व्यञ्जन (vyaJjana)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 व्यञ्जन n.
  (-नं)
	 1. A mark,  a spot,  a sign,  a token. 
	 2. Paraphernalia, 
insignia.
	 3. The beard.
	 4. A privy,  part,  either male er female.
	 5.
Sauce,  condiment.
	 6. A consonant.
	 7. Making clear.
	 8. A sign of
puberty.
	 9. A limb,  a member.
	 nf.  (-नं-ना)
	 1. Figurative express-
ion. 
	 2. Irony,  sarcasm. 
 E.
  वि before अञ्ज् to make clear,  ल्युट् aff.
  

Capeller Eng

English

 व्य॑ञ्जन a.
  = prec.
  a.
  — f.
  आ indirect indication, 
insinuation ((rh. )). n.
  manifestation,  betrayal,  indirect or implicit
expression,  suggestion
 mark,  sign (esp.    of gender or of puberty), 
characteristic,  attribute,  the insignia of a prince,  ornament i.g.
  , 
condiment,  sauce,  juice
 consonant,  syllable.

Yates

English

 व्यञ्जन (नं) 1.
n.
  A mark
 beard
privy part
 sauce
 food
 a con-
sonant.
f.
  n.
  Double entendre
sarcasm
 significant expression. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

व्यञ्जन 	-	 vyaJjana 	-	 adj.
  	-	 clear
व्यञ्जन 	-	 vyaJjana 	-	 adj.
  	-	 manifest
व्यञ्जन 	-	 vyaJjana 	-	 n.
  	-	 curry
व्यञ्जन 	-	 vyaJjana 	-	 n.
  	-	 instantiation  [ computer ]
व्यञ्जन 	-	 vyaJjana 	-	 n.
  	-	 drycurry
व्यञ्जन 	-	 vyaJjana 	-	 adj.
  	-	  manifesting
व्यञ्जन 	-	 vyaJjana 	-	 adj.
  	-	  indicating
व्यञ्जन 	-	 vyaJjana 	-	 m.
  	-	  fragrant crew Pine  [ Pandanus Odoratissimus - Bot. ]
व्यञ्जन 	-	 vyaJjana 	-	 m.
  	-	  figurative expression
व्यञ्जन 	-	 vyaJjana 	-	 n.
  	-	  sah
व्यञ्जन 	-	 vyaJjana 	-	 n.
  	-	  token
व्यञ्जन 	-	 vyaJjana 	-	 n.
  	-	  indication
व्यञ्जन 	-	 vyaJjana 	-	 n.
  	-	  ornament
व्यञ्जन 	-	 vyaJjana 	-	 n.
  	-	  specification
व्यञ्जन 	-	 vyaJjana 	-	 n.
  	-	  condiment
व्यञ्जन 	-	 vyaJjana 	-	 n.
  	-	  limb
व्यञ्जन 	-	 vyaJjana 	-	 n.
  	-	  purification of a sacrificial animal
व्यञ्जन 	-	 vyaJjana 	-	 n.
  	-	  symptom
व्यञ्जन 	-	 vyaJjana 	-	 n.
  	-	  side dish
व्यञ्जन 	-	 vyaJjana 	-	 n.
  	-	  member

