| YouTube Channel

व्यूहः (vyUhaH)

 
Apte
English
व्यूहः [vyūhḥ], 1 A military array
दण्डव्यूहेन तन्मार्गं यायात्तु शकटेन वा । वराहमकराभ्यां वा सूच्या वा गरुडेन वा ॥
Ms.*
 7. 187
cf.
 दण्डव्यूहः, शकट˚, वराह˚, सर्वतोभद्रा˚ etc. mentioned in Dhanur.
An army, a host, squadron
व्यूहावुभौ तावितरेतरस्मात् भङ्गं जयं चापतुरव्यकस्थम्
R.*
 7.54.
A large quantity, an assemblage, a multitude, collection
विमिश्रा विहगाः पुंभिरात्मव्यूहाभिनन्दिताः
Rām.*
 4.1.27
गुणव्यूहः
Bhāg.*
 4.29.71.
A part, portion, subhead.
The body.
Structure, formation.
Reasoning, logic.
Separation, distribution.
(In
phil.
 ) A peculiar arrangement of the senses.
Comp.
 -पार्ष्णिः
f.
 the rear of an army. -भङ्गः, -भेदः breaking an array. -रचना arrangement of troops. -विभागः a distinctive array of army
पक्षकक्षा-उरस्यानां बलाग्रतो व्यूहविभागाः Kau.
A.
 1.
Apte 1890
English
व्यूहः 1 A military array
Ms. 7. 187.
2 An army, a host, squadron
व्यूहावुभौ तावितरेतरस्मात् भंगं जयं चापतुरव्यवस्थं R. 7. 54.
3 A large quantity, an assemblage, a multitude, collection.
4 A part, portion, subhead.
5 The body.
6 Structure, formation.
7 Reasoning, logic.
8 Separation, distribution.
9 (In phil.) A peculiar arrangement of the senses.
Comp.
पार्प्णिः f. the rear of an army.
भंगः,
भेदः breaking an array.
Apte Hindi
Hindi
व्यूहः
पुं*
 - वि + ऊह + घञ्
सैनिक विन्यास
व्यूहः
पुं*
 - वि + ऊह + घञ्
"सेना, दल, टुकड़ी"
व्यूहः
पुं*
 - वि + ऊह + घञ्
"बड़ीमात्रा, समवाय, समुच्चय, संग्रह"
व्यूहः
पुं*
 - वि + ऊह + घञ्
"भाग, अंश, उपशीर्ष"
व्यूहः
पुं*
 - वि + ऊह + घञ्
शरीर
व्यूहः
पुं*
 - वि + ऊह + घञ्
"संरचन, निर्माण"
व्यूहः
पुं*
 - वि + ऊह + घञ्
"तर्कना, तर्क"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 व्यूहः
noun
किमपि विशिष्टं कार्यं कर्तुं जनानां वस्तूनां वा रचना।
"सुरक्षात्मकस्य व्यूहस्य भेदनं सरलं नास्ति।"
Synonyms:
 व्यूहः, बलविन्यासः
noun
युद्धार्थसेनारचना।
"अभिमन्युः अतीव कौरवैः रचिते चक्राकारे दुष्करे व्यूहे धैर्येण प्राविशत्।"
Synonyms:
