| YouTube Channel

व्रजः (vrajaH)

 
Apte
English
व्रजः [vrajḥ], [व्रज्-घञर्थे क]
A multitude, collection, flock, group
सगोव्रजो$त्यात्मपदुर्गमार्गः
Bhāg.*
 1.13.3
नेत्रव्रजाः पौरजनस्य तस्मिन् विहाय सर्वान्नृपतीन्निपेतुः
R.*
 6.7
7.6
Śi.*
 6.6
14.33.
A station of cowherds
Bhāg.*
 12.9.28.
A cow-pen, cow-shed
'व्रजः स्याद्गोकुलं गोष्ठम्' इति वैजयन्ती
निरुद्धवीवधासारप्रसारा गा इव व्रजम्
Śi.*
 2.64
Ki.*
 4.16.
An abode, a resting-place.
A road.
A cloud.
N.
 of a district near Mathurā. -जम् Wandering, going.
Comp.
 -अङ्गना, -यूवतिः
f.
 a woman of Vraja, a cowherdess
मयुरागमनोन्मुखे मुरारावसुभारार्तिभृतां व्रजाङ्गनानाम्
Bv.*
 2.165. -अजिरम् a cow-pen. -किशोरः, -नाथः, -मोहनः, -वरः, -वल्लभः epithets of Kṛiṣṇa. -भाषा the language current around Agra nad Mathurā
old Hindi language. -सानः a man.
Apte 1890
English
व्रजः [व्रज्-घञर्थे क] 1 A multitude, collection, flock, group
नेत्रव्रजाः पौरजनस्य तास्मिन् विहाय सर्वान्नृपतीन्निपेतुः R. 6. 7
7. 60
Śi. 6. 6, 14. 33.
2 A station of cowherds.
3 A cow-pen, cow-shed
Śi. 2. 64.
4 An abode, a resting-place.
5 A road.
6 A cloud.
7 N. of a district near Mathurā.
जं Wandering, going.
Comp.
अंगना,
युवतिः f. a woman of Vraja, a cowherdess
Bv. 2. 165.
अजिरं a cow-pen.
किशोरः,
नाथः,
मोहनः,
वरः,
वल्लभः epithets of Kṛṣṇa.
Apte Hindi
Hindi
व्रजः
पुं*
 - व्रज् + क
"समुच्चय, संग्रह, रेवड़, समूह"
व्रजः
पुं*
 - व्रज् + क
ग्वालों के रहने का स्थान
व्रजः
पुं*
 - व्रज् + क
"गोष्ठ, गौशाला"
व्रजः
पुं*
 - व्रज् + क
"आवास, विश्रामस्थल"
व्रजः
पुं*
 - व्रज् + क
"सड़क, मार्ग"
व्रजः
पुं*
 - व्रज् + क
बादल
व्रजः
पुं*
 - व्रज् + क
मथुरा के निकट एक जिला
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 यूथ्या, समितिः, कुल्मिः, गणः, व्रजः, सार्थः, यूथम्, कदम्बम्, कदम्बकम्, कुलम्, पाशवम्
noun
यायावरैः विक्रयणाय नीयमानः पशूनां समूहः।
"पूर्वं यायावराः यूथ्यया सह गच्छन्ति स्म।"
Synonyms:
 मेघः, अभ्रमम्, वारिवाहः, स्तनयित्नुः, बलाबकः, धाराधरः, जलधरः, तडित्वान्, वारिदः, अम्बुभृत्, घनः, जीमूतः, मुदिरः, जलमुक्, धूमयोनिः, अभ्रम्, पयोधरः, अम्भोधरः, व्योमधूमः, घनाघनः, वायुदारुः, नभश्चरः, कन्धरः, कन्धः, नीरदः, गगनध्वजः, वारिसुक्, वार्मुक्, वनसुक्, अब्दः, पर्जन्यः, नभोगजः, मदयित्नुः, कदः, कन्दः, गवेडुः, गदामरः, खतमालः, वातरथः, श्नेतनीलः, नागः, जलकरङ्कः, पेचकः, भेकः, दर्दुरः, अम्बुदः, तोयदः, अम्बुवाबः, पाथोदः, गदाम्बरः, गाडवः, वारिमसिः, अद्रिः, ग्रावा, गोत्रः, बलः, अश्नः, पुरुभोजाः, वलिशानः, अश्मा, पर्वतः, गिरिः, व्रजः, चरुः, वराहः, शम्बरः, रौहिणः, रैवतः, फलिगः, उपरः, उपलः, चमसः, अर्हिः, दृतिः, ओदनः, वृषन्धिः, वृत्रः, असुरः, कोशः