व्यञ्जन 	-	 vyaJjana 	-	 adj.
  	-	 manifest
प्रत्यक्ष 	-	 pratyakSa 	-	 adj.
  	-	 manifest
प्रकटम् 	-	 prakaTam 	-	 indecl.
  	-	 manifestly
प्रकटन 	-	 prakaTana 	-	 n.
  	-	 actofmanifesting
{ कुत् } 	-	  { kut } 	-	 verb 	-	  spread  [ manifests only as a component ]
तनोति 	-	  tanoti 	-	 manifest
व्यक्त 	-	  vyakta 	-	 adj.
  	-	 manifest
स्फुट 	-	  sphuTa 	-	 adj.
  	-	 manifest
प्रकाश 	-	  prakAza 	-	 adj.
  	-	 manifest
अगूढ 	-	  agUDha 	-	 adj.
  	-	 manifest
अक्षिभु 	-	  akSibhu 	-	 adj.
  	-	 manifest
अनन्तर्हित 	-	  anantarhita 	-	 adj.
  	-	 manifest
अभिचक्ष्य 	-	  abhicakSya 	-	 adj.
  	-	 manifest
अभिव्यक्त 	-	  abhivyakta 	-	 adj.
  	-	 manifest
आविष्कृत 	-	  AviSkRta 	-	 adj.
  	-	 manifest
आविष्ट्य 	-	  AviSTya 	-	 adj.
  	-	 manifest
उल्बण 	-	  ulbaNa 	-	 adj.
  	-	 manifest
निरावरण 	-	  nirAvaraNa 	-	 adj.
  	-	 manifest
पटु 	-	  paTu 	-	 adj.
  	-	 manifest
प्रकट 	-	  prakaTa 	-	 adj.
  	-	 manifest

व्यञ्जन 	-	 vyaJjana 	-	 n.
  	-	 curry
व्यञ्जन 	-	 vyaJjana 	-	 n.
  	-	 drycurry
किञ्चित् व्यञ्जनं परिवेषयतु 	-	 kiJcitvyaJjanaMpariveSayatu 	-	 sent.
  	-	 Getmesomedrycurry.
ह्यस्तनं व्यञ्जनं कियत् रुचिकरं आसीत्! 	-	 hyastanaMvyaJjanaMkiyatrucikaraMAsIt! 	-	 sent.
  	-	 Howtastywasyesterday'sdrycurry!
अनेन व्यञ्जनं करणीयं आसीत् 	-	 anenavyaJjanaMkaraNIyaMAsIt 	-	 sent.
  	-	 Youshouldhavecookeddrycurrythisway.
म्रक्षति  { म्रक्ष् } 	-	  mrakSati  { mrakS } 	-	 verb 	-	  curry
मृक्षति  { म्रक्ष् } 	-	  mRkSati  { mrakS } 	-	 verb 	-	  curry
मार्ष्टि  { मृज् } 	-	  mArSTi  { mRj } 	-	 verb 	-	  curry
अवमार्जन 	-	  avamArjana 	-	 n.
  	-	  curry-comb  [ for rubbing down a horse ]
व्यञ्जनचूर्ण 	-	  vyaJjanacUrNa 	-	 n.
  	-	  curry powder
अनुकूलन 	-	  anukUlana 	-	 n.
  	-	  currying favor
व्यञ्जने लवणं न्यूनम् 	-	  vyaJjane lavaNaM nyUnam 	-	 sent.
  	-	  This curry has less salt.

व्यञ्जन 	-	 vyaJjana 	-	 n.
  	-	 curry
व्यञ्जन 	-	 vyaJjana 	-	 n.
  	-	 drycurry
किञ्चित् व्यञ्जनं परिवेषयतु 	-	 kiJcitvyaJjanaMpariveSayatu 	-	 sent.
  	-	 Getmesomedrycurry.
ह्यस्तनं व्यञ्जनं कियत् रुचिकरं आसीत्! 	-	 hyastanaMvyaJjanaMkiyatrucikaraMAsIt! 	-	 sent.
  	-	 Howtastywasyesterday'sdrycurry!
अनेन व्यञ्जनं करणीयं आसीत् 	-	 anenavyaJjanaMkaraNIyaMAsIt 	-	 sent.
  	-	 Youshouldhavecookeddrycurrythisway.
म्रक्षति  { म्रक्ष् } 	-	  mrakSati  { mrakS } 	-	 verb 	-	 curry
मृक्षति  { म्रक्ष् } 	-	  mRkSati  { mrakS } 	-	 verb 	-	 curry
मार्ष्टि  { मृज् } 	-	  mArSTi  { mRj } 	-	 verb 	-	 curry
अवमार्जन 	-	  avamArjana 	-	 n.
  	-	 curry-comb  [ for rubbing down a horse ]
व्यञ्जनचूर्ण 	-	  vyaJjanacUrNa 	-	 n.
  	-	 curry powder
अनुकूलन 	-	  anukUlana 	-	 n.
  	-	 currying favor
व्यञ्जने लवणं न्यूनम् 	-	  vyaJjane lavaNaM nyUnam 	-	 sent.
  	-	  This curry has less salt.

