व्ययः (vyayaH)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Apte Hindi
Hindiव्ययः
- -
"हानि, लोप, विनाश "
व्ययः
- -
"लागत लगाना, त्याग"
व्ययः
- -
"रुकावट, अड़चन"
व्ययः
- -
"क्षय, ह्रास, पराजय, अधःपतन"
व्ययः
- -
"खर्च, भूल्य, परिव्यय, विनियोग, प्रयोग "
व्ययः
- -
"अपव्यय, फिजू़लखर्ची"
व्ययः
- वि+इ+अच्
"रुपान्तर, शब्द या धातु का विभक्ति में प्रत्यय लगा कर रुप बनाना"
Wordnet
Sanskrit मूल्यम्, अर्घः, अर्हा, व्ययः, शुल्कम्
यावद् धनं कस्यचित् वस्तुनः निर्माणार्थम् अपेक्ष्यते।
"अस्य गृहस्य निर्माणार्थं कियत् मूल्यम् अपेक्ष्यते।"
व्ययः
कस्यापि कार्यपूर्त्यर्थे मूल्यपारिश्रमिकादिरूपेण दत्तं धनम्।
"अस्य भवनस्य निर्माणे लक्षाधिकरुप्यकाणां व्ययः जातः।"
क्षयः, व्ययः, हानिः, अपायः, क्षतिः, अपचयः, नाशः, अपचितिः, उपक्षयः, परिक्षयः, संक्षयः, क्षिया, अत्ययः
व्यापारे अर्थस्य अपागमः।
"अस्मिन् व्यापारे व्ययः जातः।"
Tamil
Tamilவ்யய: : நாசம், அழிவு, இடையூறு, மறைவு, செலவு, வீழ்ச்சி, உபயோகித்தல்.
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritव्ययः, (वि + इ + अच् ।) अर्थस्यापगमः ।वित्तसमुत्सर्गः । इति शब्दरत्नावली ॥
खरच्इति पारस्यभाषा ॥
(यथा, मनुः । ९ । ११ ।“अर्थस्य संग्रहे चैनां व्यये चैव नियोजयेत् ॥
”नाशः । यथा, भागवते । ४ । १ । ४९ ।“ताविमौ वै भगवतो हरेवंशाविहागतौ ।भारव्ययाय च भुवः कृष्णौ यदुकुरूद्वहौ ॥
”परित्यागः । दानम् । यथा, रघुः । १२ । २३ ।“आत्मानं मुमुचे तस्मात् एकबेत्रव्ययेन सः ॥
”बृहस्पतिचारगतवर्षविशेषः । यथा, वृहत्-संहितायाम् । ८ । ३६ ।“पञ्चमं व्ययमुशन्ति शोभनंमन्मथप्रवलमुत्सवाकुलम् ॥
”नामविशेषः । यथा, महाभारते । १ । ५७ । १६ ।“अमाहठः कामठकः सुषेणो मानसो व्ययः ॥
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“इण् गतौ”@} 2 ‘अयत्येतीयते गत्याम्, अधीतेऽध्येति चेङिकोः’ 3 इति देवः।
4 आयकः-यिका, 5 गमकः-मिका, 6 प्रत्यायकः-यिका, 7 जिगमिषकः-षिका, 8 प्रतीषिषकः-षिका
एता-त्री, आययिता-त्री, गमयिता-त्री, जिगमिषिता-त्री, प्रतीषिषिता-त्री
9 यन् 10 निर्यन् यती, प्रत्याययन्-न्ती, गमयन्-न्ती, जिगमिषन्-न्ती, प्रतीषिषन्-न्ती
एष्यन्- 11 न्ती-ती, प्रत्याययिष्यन्-न्ती-ती, गमयिष्यन्-न्ती-ती, जिगमिषिष्यन्- न्ती-ती, प्रतीषिषिष्यन्-ती-न्ती
-- प्रत्याययमानः, प्रत्याययिष्यमाणः
-- 12 परीत्-परीतौ-परीतः
-- -- इतं- 13 इतः-इतवान्, 14 उपेतः, प्रत्यायितः, अवगमितः, जिगमिषितः, प्रतीषितः-तवान्
