| YouTube Channel

व्यतिरेकः (vyatirekaH)

 
Apte
English
व्यतिरेकः [vyatirēkḥ], 1 Distinction, difference
यथा गन्धस्य भूमश्च न भावो व्यतिरेकतः
Bhāg.*
 3.27.18.
Separation from.
Exclusion, exception.
Excellence, surpassing, excelling.
Contrast, dissimilarity.
(In logic) Logical discontinuance (opp. अन्वय q. v. )
यत्र साध्या- भावस्तत्र हेत्वभाव इति व्यतिरेकव्याप्तिः (e. g. यत्र वह्निर्नास्ति तत्र धूमो नास्ति is an instance of व्यतिरेकव्याप्तिः).
(In
Rhet.
 ) A figure of speech which consists in representing theUpameya as superior to the Upamāna in some particular respects
उपमानाद्यन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः K.P.* 1. (व्यतिरेकेण means 'except, without'
व्यतिरेके 'on the contrary supposition'.).
Comp.
 -व्याप्ति see व्यतिरेक (6) above.
Apte 1890
English
व्यतिरेकः 1 Distinction, difference.
2 Separation from.
3 Exclusion, exception.
4 Excellence, surpassing, excelling.
5 Contrast, dissimilarity.
6 (In logic) Logical discontinuance (opp. अन्वय q. v.)
यत्र साध्याभावस्तत्र हेत्वभाव इति व्यतिरेकव्याप्तिः (e. g. यत्र वह्निर्नास्ति तत्र धूमो नास्ति is an instance of व्यतिरेकव्याप्ति).
7 (In Rhet.) A figure of speech which consists in representing the Upameya as superior to the Upamāna in some particular respects
उपमानाद्यदन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः K. P. 10. (व्यतिरेकेण means ‘except, without’
व्यतिरेके ‘on the contrary supposition.’).
Comp.
व्याप्ति see व्यतिरेक (6) above.
Apte Hindi
Hindi
व्यतिरेकः
पुं*
 - वि + अति + रिच् + घञ्
"भेद, अन्तर "
व्यतिरेकः
पुं*
 - वि + अति + रिच् + घञ्
वियोग
व्यतिरेकः
पुं*
 - वि + अति + रिच् + घञ्
"निष्कासन, अपर्वजन"
व्यतिरेकः
पुं*
 - वि + अति + रिच् + घञ्
"श्रेष्ठता, आगे बढ़ जाना, आगे निकल जाना"
व्यतिरेकः
पुं*
 - वि + अति + रिच् + घञ्
"वैशषम्य, असमानता"
व्यतिरेकः
पुं*
 - वि + अति + रिच् + घञ्
(तर्क में) अनन्वय
व्यतिरेकः
पुं*
 - वि + अति + रिच् + घञ्
एक अर्थालंकार जिसमें किन्हीं विशेष दशाओं में उपमान की अपेक्षा उपमेय को श्रेष्ठतर बताया जाता है
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अपवादः, निषेधः, व्यावृतिः, वर्जः, वर्जनम्, अपासनम्, पर्युदासः, व्युदासः, अपहानिः, विनिर्मोकः, परिहारः, परिहरणम्, व्यतिरेकः
noun
सामान्यनियमविरोधी।
"अस्य नियमस्य अपवादाः सन्ति।"
Tamil
Tamil
வ்யதிரேக: : பிரிவு , வித்தியாசம், தவிர்த்தல், மேன்மை.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
व्यतिरेकः,
पुं,
 (वि + अति + रिच + घञ् ।) विना ।अभावः । यथा । यद्व्यतिरेकज्ञानं यदुत्पत्ति-प्रतिबन्धकं तत् तन्निश्चयसाध्यम् । इति परा-मर्शग्रन्थः ॥
(यथा, कथासरित्सागरे । ३९ ।१६६ ।“न पतिव्यतिरेकेण सुस्त्रीणामपरा गतिः ॥
”)अलङ्कारविशेषः । यथा, --“व्यतिरेको विशेषश्चेदुपमानोपमेययोः ।शैला इवोन्नताः सन्तु किन्तु प्रकृतिकोमलाः ॥
”इति चन्द्रालोकः ॥