व्यञ्जन 	-	  vyaJjana 	-	 adj.
  	-	 indicating
लक्षन 	-	  lakSana 	-	 adj.
  	-	 indicating
निदर्शन 	-	  nidarzana 	-	 adj.
  	-	 indicating
बोधक 	-	  bodhaka 	-	 adj.
  	-	 indicating
सूचक 	-	  sUcaka 	-	 adj.
  	-	 indicating
सूच 	-	  sUca 	-	 adj.
  	-	 indicating
सूचन 	-	  sUcana 	-	 adj.
  	-	 indicating
उपसूचक 	-	  upasUcaka 	-	 adj.
  	-	 indicating
निर्देशक 	-	  nirdezaka 	-	 adj.
  	-	 indicating
निर्व्यञ्जक 	-	  nirvyaJjaka 	-	 adj.
  	-	 indicating
प्रकाशक 	-	  prakAzaka 	-	 adj.
  	-	 indicating
प्रदर्शक 	-	  pradarzaka 	-	 adj.
  	-	 indicating
प्रदर्शिन् 	-	  pradarzin 	-	 adj.
  	-	 indicating
लक्षक 	-	  lakSaka 	-	 adj.
  	-	 indicating
वचन 	-	  vacana 	-	 adj.
  	-	 indicating
व्यञ्जक 	-	  vyaJjaka 	-	 adj.
  	-	 indicating
व्यपदेशक 	-	  vyapadezaka 	-	 adj.
  	-	 indicating
व्यपदेशिन् 	-	  vyapadezin 	-	 adj.
  	-	 indicating
उपदिश्य 	-	  upadizya 	-	 ind.
  	-	 indicating
निर्देश 	-	  nirdeza 	-	 m.
  	-	 indicating

व्यञ्जन 	-	 vyaJjana 	-	 n.
  	-	 instantiation  [ computer ]

 
   व्यञ्जन  vyaJjana n.
   side dish   
   गुण  guNa m.
   side-dish   
   गुणकार  guNakAra m.
   preparing side-dishes or any secondary article of food     
            

Wilson

English

 व्यञ्जन
n.
  (-नं)
1 A mark,  a spot,  a sign,  a token. 
2 Paraphernalia,  insignia.
3 The beard.
4 A privy part,  either male or female.
5 Sauce,  condiment.
6 A consonant.
nf.  (-नं-ना)
1 Figurative expression. 
2 Irony,  sarcasm. 
E.
  वि before अञ्ज to make clear or evident,  ल्युट् aff.
  

Apte

English

व्यञ्जनम् [vyañjanam],  1 Making clear,  indicating,  manifesting.

A mark,  token,  sign
 सुकुमारं महासत्त्वं पार्थिवव्यञ्जनान्वितम् (रामम्) Rām.*
  3.17.8.

A reminder
 Māl.
 9.

Disguise,  garb
 नानाव्यञ्जनाः प्रणिधयः Mu.*
  1
 Śi.*
  2.56
 तपस्विव्यञ्जनोपेताः
 गृहपतिवैदेहकतापसव्यञ्जनाः प्रणिधयः Kau. A.
 2. &c.
 

A consonant.

A mark of the sex,  i. e.  the male or female organ. 

Insignia. 

A mark or sign of puberty
 अजातव्यञ्जनः श्रीमान् बालः श्यामः शुभेक्षणः Rām.*
  3.38.14
 बालमप्राप्तवयसमजातव्यञ्जनाकृतिम् Mb.
 *  1.157.35.

The beard.

A limb,  member.