15 अयः, आयः, गमः, 16 इत्वरः, 17 उपेयिवान् 18, ईयिवान् 19, समीयिवान्- 20 उपेयुषी, 21 अत्ययी, 22 अत्यायः, जिगमिषुः, जिगमयिषुः, परीषिषुः
एतव्यम्, 23 उपैतव्यम्, प्रत्याययितव्यम्, गमयितव्यम्, जिगमिषितव्यम्, प्रतीषिषितव्यम्
अयनीयम्, प्रत्यायनीयम्, गमनीयम्, जिगमिषणीयम्, प्रतीषिषणीयम्
24 इत्यम् 25, अनभ्याशमित्यः 26, प्रत्याय्यम्, अवगम्यम्, जिगमिष्यम्, प्रतीषिष्यम्
ईषदयः, -दुरयः-स्वयः, ईषदायः-ईषदवगमः-इत्यादि
-- 27 ईयमानः, प्रत्याय्यमानः, अवगम्यमानः, 28 जिगांस्यमानः, प्रतीष्यमाणः
29 आयः, 30 न्यायः 31, 32 पर्यायः, 33 34 अध्यायः, समयः, 35 अन्वयः, उदयः, न्ययः, व्ययः, 36 अभ्युदयः, न्यायः 37 अवगमः, प्रत्यायः
एतुम्, प्रत्याययितुम्, गमयितुम्, जिगमिषितुम्, प्रतीषिषितुम्
38 इत्या, अपीतिः, 39 समितिः, इतिः, समित् 40, प्रत्यायना, अवगमना, जिगमिषा, जिगमयिषा, प्रतीषिषा, प्रत्याययिषा
अयनम्, 41 अन्तरयणम् 42, अन्तरयनो 43, प्रत्यायनम्, अवगमनम्, जिगमिषणम्, प्रतीषिषणम्
इत्वा, आययित्वा, गमयित्वा, जिगमिषित्वा, ईषिषित्वा
उपेत्य-परीत्य, प्रत्याय्य, 44 अवगमय्य, अवजिगमिष्य, प्रतीषिष्य
45 आयम् २, इत्वा २, प्रत्यायम् २, आययित्वा २, 46 अवगमम् २ अवगामम् २ गमयित्वा २, -- -- -- -- जिगमिषम् २, जिगमिषित्वा २, प्रतीषिषम् २
ईषिषित्वा २
01 (६८)
02 (२-अदादिः-१०४५-अनिट्। सक-पर-)
03 (१४ श्लो।)
04 [[१। ‘अचो ञणति’ (७-२-११५) इति वृद्धौ आयादेशः।]]
05 [[२। ‘णौ गमिरबोधने’ (२-४-४६) इति गमादेशः। अमन्तत्वान्मित्त्वेन उपधाह्रस्वः।]]
06 [[३। इणो बोधनार्थकत्वात् ‘अबोधने’ (२-४-४६) इत्युक्त्या गमादेशाभावः।]]
07 [[४। ‘सनि च’ (२-४-४७) इति गमादेशः। ‘गमेरिट् परस्मैपदेषु’ (७-२-५८) इत्यत्र ‘परस्मैपदेषु’ इत्यस्य तङानयोरभावे--इत्यर्थकतया अत्र सन इड् भवति।]]
08 [[५। ‘सनि च’ (२-४-४७) इत्यत्रापि ‘अबोधने’ इत्यनुवृत्त्या गमादेशाभावे, अजादि- त्वाद् ‘अजादेर्द्वितीयस्य’ (६-१-२) इति द्वितीयस्यैकाचो द्वित्वे, ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः।]]
09 [[६। ‘इणो यण्’ (६-४-८१) इति यणादेशः।]]
10 [[आ। ‘निर्यत्स्फुलिङ्गाकुलधूमराशिं किं ब्रूहि भूमौ पिनषाम भानुम्। आदन्तनिष्पी- डितपीतमिन्दुं ष्ठीवाम शुष्केक्षुलताऽस्थिकल्पम्’।। भ। का। १२-१८।]]
11 [[७। ‘आच्छीनद्योर्नुम्’ (७-१-८०) इति नुमागमस्य वैकल्पिकत्वात् रूपद्वयम्।]]
12 [[८। ‘षत्वतुकोरसिद्धः’ (६-१-८६) इत्यनेन एकादेशशास्त्रस्यासिद्धत्वात् तुक्।]]
13 [[B। ‘अहृत धनेश्वरस्य युधि यः समेतमायो धनं तमहमितो विलोक्य बिबुधैः कृतोत्त- मायोधनम्।’ भ। का। १०-३६।]]
