have been vanquished by Kṛshṇa).--§ 592 (Saṃśaptakavadhap.): VII, 20, 798 (in Droṇa's garuḍavyūha).--§ 599 (Jayadrathavadhap.): VII, 93, 3379 (attack Arjuna)
112, 4340 (Śakratulyaparākramaiḥ)
119, 4716, 4722 (many Ś., etc., have been slain by Sātyaki)
, 4747 (thousands of Ś. have been slain by Sātyaki), 4754
121, 4818 (attack Sātyaki).--§ 604 (Karṇap.): VIII, 8, 235 (Karṇa has [formerly]
vanquished the Ś.).--§ 608 (do.): VIII, 46, 2137 (in Karṇa's array)
56, 2807 (ekeshu nihatair aśvaiḥ Kāmbojair Yavanaiḥ Śakaiḥ)
73, 3652 (have been vanquished by Arjuna)
88^1, †4506 (attack Arjuna).--§ 609 (Śalyap.): IX, 1, 27 (have been slain)
2, 74 (had taken up arms for the sake of Duryodhana).--§ 611 (do.): IX, 8, 392 (with Kṛpa on the right side of Śalya's array).--§ 641 (Rājadharm.): XII, 65, 2429 (enumeration of barbarous or low peoples).--§ 739 (Ānuśāsanik.): XIII, 33, 2103 (among the tribes who have been degraded from kshattriyas to śūdras--vṛshalatvaṃ parigatāḥ).
पुराणम्
English
शक / ŚAKA. A particular sect of people or caste. The following information about the Śakas is gathered from the mahābhārata.(i) Śakas were born from the breast of nandinī, Vasiṣṭha's cow. (Ādi Parva, Chapter 147, Verse 36).(ii) Bhīmasena, during his triumphal tour of the eastern regions subjugated the Śakas. (Sabhā Parva. Chapter 32, Verse 14).(iii) nakula conquered them. (Sabhā Parva, Chapter 32, Verse 14).(iv) King of the Śakas participated in Yudhiṣṭhira's rājasūya. (Sabhā Parva, Chapter 51, Verse 32).(v) The pāṇḍavas invited them to take part in the great war. (Udyoga Parva, Chapter 4, Verse 15). (vi) They did along with sudakṣiṇa, king of kāmboja, service in Duryodhana's army. (Udyoga Parva, Chapter 19, Verse 21).(vii) śrī kṛṣṇa once conquered them. (droṇa parva, Chapter 119, Verse 45).(viii) karṇa once defeated them and conquered their country. (karṇa Parva, Chapter 8, Verse 18).(ix) Śakas who were originally Kṣatriyas were demoted as Śūdras as they incurred the displeasure and anger of brahmins. (anuśāsana parva, Chapter 33, Verse 21).(x) As the Śakas and the Yavanas had helped the haihaya kings paraśurāma, sagara and bharata defeated them in war and drove them off from the country. (bhāgavata, Navama skandha).