(a) A condiment,  sauce,  a seasoned article
 व्यञ्जनानि ओदनार्थानि ŚB. on MS.*  1.8.29
 अशक्नुवद्भिर्बहुभुक्तवत्तया यदुज्झिता व्यञ्जनपुञ्जराशयः N.*
  16.14. (b) An article used in seasoning food,  spices &c.
 

The last of the three powers of a word by virtue of which it suggests or insinuates a sense
 see अञ्जन-ना (9) (written व्यञ्जना also in this sense)
 विरतास्वभिधाद्यासु यथार्थो बोध्यते$परः । सा वृत्तिर्व्यञ्जना नाम शब्द- स्यार्थादिकस्य च S. D.

The letter (as opp.
  to अर्थ 'meaning').

A day.

A privy part. Comp.
   -उदय a.
  followed by a consonant. -कारः the preparer of a sauce or condiment. -धातुः (वाद्यवादनविधिः) playing of the lute
 व्यक्तिर्व्यञ्जनधातुना दशवधेनाप्यत्र लब्धामुना Nāg. 1.14. -संधिः the junction or coalition of consonants.

Apte 1890

English

 व्यंजनं 1 Making clear,  indicating,  manifesting. 
2 A mark,  token,  sign. 
3 A reminder
 Māl. 9. 
4 Disguise,  garb
 नानाव्यंजनाः प्रणिधयः Mu. 1
 Śi. 2. 56
 तपस्विव्यंजनोपेताः &c. 
5 A consonant. 
6 A mark of the sex,  i. e. the male or female organ. 
7 Insignla. 
8 A mark or sign of puberty. 
9 The beard. 
10 A limb,  member. 
11 (a) A condiment,  sauce,  a seasoned article
 N. 16. 104. (b) An article used in seasoning food,  spices &c. 
12 The last of the three powers of a word by virtue of which it suggests or insinuates a sense
 see अंजन-ना (8) (written व्यंजना also in this sense). 
13 A day. 
14 A privy part. 
Comp. 
उदय a. followed by a consonant. 
संधिः the junction or coalition of consonants. 

Monier Williams Cologne

English

 व्य्-अ॑ञ्जन mfn.
   manifesting,  indicating,  Hariv.
  (v.l. व्यञ्चन)

 व्य्-अ॑ञ्जन m.
  (once for n.
 
 cf.
   below) a consonant,  VPrāt.
  

 व्य्-अ॑ञ्जन m.
  Pandanus Odoratissimus,  L.
 

 =
  वादित्र-कर्मन्,  L.
 

 व्य्-अ॑ञ्जन n.
  decoration,  ornament,  RV.
   viii,  78,  2

 manifestation,  indication,  Suśr.
 
 Rājat.

 व्य्-अ॑ञ्जन n.
  allusion,  suggestion (=  आ f.
 ),  Sah,  ĀśvŚr.
  ,  Sch.

 व्य्-अ॑ञ्जन n.
  figurative expression,  irony,  sarcasm,  W.
 

 specification,  Nir.
 

 a mark,  badge,  spot,  sign,  token,  ĀpŚr.
  
 R.
 
 Kathās.
  &c.

 insignia,  paraphernalia,  Kāv.
 

 symptom (of a disease),  Cat.
 

 mark of sex or gender (as the beard,  breasts &c.
  ),  the private organs (male or female),  GṛŚrS.
  
 MBh.
   &c.
  

 anything used in cooking or preparing food,  seasoning,  sauce,  condiment,  MBh.
  
 R.
  &c.
  

 a consonant,  Prāt.
 
 ŚrS.
  &c.
  

 a syllable,  VPrāt.
   (cf.   हीनव्य्°)

 the letter (as opp.  to अर्थ,  ‘meaning’),  Mahāvy.
 

 a limb,  member,  part,  L.
 

 a day,  L.
 

 व्य्-अ॑ञ्जन n.
  purification of a sacrificial animal (also m.
  and f(आ). ),  L.
 