14 [[९। आ + इतः एतः, उप × एत = इति स्थिते ‘एत्येधत्यूठ्सु’ (६-१-८९) इति वृद्धिं बाधित्वा, ‘ओमाङोश्च’ (६-१-९५) इति पररूपम्।]]
15 [पृष्ठम्००६९+ २४]
16 [[१। ‘इण्नशिजिसर्तिभ्यः--’ (३-२-१६३) इति तच्छीलादिषु क्वरप्। तुक्।]]
17 [[आ। ‘रावणः शुश्रुवान् शत्रून् राक्षसानभ्युपेयुषः। स्वयं युयुत्सयांचक्रे प्राकाराग्रे निषेदिवान्।।’ भ। का। १४-२२।]]
18 [[२। ‘उपेयिवाननाश्वान्--’ (३-२-१०९) इति क्वसुप्रत्ययान्तो निपातितः। ‘उप’ इत्यस्याविवक्षितत्वात्-समीयिवान्-ईयिवान्-इत्याद्यपि सिद्ध्यति। ‘दीर्घ इणः किति’ (७-४-६९) इति दीर्घः।]]
19 [[B। ‘निवृत्ते भरते धीमान् अत्रे रामस्तपोवनम्। प्रपेदे पूजितस्तस्मिन् दण्डकारण्य- मीयिवान्।।’ भ। का। ४-१।]]
20 [[३। ‘उगितश्च’ (४-१-६) इति ङीप्। ‘वसोः सम्प्रसारणम्’ (६-४-१३१) इति सम्प्रसारणम्।]]
21 [[४। ‘जिदृक्षिविश्रीण्--’ (३-२-१५७) इत्यनेन तच्छीलादिषु इनिः।]]
22 [[५। ‘श्याद्व्यधाश्रुसंस्रतीण्--’ (३-१-१४१) इति ‘अति’ इत्युपसृष्टादस्मात् कर्तरि णः प्रत्ययः।]]
23 [[६। ‘एत्येधत्यूठ्सु’ (६-१-८९) इति वृद्धिः।]]
24 [[C। ‘आदृत्यस्तेन वृत्येन स्तुत्यो जुष्येण सङ्गतः। इत्यः शिष्येण गुरुवत् गृध्यमर्थमवा- प्स्यसि’ भ। का। ६-५५।]]
25 [[७। ‘एतिस्तुशास्--’ (३-१-१०९) इति क्यपि तुक्।]]
26 [[८। ‘इत्येऽनभ्याशस्य’ (वा-६-३-७०) इति पूर्वपदस्य मुम्।]]
27 [[९। ‘अकृत्सार्वधातुकयो--’ (७-४-२५) रिति दीर्घः।]]
28 [[१०। ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः। आत्मनेपदपरकत्वात् सनो नेट्।]]
29 [पृष्ठम्००७०+ ३०]
30 [[आ। ‘नरकस्यावतारोऽयं प्रत्यक्षोऽस्माकमागतः। अचेष्टा यदिहान्यायात् अनेनात्स्या- महे वयम्।।’ भ। का। ७-८२।]]
31 [[१। संज्ञायाम् ‘अध्यायन्याय--’ (३-३-१२२) इत्यादिना घापवादो घञ् निपातितः। न्याय इति शास्त्रस्य संज्ञा। न्येति--निश्चिनोति इति शास्त्रयुक्त्यादिरत्र न्यायः। न अभ्रेषः।]]
32 [[२। ‘परावनुपात्यय इणः’ (३-३-३८) इति अजपवादो घञ्। क्रमस्यानतिक्रमोऽनुपा- त्ययः।]]
33 [[B। ‘न्याय्यं यद्यत्र तत् कार्यं पर्यायेणाविरोधिभिः। निशोपशायः कर्तव्यः फलो- च्चायश्च संहतैः।।’ भ। का। ७-४१।]]
34 [[३। ‘अध्यायन्याय--’ (३-३-१२२) इत्यादिना घापवादो घञ् निपातितः। संज्ञायाम्]]
35 [[४। ‘एरच्’ (३-३-५६) इति भावेऽच्। एवं ‘अभ्युदय’ इति यावदच् प्रत्ययः।]]
36 [[C। ‘निराकरिष्णुर्द्विजकुञ्जराणां तृणीकृताशेषगुणोऽतिमोहात्। पापाशयान् अभ्युदया- र्थमार्च्छीत् प्राग्ब्रह्मरक्षःप्रवरान् दशास्यः।।’ भ। का। ११-४४।]]
37 [[५। ‘परिन्योर्नीणोर्द्यूताभ्रेषयोः’ (३-३-३७) इति घञ्। अभ्रेषोऽस्खलनम्। न्याये स्थितः।]]