noun
पृथ्वीस्थ-जलम् यद् सूर्यस्य आतपेन बाष्परुपं भूत्वा आकाशे तिष्ठति जलं सिञ्चति च।
"कालिदासेन मेघः दूतः अस्ति इति कल्पना कृता"
Synonyms:
 समुदायः, सङ्घः, समूहः, सङ्घातः, समवायः, सञ्चयः, गणः, गुल्मः, गुच्छः, गुच्छकः, गुत्सः, स्तवकः, ओघः, वृन्दः, निवहः, व्यूहः, सन्दोहः, विसरः, व्रजः, स्तोमः, निकरः, वातः, वारः, संघातः, समुदयः, चयः, संहतिः, वृन्दम्, निकुरम्बम्, कदम्बकम्, पूगः, सन्नयः, स्कन्धः, निचयः, जालम्, अग्रम्, पचलम्, काण्डम्, मण्डलम्, चक्रम्, विस्तरः, उत्कारः, समुच्चयः, आकरः, प्रकरः, संघः, प्रचयः, जातम्
noun
एकस्मिन् स्थाने स्थापितानि स्थितानि वा नैकानि वस्तूनि।
"अस्मिन् समुदाये नैकाः महिलाः सन्ति।"
Tamil
Tamil
வ்ரஜ: : பசு மாட்டுத் தொழுவம், இருப்பிடம், இடைச்சேரி, கூட்டம், சமுதாயம், வழி, மேகம், பாதை.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
व्रजः,
पुं,
 (व्रज गतौ + “गोचरसंचरेति ।” ३ ।३ । ११९ । इति घप्रत्ययेन निपातनात् साधुः ।)समूहः । इत्यमरः ॥
(यथा, महाभारते । १ ।१८९ । १२ ।“ततः प्रतापः सुमहान् शब्दश्चैव विभावसोः ।प्रादुरासीत् तदा तेन बुबुधे स जनव्रजः ॥
”)गोष्ठम् । (यथा, माघे । २ । ६४ ।“निरुद्धवीवधासारप्रसारा गा इव व्रजम् ।उपरुन्धन्तु दशार्हाः पुरीं माहिष्मतीं द्बिषः ॥
पन्थाः । इति मेदिनी ॥
अग्रवणमथुरयोश्चतुष्पार्श्ववर्त्तिदेशः । अस्य विवरणं यथा, मात्स्ये ।“व्रजमण्डलभूगोलं शेषनागफणं वरम् ।कुमुदाख्यं महाश्रेष्ठं सर्व्वेषां मध्यसंस्थितम् ॥
तस्योपरिस्थितं लोकं सर्व्वस्थानं महाफलम् ।कृष्णलीलाविहारार्थमुच्चस्थानविराजितम् ॥
चतुरष्टकक्रोशेन परिपूर्णविराजितम् ।अस्य प्रदक्षिणीकुर्व्वन् धनधान्यसुखं लभेत् ॥
दानार्च्चावासतो लोको विष्णुलोकमवाप्नुयात् ।आवासान्म्रियते चेह पुनर्जन्म न विद्यते ॥
पुण्यं लक्षगुणं लब्ध्वा कृतेऽस्मिन् व्रजमण्डले ।कृष्णेन निर्म्मितास्तीर्थाः सार्द्धद्बयसहसकाः ॥
” *तत्रादौ वनोपवनप्रतिवनाधिवनान्यष्टचत्वा-रिंशत् तानि चतुरष्टक्रोशपरिमाणस्थितानिचतुर्भागशोऽभ्यन्तरस्थितानि क्रमश आह ।पाद्मे ।“वनानि द्बादशान्याहुर्यमुनोत्तरदक्षिणे ।महावनं महाश्रेष्ठं १ द्वयं काम्यवनं शुभम् २ ॥