 व्य्-अ॑ञ्जन n.
  a fan,  L.
  (w.r. for व्यजन)

Monier Williams 1872

English

 व्य्-अञ्जन,  अम्,  n. the act of making clear,  mark-
ing,  distinguishing,  indicating
 a consonant (as mark-
ing or distinguishing sound)
 a mark,  spot,  sign, 
token
 insignia,  paraphernalia
 a mark or sign of
puberty
 the beard
 mark of sex or gender,  a privy
part (male or female)
 anything used in dressing or
preparing food,  anything mixed with food,  seasoning, 
sauce,  condiment
 a limb,  member (= अव-यव)
day,  = दिन
 (अम्,  आ),  n. f. figurative expression or
insinuation
 irony,  sarcasm
 (आ),  f. the third power
of a word,  suggestion.
—व्यञ्जन-सङ्गम,  अस्, 
m. a collection or group of consonants.
—व्यञ्जन-
सन्धि,  इस्,  m. the junction of consonants (in gram-
mar).
—व्यञ्जन-सन्निपात,  अस्,  m. the falling
together or conjunction of consonants.
—व्यञ्जन-
स्थाने,  ind. in the place of condiment,  as seasoning.
—व्यञ्जना-वृत्ति,  इस्,  f. figurative or elliptical
style.
—व्यञ्जनोदय (°न-उद्°),  अस्,  आ,  अम्,  fol-
lowed by a consonant.
—व्यञ्जनोपध (°न-उप्°), 
अस्,  आ,  अम्,  preceded by a consonant.

Macdonell

English

 व्यञ्जन vi‿áñjana,  n.
  ornament (RV.¹)
 C.
 🞄manifesting,  indicating
 indirect or symbolical 🞄expression,  suggestion
 mark,  token,  🞄badge
 insignia of a prince
 sign of puberty 🞄(beard,  breasts,  etc.,  sg. & pl.
 )
 sauce,  condiment
 🞄consonant.

Benfey

English

 व्यञ्जन व्यञ्जन,  i. e. वि-अञ्ज् + अन, 
 I. n.
 
 1. A mark,  a sign,  Hit. iii. d.
36
 the marks of puberty (hairs of the
body),  Pañc. iii. d. 214 (pl.).
 2. Para-
phernalia,  insignia.
 3. A beard,  Brāh-
maṇav. 1,  28.
 4. A privy part,  either
male or female.
 5. Sauce,  Rām.  1,  13, 
15
 condiment,  Pañc. 52,  1.
 6. A
consonant,  Sāv. 5,  25.
 II. n.
 ,  and f.
  ना, 
Irony,  sarcasm. 
 III. f.
  ना,  The third
power of a word,  suggestion,  Sāh. Darp.
16,  20.
 -- Comp.
 
अ-,  adj.
  ना,  without the
marks of puberty,  Pañc. iii. d. 213.
अ-जात- (vb. जन्),  adj.
  beardless,  Rām. 
3,  42,  33.
निस्-,  adj.
  without condiment, 
MBh. 12,  3189. loc. ने,  downrightly, 
Pañc. 218,  8.

Apte Hindi

Hindi

व्यञ्जनम्
नपुं*
   - वि + अञ्ज् + ल्युट्
"स्पष्ट करना,  सङ्केत करना,  प्रकट करना"

व्यञ्जनम्
नपुं*
   - वि + अञ्ज् + ल्युट्
"चिह्न,  निशान,  सङ्केत"

व्यञ्जनम्
नपुं*
   - वि + अञ्ज् + ल्युट्
स्मारक

व्यञ्जनम्
नपुं*
   - वि + अञ्ज् + ल्युट्
"छद्मवेश,  परिधान"

व्यञ्जनम्
नपुं*
   - वि + अञ्ज् + ल्युट्
व्यञ्जन अक्षर

व्यञ्जनम्
नपुं*
   - वि + अञ्ज् + ल्युट्
लिङ्गद्योतक चिह्न अर्थात स्त्री या पुरुष का परिचायक अङ्ग

व्यञ्जनम्
नपुं*
   - वि + अञ्ज् + ल्युट्
"अधिकार-चिह्न,  बिल्ला"

