| YouTube Channel

व्रष्टा-ष्ट्री (vraSTA-STrI)

 
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“ओ व्रश्चू छेदने”@} 2 3 व्रश्चकः-श्चिका, व्रश्चकः-श्चिका, 4 5 विव्रश्चिषकः-विव्रक्षकः-क्षिका, 6 वरीवृश्चकः-श्चिका
व्रश्चिता-त्री, 7 व्रष्टा-ष्ट्री, व्रश्चयिता-त्री, विव्रश्चिषिता-विव्रक्षिता-त्री, वरीवृश्चिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकमज्जतिवत् 8 ज्ञेयानि।
9 व्रश्चित्वा, 10 वृक्णः-वृक्णवान्, 11 व्रस्क्यः, 12 व्रस्कः, 13 मूलवृट्, 14 वृश्चिकः, 15 वृक्षः इति विशेषरूपाणि।
16
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१६६४)
02
=>
 (६-तुदादिः-१२९२। सक। वेट्। पर।)
03
=>
 [[१। अनुबन्धद्वयं विहाय धातुरयं उपदेशे सकारोपधः। तदुक्तम्--‘नकारजावनुस्वार- पञ्चमौ झलि धातुषु। सकारजः शकारश्चेर्षाट्टवर्गस्तवर्गजः।।’ इति। एवञ्च ‘स्तोः श्चुना श्चुः’ (८-४-४०) इति श्चुत्वेन सर्वत्र शकारश्रवणमिति ज्ञेयम्।]]
04
=>
 [पृष्ठम्१२७६+ ३०]
05
=>
 [[१। ऊदित्त्वादिड्विकल्पः। इडभावपक्षे ‘स्कोः संयोगाद्योरन्ते च’ (८-२-२९) इति सकारलोपे, ‘व्रश्चभ्रस्ज--’ (८-२-३६) इत्यादिना चकारस्य षकारे, ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति ककारे, सनः सकारस्य षत्वे च विव्रक्षकः इत्यादीनि रूपाणि सन्नन्तेषु बोध्यानि।]]
06
=>
 [[२। यङन्ते ‘सम्प्रसारणं तदाश्रयं च कार्यं बलवत्’ (परि। १२९) इति वचनात् प्रथमं सम्प्रसारणपूर्वरूपे, अनन्तरम्, ‘रीग् ऋत्वतः’ (वा। ७-४-९०) इति रीगागमः।]]
07
=>
 [[३। ऊदित्त्वेनेड्विकल्पनात् तृजादिषु रूपद्वयम्। इडभावपक्षे ‘स्कोः--’ (८-२-२९) इति सलोपे, ‘व्रश्च--’ (८-२-३६) इत्यादिना षत्वे, तृचस्तकारस्य ष्टुत्वेन टकारे च व्रष्टा इति रूपम्।]]
08
=>
 (१२३५)
09
=>
 [[४। धातोरूदित्त्वेनेड्विकल्पं प्राप्तं बाधित्वा, ‘जॄव्रश्च्योः क्त्वि’ (७-२-५५) इति नित्यमिट्। ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इति कित्त्वनिषेधात् न सम्प्रसारणम्।]]
10
=>
 [[५। निष्ठायाम् ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इतीण्निषेधः। सम्प्रसारणपूर्वरूपादिकम्। ‘स्कोः--’ (८-२-२९) इति सकारलोपः। ओदित्त्वात् निष्ठातकारस्य नकारः। ‘चोः कुः’ (८-२-३०) इति कुत्वम्। ‘निष्ठादेशः षत्वस्वरप्रत्ययेड्विधिषु सिद्धो वाच्यः’ (वा। ८-२-३) इति वचनेन ‘व्रश्च--’ (८-२-३६) इति षत्वं प्रति निष्ठानत्वस्य सिद्धत्वात्, झल्परकत्वाभावात् न षत्वम्। णत्वम्। इयमत्र गहना प्रक्रिया।]]
11
=>
 [[६। ण्यति ‘चजोः--’ (७-३-५२) इति कुत्वे, अझल्परकत्वात् ‘स्कोः--’ (८-२-२९) इति न सकारलोपः। ‘निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपायः’ (परि। ५७) इति वचनेन चकारमाश्रित्य श्रुतः शकारः, शकारविगमे स्वयमेव सकारतां प्रत्यापद्यते।]]
12
=>
 [[७। घञि चकारस्य कुत्वे पूर्ववत् शकारस्य सकारभावे च रूपमेवम्।]]
13
=>
 [[८। मूलं वृश्चतीति मूलवृट्। ‘क्विप् च’ (३-२-७६) इति क्विपि, सम्प्रसारणपूर्वरूपयोः सकारलोपे, व्रश्चादिषत्वे तस्य जश्त्वेन डकारे चर्त्वे च रूपमेवम्। मूलवृत् इति क्षीरतरङ्गिण्यां दृश्यते। स च अपपाठ इति भाति, तुकोऽप्रसिद्धेः।]]
14
=>
 [[९। ‘व्रश्चिकृषोः किकन्’ (द। उ। ३-१२) इति किकन्प्रत्यये सम्प्रसारणादिके च रूपमेवम्। वृश्चिकः = दन्दशूकविशेषः।]]
15
=>
 [[१०। ‘स्नुव्रश्चि--’ (द। उ। ९-२५) इति क्सप्रत्ययः। सम्प्रसारणादिकम्।]]
16
=>
 [पृष्ठम्१२७७+ २७]