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शक, इ ङ त्रासशङ्कयोः । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-आत्म०-त्रासे अक०-शङ्कायां सक०-सेट् ।) त्रासो भयम् । शङ्का संशयारोपः । इ, शङ्क्यते व्याघ्राज्जनेन । ङ, शङ्कते पुरुषत्वंस्थाणौ । स्थाणुर्व्वा पुरुषो वा इति संशय-मारोपयतीत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
शक, न इर् ऊ शक्ती । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-पर०-अक०-सक०-च-वेट् ।) न, शक्नो-त्यशक्यमप्याजौ विजेतुं य इति हलायुधः ।इर, अशकत् अशकीत् अशाक्षीत् । ऌदित्त्वे-नास्मान्नित्यं ङ इत्यन्ये । ऊ, शकिष्यतिशक्ष्यति । पृथकपाठादाद्यो न स्वादिः । द्वावे-वानिमाबित्यन्ये । षष्ठस्वरानुबन्धः केषाञ्चि-दनरोधात् । द्वावेव सकर्म्मकौ । तथा च ।शक्योऽस्य मन्युर्भवता विनेतुमिति रघुः । रजः-परिणामभेदो न शक्यते प्रत्याख्यातुमिति तत्त्व-कौमुद्यां वाचस्पतिमिश्रः । शक्या मखेनापिमुदोऽमराणामिति नैषधम् । इति दुर्गादासः ॥
शक, य ञ शक्तौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(दिवा०उभ०-सक०-सेट् ।) शक्तिर्दिवादिपक्षे क्षमाखादिपक्षे सामर्थ्यम् । यञ, शक्यति शक्यतेदुःखं दीनः । इति दुर्गादासः ।
शकः,
पुं,
 (शक + अच् ।) जातिभेदः । नृपभेदः ।इति मेदिनी ॥
स च नृपः शकादित्यः इतिशालिवाहन इति च नाम्ना ख्यातः । तस्यमरणदिनावधि वत्सरगणनाङ्कः शकाब्देतिनाम्ना पञ्जिकायां लिख्यते । स च म्लेच्छ-जातिविशेषः । सत्ययुगे सगरराजेनास्य मस्त-कार्द्धं मुण्डयित्वा वेदबाह्यत्वमकारि । यथा, --“ततः शकान् सयवनान् काम्बोजान् पारदां-स्तथा ।पह्नवांश्चापि निःशेषान् कर्त्तुं व्यवसितो नृपः ॥
ते हन्यमाना बीरेण सगरेण महौजसा ।वशिष्ठं शरणं जग्मुः सूर्य्यवंशपुरोहितम् ॥
वशिष्ठः शरणापन्नान समये स्थाप्य तानृषिः ।सगरं वारयामास तेभ्यो दत्त्वाभयं तदा ॥
सगरस्तां प्रतिज्ञान्तु निशम्य सुमहाबलः ।धर्म्मं जघान तेषाञ्च वेशानन्यांश्चकार ह ॥
अर्द्धं शिरः शकानान्तु मुण्डयामास भूपतिः ।जवनानां शिरः सर्व्वं काम्बोजानामपि द्विज ॥
पारदान्मुक्तकेशांस्तु पह्रवान् श्मश्रुधारिणः ।निःस्वाध्यायवषट्कारान् सर्व्वानेव चकार ह ॥
”इति पाद्मे स्वर्गखण्डे सगरोपाख्यानम् १५ अः ॥
देशभेदः । इति विश्वः ॥
(यथा, मात्स्ये ।१२० । ४५ ।“तुषारान् वर्व्वरान् कारान् पह्रवान् पारदान्शकान् ।एतान् जनपदान् मङ्क्षु प्लावयित्वोदधिं गता ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
शक त्रामे अक० संशये
सक०
भ्वा०
 आ० सेट् इदित् । शङ्कतेअशङ्किष्ट ।
शक क्षमायां