व्यञ्जनम्
नपुं*
   - वि + अञ्ज् + ल्युट्
वयस्कता का चिह्न

व्यञ्जनम्
नपुं*
   - वि + अञ्ज् + ल्युट्
दाढ़ी

व्यञ्जनम्
नपुं*
   - वि + अञ्ज् + ल्युट्
"अङ्ग,  सदस्य"

व्यञ्जनम्
नपुं*
   - वि + अञ्ज् + ल्युट्
"मिर्च मसाला,  चटनी,  सिझाई हुई वस्तु "

व्यञ्जनम्
नपुं*
   - वि + अञ्ज् + ल्युट्
तीनों शब्दशक्तियों में अन्तिम जिससे अर्थ उपलक्षित या ध्वनित होता है

L R Vaidya

English

 vyaMjana {% n. %} 1. Making clear,  manifesting,  indicating
a mark,  a sign
mark of sex,  i.e. the male or female organ
insignia
a sign of puberty
the beard
a limb,  a member
sauce,  condiment
a consonant (in gram.)
the last of the three powers of a word by which it suggests a sense or senses.

Bopp

Latin

 व्यञ्जन n. (r. अञ्ज् praef. वि manifestare,  s. अन)
1) con-
sonans littera. SA. 5. 25.
2) barba. BR. 1. 28.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 vyañjana,  nt. (= Pali id.
 in Skt. defined BR,  pw,  consonant and syllable
 possibly sound should be substituted for the latter,  at least in some cases),  (individual) sound
 defined AbhidhK. LaV-P. 〔ii.239〕 by akṣara,  phonème (varṇa),  voyelle et consonne,  par exemple a,  ā,  i,  ī,  etc.
 here and in °na-kāyaḥ (see kāya 2) Mvy 〔1997〕 contrasted with nāman,  word,  and pada,  sentence
 much more commonly in contrast with artha,  meaning,  and regularly in such a context with implication of the ‘letter’ as against the ‘spirit’ (artha,  the real meaning) in a sense close to the Biblical usage: arthato vā °nato vā SP 〔200.6〕,  either in regard to the meaning (spirit) or the letter (Pali also atthato vā °nato vā)
 in Sūtrāl. 〔xviii.32〕,  comm.,  vyañjanasya is equated with yathārutārthasya,  see s.v. ruta (2)
 na vyañjanā (v.l. °naṃ) bhrasyati (= bhraś°) nāpi cārthā LV 〔444.8〕 (vs),  neither sound(s) nor sense is lost
 (saddharmaṃ …) svarthaṃ suvyañjanaṃ LV 〔3.8〕,  having good meaning and good sound(s)
 arthena mahyaṃ kāriyaṃ kiṃ bhoti vyañjanaṃ subahukaṃ Mv 〔iii.60.20〕 (vs
 so mss.,  with varr.
 corrupt,  but prob. was an āryā line),  my concern is with the meaning,  what is the use of abundant sound?
 artha-pratisaraṇa as against vyañjana-prati°,  Mvy 〔1546〕,  Bbh 〔175.16〕,  see s.v. pratisaraṇa (1)
 na vyañjanābhisaṃskārārthī,  saḥ arthārthī … na vyañjanārthī Bbh 〔256.25〕
 śāstuḥ śrāvakāṇāṃ cārthenārthaḥ padena padaṃ (word,  or sentence? see s.v.) vyañjanena vyañjanaṃ saṃsyandate sameti yad utāgrapadaiḥ Av 〔ii.142.16〕
 〔143.5—6〕
 pada-vyañjanaṃ,  dvandva or tatp.? seemingly tatp. in SP 〔475.3〕 (yadā …) ito dharmaparyāyād antaśaḥ pada- °naṃ paribhraṣṭaṃ bhaviṣyati,  when from this religious text so much as a (single) sound (or letter) of a word (or sentence?) shall be lost
 in the others could more easily mean words (sentences?) and sounds (letters),  yāni … padavyañjanāni paribhraṣṭāni SP 〔235.6〕
 na ca yathoddiṣṭaṃ pada-°naṃ paripūrṇaṃ karonti Mv 〔i.90.3〕,  and they do not make perfect(ly) as intended the sounds of the words (sentences? or,  words and sounds,  sc. of sacred texts). —See further s.v. vāla-vya°.