38 [[६। ‘संज्ञायां समजनिषदनिपतमनविदषुञ्शीङ्भृञिणः’ (३-३-९९) इति स्त्रियां भावे क्यप्।]]
39 [[७। बाहुलकात् क्तिन्नपि--इत्यात्रेयः। समितिः = सभा।]]
40 [[८। ‘संपदादित्वात्--’ (३-३-९४) स्त्रियां भावादौ क्विप्। समित् = युद्धः।]]
41 [[९। ‘अयनं च’ (८-४-२५) इत्यदेशे णत्वम्। देशविशेषे तु न--अन्तरयनो देशः। ‘अन्तश्शब्दस्याङ्किविधिणत्वेषु उपसर्गत्वं वक्तव्यम्’ (वा। १-४-५८) इति वचनात् उपसर्गत्वम्। ‘कृत्यच’ (८-४-२९) इत्यनेनैव सिद्धे, देशे णत्वाभावाय ‘अयनं च’ (८-४-२५) इति सूत्रारम्भः।]]
42 (वर्तते)
43 (देशः)
44 [[१०। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
45 [पृष्ठम्००७१+ २६]
46 [[१। ‘चिण्णमुलोर्दीर्घोऽन्यतरस्याम्’ (६-४-९३) इति णमुलि दीर्घविकल्पः।]]
1 {@“व्यय गतौ”@} 2 ‘वित्तत्यागे व्यययति व्ययति व्ययते गतौ।’ 3 इति देवः।
व्यायकः-यिका, व्यायकः-यिका, विव्ययिषकः-षिका, वाव्ययकः-यिका
व्ययिता-त्री, व्याययिता-त्री, विव्ययिषिता-त्री, वाव्ययिता-त्री
व्ययन् 4 -न्ती, व्याययन्-न्ती, विव्ययिषन्-न्ती, वाव्ययन्-न्ती
-- व्ययिष्यन्-न्ती-ती, व्याययिष्यन्-न्ती-ती, विव्ययिषिष्यन्-न्ती-ती
-- व्ययमानः, व्याययमानः, विव्ययिषमाणः, वाव्यय्यमानः
व्ययिष्यमाणः, व्याययिष्यमाणः, विव्ययिषिष्यमाणः, वाव्ययिष्यमाणः
5 व्यत्-व्ययौ-व्ययः
-- -- व्ययितम्-तः, व्यायितम्-तः, विव्ययिषितः, वाव्ययितः-तवान्
व्ययः, प्रव्ययी, व्ययः, विव्ययिषुः, वाव्ययः
व्ययितव्यम्, व्याययितव्यम्, विव्ययिषितव्यम्, वाव्ययितव्यम्
व्ययनीयम्, व्यायनीयम्, विव्ययिषणीयम्, वाव्ययनीयम्
व्याय्यम्, व्याय्यम्, विव्ययिष्यम्, वाव्यय्यम्
व्यय्यमानः, व्याय्यमानः, विव्ययिष्यमाणः, वाव्यय्यमाणः
ईषद्व्ययः-दुर्व्ययः-सुव्ययः
-- -- व्ययः, व्यायः, विव्ययः, वाव्ययः
व्ययितुम्, व्याययितुम्, विव्ययिषितुम्, वाव्ययितुम्
6 7 व्यतिः, व्यायना, विव्ययिषा, वाव्यया
व्ययनम्, व्यायनम्, विव्ययिषणम्, वाव्ययनम्
व्ययित्वा, व्याययित्वा, विव्ययिषित्वा, वाव्ययित्वा
प्रव्यय्य, प्रव्याय्य, प्रविव्ययिष्य, प्रवाव्यय्य
व्ययम् २, व्ययित्वा २, व्यायम् २, व्याययित्वा २, विव्ययिषम् २, विव्ययिषित्वा २, वाव्ययम् २
वाव्ययित्वा २।
01 (१६५५)
02 (१-भ्वादिः-८८१। सक। सेट्। उभ।)
03 (श्लो। १५०)
04 [[C। ‘चाय्या व्ययद्दाशविलोकमेषभ्रेषज्झषा यासदघं स्पशन्ती।।’ धा। का। २-२७।]]
05 [[४। क्विपि वलिलोपे तुकि रूपमेवम्।]]
06 [पृष्ठम्१२७२+ २५]
07 [[१। क्तिनि वलिलोपे रूपमेवम्।]]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.