सक०
 दि०
उभ०
 सेट् । शक्यति ते अशाकीत्-अशकीत् अशकिष्ट “शक्योऽस्य मन्यु र्भवता विनेतुम्” रघुः ।
शक सामर्थ्ये स्वा० प० अक० इरित् वेट् । शक्नोति अश-कत्--अशाक्षीत् । पुषादिरित्येके तेन अशकदित्येव ।
शक
पु०
 शक--अच् । १ जातिभेदे स च ब्रात्यक्षत्रियः १९०७ पृ०दृश्यम । २ देशभेदे स्वराज्यावधिवत्सराङ्कप्रवर्त्तके २ नृप-भेदे ४ तदीये वत्सरे च । कलियुगे शककर्त्तृषु षट्सुयुधिष्ठिरः विक्रमादित्यः शालिवाहनश्चेति त्रयोगताविजयाभिनन्दनादयस्तयो भविष्यन्ति । तथा हि कलौषट् शककर्त्तारः तल्लक्षणादि ज्योतिर्वि० १० अ० उक्त यथा“कलौ भविष्यन्त्यथ भारतावनौ महीभुजो बाहुमृतोऽप्य-नेकशः । शकास्तथैषामभिषेचनादिकं हितं सदोदी-रितकालसाधितम् । धराधिभूर्भिल्लशकादिजातिजस्त-दासनस्थोऽभिजनैर्नमस्कृतः । स्ततौ स राजाधिजनैःप्रतिष्ठितो न मन्त्रभेदाद्यभिषेचनोचितः । निहन्ति योभूतलमण्डले शकान् सपञ्चकोट्यब्जदलप्रमान् कलौ ।स राजपुत्रः शककारको भवेत् नृपाधिराज्ये ह्युतशाक-कर्त्तृ हा” । (तत्र शककारकस्य विक्रमादित्यस्य हननात्शालिवाहवस्य शककर्त्तृत्वम्) “यधिष्ठिरो विक्रमशालि-वाहनौ नराधिनाथौ विजयाभिनन्दनः । इमेऽनु ना-गार्जुनमेदिनीबिभुर्वलिः क्रमात् षट् शककारकाः कलौ” ।तत्प्रवृत्तिकालांस्तत्राह “युधिष्ठिरात् वेदयुगाम्बरा-ग्नयः (३०४४) कलम्बविश्वे (१३५) ऽभ्रखखाष्टभूमयः१८००० । ततोऽयुतं १०००० लक्षचतुष्टयं क्रमात् धरा-दृगष्टाविति (८२१) शाकवत्सराः । युघिष्ठिरोऽभूद्भुविहस्तिनापुरे तथोज्जयिन्थां पुरि विक्रसाह्वयः । शाले-यभूमीभृति शालिवाहनःसुचित्रकूटे विजयाभिनन्दनः ।नागार्जुनो रोहितके क्षितौ बलिर्भविष्यतीन्द्रो भृगु-कच्छपत्तने । कृतप्रवृत्तिस्तदनन्तरं भवेत्तदा भविष्यन्त्यबनी-भृतोऽर्कतः” । अत्र युधिष्ठिरात् प्राक् कलौ शककर्त्त्र-न्तराभावात् कलियुगारम्भकालादेव तस्य शककालउक्तः वराहसंहितायां १३ अ० तु तद्राज्यावधित एवतच्छककाल इत्यभिप्रायेण “आसन् मधासु मुनयः शासतिपृथ्वीं युधिष्ठिरे नृपतौ । षड्द्विकपञ्चद्वियुतः(२५२६) शककालस्तस्य राज्ञश्च” तेन कलेः (५१८) वर्षेषुगतेषु युधिष्ठिरस्य राज्यप्रवृत्तिः । षट्कर्तृवत्सरसमष्टिश्चयुधि० ३०४४ । इति न कलिमानसंख्याविरोधःविक्र० १३५ अतएव ज्योतिर्विदाभरणशेषे ग्रन्थ-शालि० १८००० कृतैव “वर्षैः सिन्धुरदर्शनाम्बरगणै-विजया० १०००० यांते कलौ सम्भितैः” इति कलि-नागा० ४००००० युगस्यैव ३०६८ वर्षंषु गतेषु ग्रन्थ-बलि० ८२१ करणमुक्तम् ।३३२०००
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
शकँ शक विभाषितो_ मर्षणे