कोकिलाख्यं तृतीयञ्च ३ तूर्य्यं तालवनं तथा ४ ।पञ्चमं कुमुदाख्यञ्च ५ षष्ठं भाण्डीरसंज्ञकम् ६ ॥
नाम्ना छत्रवनं श्रेष्ठं सप्तमं परिकीर्त्तितम् ७ ।अष्टमं खदिरं प्रोक्तं ८ नवमं लोहजं वनम् ९ ॥
नाम्ना भद्रवनं श्रेष्ठं दशमं बहुपुण्यदम् १० ।एकादशं समाख्यातं वहुलावनसंज्ञकम् ११ ॥
नाम्ना विल्ववनं श्रेष्ठं द्वादशं कामनाप्रदम् १२ ।इति द्वादशसं ज्ञानि वनानि शुभदानि च ॥
”इति द्वादशवनानि ॥
अथ द्वादशोपवनान्याह वाराहे ।“आदौ ब्रह्मवनं नाम १ द्बितीयं त्यप्सरा-वनम् २ ।तृतीयं विह्वलं नाम ३ कदम्बाख्यं चतुर्थकम् ४ ॥
नाम्ना स्वर्णवनं श्रेष्ठं पञ्चमं परिकीर्त्तितम् ५ ।सुरभीवननामानं षष्ठमाह्लादवर्द्धनम् ६ ॥
श्रेष्ठं प्रेमवनं नाम सप्तमं शुभदं नृणाम् ७ ।मयूरवननामानमष्टमं परिकीर्त्तितम् ८ ॥
मालेङ्गितवनं श्रेष्ठं नवमं मानवर्द्धनम् ९ ।शेषशायिवनं श्रेष्ठं दशमं पापनाशनम् १० ॥
एकादशं समाख्यातं नारदाख्यं शुभोदितम्११ ।द्बादशं परमानन्दवनं सर्व्वार्थदायकम् १२ ॥
इति द्वादशसंज्ञानि वनान्युपवनानि च ॥
”इति द्वादशोपवनानि ॥
* ॥
अथ द्वादशप्रतिवनानि । भविष्ये ।“आदौ रङ्कवनं श्रेष्ठं पुरसंज्ञाविराजितम् १ ।वार्त्तावनं द्बितीयञ्च २ करहाख्यं तृतीयकम् ३ ॥
चतुर्थं काम्यनामानं वनं कामप्रदं नृणाम् ४ ।वनमञ्जननामानं पञ्चमं स्त्रीशुभप्रदम् ५ ॥
नाम्रा कर्णवनं श्रेष्ठं षष्ठं स्वप्नवरप्रदम् ६ ।कृष्णाक्षिपलकं नाम वनं सप्तममीरितम् ७ ॥
बन्दप्रेक्षणकृष्णाख्यं वनं नन्दनमष्टमम् ८ ।वनमिन्द्रवनं नाम नवमं कृष्णपूजितम् ९ ॥
शिक्षावनं शुभं प्रोक्तं दशमं नन्दभाषितम् १० ।चन्द्रावलीवनं श्रेष्ठमेकादशमुदाहृतम् ११ ॥
नाम्ना लोहवनं श्रेष्ठं द्बादशं शुभदं नृणाम् १२ ।इति प्रतिवनान्याहुर्मार्गे वामे च दक्षिणे ।इति द्वादशसंज्ञास्ते देवावासफलप्रदाः ॥
”इति द्वादश प्रतिवनानि ॥
* ॥
अथ द्वादशाधिवनानि । विष्णुपुराणे ।“मथुरा प्रथमं नाम १ राधाकुण्डं द्बितीयकम्२ ।नन्दग्रामं तृतीयञ्च ३ गूढस्थानं चतुर्थकम् ४ ॥
पञ्चमं ललिताग्रामं ५ वृषभानुपुरञ्च षट् ६ ।सप्तमं गोकुलं स्थान-७ मष्टमं बलदेवकम् ८ ॥
गोवर्द्धनवनं श्रेष्ठं नवमं कामनाप्रदम् ९ ।वनं जाववटं नाम दशमं परिकीर्त्तितम् १० ॥
मुख्यवृन्दावनं श्रेष्ठमेकादशं प्रकीर्त्तितम् ११ ।सङ्केतवटकं स्थानं वनं द्बादशं कीर्त्तितम् १२ ॥
इति द्बादशसंज्ञानि वनान्यधिवनानि च ।वनानामधिपाः प्रोक्ता व्रजमण्डलमध्यगाः ॥
एषां नैव विलोकेन वनयात्रा च निष्फला ।एषाञ्च दर्शनेनैव वनयात्रा शुभप्रदा ॥
आदौ लीलां यदा पश्येद्बनयात्रां ततश्चरेत् ।सर्व्वान् कामानवाप्नोति विष्णुलोकमवाप्नुयात् ।सर्व्वत्र विजयी भूयाद्बनयात्राप्रभावतः ॥
”इति व्रजभक्तिविलासे १ अध्यायः ॥