 समुदायः, सङ्घः, समूहः, सङ्घातः, समवायः, सञ्चयः, गणः, गुल्मः, गुच्छः, गुच्छकः, गुत्सः, स्तवकः, ओघः, वृन्दः, निवहः, व्यूहः, सन्दोहः, विसरः, व्रजः, स्तोमः, निकरः, वातः, वारः, संघातः, समुदयः, चयः, संहतिः, वृन्दम्, निकुरम्बम्, कदम्बकम्, पूगः, सन्नयः, स्कन्धः, निचयः, जालम्, अग्रम्, पचलम्, काण्डम्, मण्डलम्, चक्रम्, विस्तरः, उत्कारः, समुच्चयः, आकरः, प्रकरः, संघः, प्रचयः, जातम्
noun
एकस्मिन् स्थाने स्थापितानि स्थितानि वा नैकानि वस्तूनि।
"अस्मिन् समुदाये नैकाः महिलाः सन्ति।"
Tamil
Tamil
வ்யூஹ: : போர்ப்படை, அணிவகுப்பு, பகுதி, பிரிவு, கூட்டம், அமைப்பு, உடல், பகுத்தறிதல், தர்க்கம்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
व्यूहः,
पुं,
 (वि + ऊह + घञ् ।) समूहः । निर्म्मा-णम् । तर्कः । इति मेदिनी ॥
देहः । (यथा, भागवते । ११ । ६ । १० ।“यः सात्वतैः समविभूतय आत्मवद्भि-र्व्यूहेऽर्च्चितः सवनशः स्वरतिक्रमाय ॥
”)सैन्यः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
(परिणामः ।लिङ्गम् । यथा, भागवते । ४ । २९ । ७० ।“यावद्बुद्धिमनोऽक्षार्थगुणव्यूहो ह्यनादिमान् ॥
”)युद्धार्थसेनारचना । तत्पर्य्यायः । बलविन्यासः २ ।इत्यमरः ॥
“युद्धार्थं सैन्यस्य देशविशेषे विभज्यदुर्लङ्घ्यत्वनिमित्तं स्थापनं व्यूहः । ऊह वितर्केविपूर्व्वात् घञ् । युद्धे दण्डादयो भेदा विशेषाव्यूहस्येत्यर्थात् आदिना भोगमण्डलसं हतानांग्रहः । यथाह कामन्दकिः ।तिर्य्यग्वृत्तिश्च दण्डः स्याद्भोगोऽन्वावृत्तिरेव च ।मण्डलं सर्व्वतो वृत्तिः पृथग्वृत्तिरसंहतः ॥
इति ॥
एषां चतूर्णाञ्च बहवो भेदाः क्रौञ्चचक्रादयोग्रन्थगौरवभयान्नोक्ताः । इति भरतः ॥
अपि च ।“समग्रस्य तु सैन्यस्य विन्यासः स्थानभेदतः ।स व्यूह इति विख्यातो युद्धेषु पृथिवीभुजाम् ॥
व्यूहभेदास्तु चत्वारो दण्डो भोगोऽस्त्रमण्डलम् ।असंहतश्च निर्णीता नीतिसारादिसम्मताः ॥
अन्येऽपि प्रकृतिव्यूहाः क्रौञ्चचक्रादयः क्वचित् ।तिर्य्यग्वृत्तिस्तु दण्डः स्याद्भोगोऽन्वावृत्तिरेव च ॥
मण्डलं सर्व्वतो वृत्तिः पृथग्वृत्तिरसंहतः ।सैन्यानां नीतिसारादौ व्यूहभेदाः समीरिताः ।क्रौञ्चचक्रादिभेदानां लक्षणं भारतादिषु ॥
”इति शब्दरत्नावली ॥
(यथा च कामन्दकीयनीतौ । १९ । २९ -- ५७ ।“सर्व्वव्यूहविधानज्ञा युद्धकर्म्मसु कर्म्मणः ॥
उरः कक्षे च पक्षौ च मध्यं पृष्ठं प्रतिग्रहः ।कोटी च व्यूहशास्त्रज्ञैः सप्ताङ्गो व्यूह इष्यते ॥
उरश्च कक्षपक्षौ च व्यूहोऽयं सप्रतिग्रहः ।गुरोरेष च शुक्रस्य कक्षाभ्यां परिवर्ज्जितः ॥
अभेद्याः कुलजा मेध्या लब्धलक्ष्याः प्रहारिणः ।सेनाङ्गपतयः कार्य्या दृष्टयुद्धप्रतिक्रियाः ॥
प्रवीरपुरुषैरेतैस्तिष्ठेयुः परिवारिताः ।अभेदेन च युद्ध्येरन् रक्षेयुश्च परस्परम् ॥