- शक्नोतेः (द्र0 518) परस्मैपदं श्यनि विकल्प्यते, अङ्वा, इड्वा, इति मतभेदः शक्यते, शक्यति, अशकीत् अशकत्, शकिता शक्ता अन्यत्र-शक्नोति, [अशकत्] शक्ता सनि मीमा (7454) इति शिक्षति शकिसहोश्च (3199) इति यत्-शक्यम् वनिप् (द्र0 उ0 4113)-शक्वा, शक्वरी शकिशम्योर्नित् (उ0 3112)-शकलः रक् (द्र0 उ0 213)-शक्रः शकेरुनोन्तोन्त्युनयः (उ0 349)-शक्नः, शकुन्तः, शकुन्तिः, शकुनिः शकेरृतिन् (उ0 458)-शकृत् शकादिभ्योऽटन् (उ0 481)-शकटः, शकटिः, शकटी, शक्तिः, शक्ती शकधृषज्ञा (3465) इति शक्यते भोक्तुम् 75
धातुवृत्तिः
Sanskrit
शकँ शक (अर्थः) विभाषितो_मर्षणे
अयं मर्षणे दिवादिः विभाषित इत्युभयपदी तन्त्रान्तरप्रसिद्ध्योच्यते क्षीरस्वामी तु सहनेऽर्थे शकिधातुर्विभाषितः, विकल्पितः पक्षे दिवादिः पक्षे स्वादिरित्यर्थः ( शक्यते, शक्नोति ) इति शाकटायनश्चामुमेव विभाषितार्थमङ्गीकृत्य अस्य चोभयत्र पाठामात्रादेव सिद्धत्वाद्वैय्यर्थमेव नूनं मत्वा, "शक मर्षणे' इत्येव पपाठ अतस्स्वाम्युक्तमनेनैव प्रत्युक्तम् शाकटायनोक्तमपि विभाषितपदस्य मैत्रेयादिभिस्तन्त्रान्तरप्रसिद्धार्थस्याभिधानात् सार्थकत्वाद्यत्किञ्चित् तथा स्वामिशाकटायनपक्षावुक्त्वोक्ते च पुरुषकारे, तच्चैतदुभयमपि बहुसम्मते यथोक्तेऽर्थे सम्भवत्ययुक्तमेव' इति ( शक्यति शशाक, शेकतुः, शशक्थ, शेकिथ ) भारद्वाजनियमादिड्विकल्पः ( शक्ता शक्षति शक्यतु, अशक्यत् शक्येत्, शक्यात् ) लिङौ (अशकत् शक्यते शेके ) इत्यादितङयुदाहार्यम् ( शिशक्षति शिशक्षते ) "सनिमीमा''इत्यादिना ऽच इस्, अभ्यासलोपः "स्कोः'' इति सलोपः ( शाशक्यते शाशक्ति शाकयति अशीशकत् शक्त्वा, शक्तः ) शक्तो घटः कर्तुं, शकितो घटः कर्तुं, "सौनागाः कर्मणि निष्ठायां शकेरिटमिच्छन्ति विकल्पेन' इति वृत्तिः 79
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“शक विभाषितो मर्षणे”@} 2 ‘-- क्षमायाम्’ इति कातन्त्रकाशकृत्स्नौ।
‘-- शक्तौ’ इति वोपदेवः।
‘शक्यते शक्यतीत्येवं शपि श्नौ श्यनि च क्रमात्।।’ 3 इति देवः।
शाककः-किका, शाककः-किका, 4 शिक्षकः-क्षिका, शाशककः-किका
5 शक्ता-त्री, शाकयिता-त्री, शिक्षिता-त्री, शाशकिता-त्री
इत्येवमादीनि रूपाणि सर्वाण्यपि दैवादिकनश्यतिवत् 6 ज्ञेयानि।
7 शक्यन्-शक्यमानः, 8 भोक्तुं शक्यते, 9 शक्तो घटः कर्तुम्-शकितो घटः कर्तुम्, 10 शक्तिः, शक्तिः, 11 शक्यम्, 12 शक्वा-शक्वरी, 13 कलप्रत्यये रूपमेवम्।
‘भित्तं शकलम्’ 14
सारोऽपि।]] शकलम्, 15 16 शक्रः, 17 शकुनः-शकुन्तः-शकुन्तिः-शकुनिः, 18 शकृत्, शकटः, इति विशेषरूपाणि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१६७०)
02
=>
 (४-दिवादिः-११८७। सक। अनिट्। उभ।)
03
=>
 (श्लो। ४३)
04
=>
 [[२। ‘सनि मीमाघुरभलभशक--’ (७-४-५४) इति अकारस्य इस्। ‘स्कोः--’ (८-२-२९) इति सकारलोपः। ‘अत्र लोपोऽभ्यासस्य’ (७-४-५८) इत्यभ्यासलोपः। षत्वम्। इक्समीपात् हलः परस्य झलादेः सनः कित्त्वात् न गुणः इति बोध्यम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र प्रक्रिया ज्ञेया।]]
05
=>
 [[३। धातोरनिट्त्वं सर्वसम्मतम्। तेनैवं तृजादिषु रूपम्। क्षीरस्वामी तु ‘विभाषितः’ इत्यस्य ‘इड् वा इति मतभेदः… शकिता शक्ता।’ इत्याह।]]
06
=>
 (६६७)
07
=>
 [[४। ‘विभाषितः’ इत्यस्य तन्त्रान्तरप्रसिद्ध्या उभयपदित्वं क्षीरस्वामि- शाकटायनदेवप्रभृतिभिरुक्तम्। तत्पक्षे शता श्यन् च। एतत्पक्षखण्डकानां पुरुष- कारधातुवृत्तिकारादीनां मते तु शक्यन् इति एकमेव परस्मैपदं रूपम्।]]
08
=>
 [[५। ‘शकधृष--’ (३-४-६५) इत्यनेन धातावस्मिन् उपपदभूते सति धात्वन्तरस्य तुमुन् भवति।]]
09
=>
 [[६। ‘सौनागाः कर्मणि निष्ठायां शकेरनिटमिच्छन्ति विकल्पेन’ (काशिका ७-२-१७) इति वचनादत्रेड्विकल्पः। इति धातुवृत्तिः।]]
10
=>
 [[७। स्त्रियां क्तिनि शक्तिः। ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इति क्तिचि शक्तिः = ऋषिविशेषस्य संज्ञा। पुंल्लिंगोऽयं शब्दः। शक्तिः = आयुधविशेषस्य संज्ञा।]]
11
=>
 [[८। ‘शकिसहोश्च’ (३-१-९९) इति ण्यदपवादो यत्प्रत्ययः।]]
12
=>
 [[९। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-१-९९) इति वनिप्प्रत्यये रूपमेवम्। स्त्रियां तु ‘वनो र च’ (४-१-७) इति ङीप्, तत्सन्नियोगेन रेफश्चान्तादेशः। तेन शक्वरी इति सिद्ध्यति। शक्वरी छन्दोविशेषः।]]
13
=>
 [[१०। औणादिके [द। उ। ८-११२]
14
=>
 (८-२-५९)
15
=>
 [पृष्ठम्१२८०+ २७]
16
=>
 [[१। औणादिके (द। उ। ८। ३१) रक्प्रत्यये रूपम्। शक्रः = इन्द्रः।]]
17
=>
 [[२। ‘शकेरुनोन्तोन्त्युनयः’ (द। उ। १०-५) इति उन-उन्त-उन्ति-उनिप्रत्ययाः। पक्षिनामान्येतानि।]]
18
=>
 [[३। औणादिके (द। उ। ६-२६) ऋतिन्प्रत्यये रूपमेवम्। शकृत् = गोपुरीषम्।]]
Capeller
German
1. श॑क
n.
 Mist
f.
 श॑का Art Tier o. Vogel.
2. शक
m.
 Pl. N. eines Volkes.
Grassman
German
(śáka), n., AV. Mist = śákṛt, enthalten in cakamáya, śákapūta.
(śaka) [von śak], enthalten in su-śáka.
Burnouf
French
शक शक
m.
 np. de pays
au pl. ses habitants
en latin
Sacæ. -- Np. du roi Śālivāhana
les descendants de ce roi
l'ère de ce roi, cf. शाक।
Stchoupak
French
१ शक-
m.
pl.
n.
 d'un peuple habitant près de la frontière
Nord-Ouest de l'Inde (Indoscythes, Sacae).
°काल-
m.
 ère Śaka (78 de l'ère).
°स्थान- nt.
n.
 d'un pays (grec Zakastênê).
२ शक-
pour शुक-।