फल्गु सैन्यस्य यत्किञ्चिन्मध्ये व्यूहस्य तद्भवेत् ।युद्धवस्तु च यत्किञ्चित्प्रायस्तज्जघने भवेत् ॥
युद्धार्थं युद्धकुशलं चण्डानीकं प्रयोजयेत् ।युद्धं हि नायकप्राणं हन्यते तदनायकम् ॥
व्यूहोऽनुपृष्ठमचलः पत्त्यश्वरथदन्तिभिः ।तथाप्रतिहतो ज्ञेयो हस्त्यश्वरथपत्तिभिः ॥
मध्ये देशे हयानीकं रथानीकं तु कक्षयोः ।पक्षयोश्च गजानीकं व्यूहोऽन्तभिदयं स्मृतः ॥
रथस्थाने हयान्दद्यात्पदातींश्च हयाश्रये ।रथाभावे तु मतिमान्नागानेव प्रकल्पयेत् ॥
विभज्य प्रक्षिपेन्मध्ये पत्त्यश्वरथकुञ्जरान् ।मध्ये कुर्व्वीत नागेन्द्रान् पत्त्यश्वरथवारितान् ॥
धनुः सूची च दण्डश्च शकटो मकरध्वजः ॥
इत्यादयो महाव्यूहास्तदाकारान् प्रकल्पयेत् ॥
यदि स्याद्दण्डबाहुल्यं तदा चापः प्रकीर्त्तितः ।मण्डलोऽसंहतो भोगो दण्डश्चेति मनीषिमिः ॥
कथिताः प्रकृतिव्यूहा भेदास्तेषां प्रकीर्त्तिताः ।यः स तं व्यूह्य मतिमान् काले स्थाने प्रकल्पयेत् ॥
तिर्य्यग्वृत्तिश्च दण्डः स्याद्भोगत्वाद्वृत्तिरेव च ।प्रदरो दृढकोऽसह्यश्चापो वै तद्बिपर्य्ययः ॥
प्रतिष्ठः सुप्रतिष्ठश्च श्येनी विजयसञ्जयौ ।विशालविजयः सूची स्थणाकर्णश्चमूमुखः ॥
सुखाख्यो वलयश्चैव दण्डभेदाः सुदुर्ज्जयः ।अतिक्रान्तः प्रतिक्रान्तः कक्षाभ्याञ्चैकपक्षतः ॥
अतिक्रान्तश्च पक्षाभ्यां त्रयोऽन्यस्तु विपर्य्ययः ।स्थूणापक्षो धनुःपक्षो द्बिस्थूणो दण्ड ऊर्द्ध्वगः ॥
द्विगुणान्तस्त्वतिक्रान्तपक्षोऽन्योऽस्य विपर्य्ययः ।द्बिचतुर्द्दण्ड इत्येवं ज्ञेया लक्षणतः क्रमात् ॥
गोमूत्रिकाहिसञ्चारी शकटो मकरस्तथा ।भोगभेदाः समाख्यातास्तथा परिपतन्तकः ॥
दण्डपक्षो युगोरस्यः शकटस्तद्विपर्य्ययः ।मकरो व्यवकीर्णश्च शेषः कुञ्जरराजिभिः ॥
मण्डलव्यूहभेदौ च सर्व्वतोभद्रदुर्ज्जयौ ।गजानीको द्वितीयस्तु प्रथमः सर्व्वतोमुखः ॥
अर्द्धचन्द्रक उद्धारो वज्रो भेदास्त्वसंहतेः ।तथा कुक्कुटशृङ्गी च काकपादी च गोधिका ॥
त्रिचतुःपञ्चसैन्यानां ज्ञेया आकारभेदतः ।इति व्यूहाः समाख्याता व्यूहभेदप्रयोक्तृभिः ॥
एते सप्तदश प्रोक्ता दण्डव्यूहाश्च पञ्चधा ।तथा व्यूहद्वयञ्चैव मण्डलस्य प्रयोक्तृभिः ॥
असंहतास्तु षड्व्यूहा भोगव्यूहाश्च पञ्चधा ।व्यूहज्ञैस्तु प्रयोज्याः स्युर्युद्धकाल उपस्थिते ॥
पक्षादीनामनीकेन हत्वा शेषं परिक्षिपेत् ।तरसा च समाहत्य कोटिभ्यां परिवेष्टयन् ॥
परकोटिमुपक्रम्य पक्षाभ्यामप्रतिग्रहः ।कोटिभ्यां जघने हन्यादुरसा च प्रपीडयेत् ॥
एवं व्यूहप्रयत्नेन यत्नवानवनीपतिः ।विदारयेद्व्यूहजातं बलैश्च द्बिषताम्बलम् ॥
”)