Indian Epigraphical Glossary

English

 vyañjana,  cf. vĕñjanam,  viñjanam (SITI),  condiment
vegetable relish
 condiments and curry in food offerings
 cf.
vĕñjana-bhaṇḍāram.
(CII 1),  a letter or an implication.

Abhyankara Grammar

English

व्यञ्जन  a consonant
 that which mani- fests itself in the presence of a vowel,  being incapable of standing alone
 cf.न पुनरन्तरेणाचं व्यञ्जनस्यॊच्चारणमपि भवति। अन्वर्थे खल्वपि निर्वचनम् । स्वयं राजन्ते स्वराः। अन्वक् भवति व्यञ्जनम् l M.Bh.on I.2.30
 cf. also अथवा गतिरपि व्यञ्जेरर्थ: । विविधं गच्छत्यजुपरागवशादिति व्यञ्जनम् | उपरागश्च पूर्वपराच्संनिधानेपि परेणाचा भवति न पूर्वेण | Kaiyata on P. I. 2. 30
 cf. व्यञ्जनं स्वराङ्गम् T.Pr.I.6
 cf. also व्यञ्जनसमु- दायस्तु स्वरसंनिहित एव अक्षरं भवति। Uv- vata Bhasya on V. Pr.. III.45.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 व्यञ्जन *so v.a. der Buchstabe im Gegensatz zu अर्थ,  Mahāvy. 74. — m. *= वादित्रकर्मन्,  H 26,  86 (Ko.),  wozu Z. Nāgānanda 1,  14 zitiert und auf Bhāratīyanāṭyaś. 29,  52 verweist. — n. ° = धातुविशेष,  H 40,  39. — *Fächer,  S II,  29,  5
 12 v.u. (Ko.).

Sanskrit Tibetan

Tibetan

skyu rung ste
व्यञ्जन

skyur tum
व्यञ्जन

rgya ri
व्यञ्जन

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
सूपः स्यात्प्रहितं सूदो व्यञ्जनं तु घृतादिकम् ॥ ३९७ ॥
-wordlist-
 
सूप (पुंक्ली),  प्रहित (क्ली),  सूद (पुं),  व्यञ्जन (क्ली)

अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्

Sanskrit

--source--
 
श्मश्रुणि व्यञ्जनं कोटो दन्ते मुखखुरः खरुः ।
दालुर्जिह्वा तु रसिका रस्ना च रसमातृका ॥ १२१ ॥
रसा काकुर्ललना च वक्त्रदलं तु तालुनि ।
-wordlist-
 
व्यञ्जन (क्ली),  कोट (पुं),  मुखखुर (पुं),  खरु (पुं),  दालु (पुं),  रसिका (स्त्री),  रस्ना (स्त्री),  रसमातृका (स्त्री),  रसा (स्त्री),  काकु (स्त्री),  ललना (स्त्री),  वक्त्रदल (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

व्यञ्जन
व्यञ्जन,  तालवृन्त
व्यञ्जनं तालवृन्तं च विष्टरः पीठमासनम् ॥ ३१० ॥
verse 2.1.1.310
page 0037

मिष्टान्न
मिष्टान्न,  व्यञ्जन
मिष्टान्नं व्यञ्जनं ज्ञेयं वेषवार उपस्करः ।
verse 2.1.1.321
page 0038

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 व्यञ्जनं,  क्ली,
   (व्यज्यते म्रक्ष्यते अन्नादि संयोज्यते-ऽनेनेति । वि + अञ्ज + ल्युट् ।) अन्नोपकरणम् ।तत्तु सूपशाकादि । इति राजनिर्घण्टः ॥
 तत्प-र्य्यायः । तेमनम् २ निष्ठानम् ३ । इत्यमरः ॥
तेमः ४ । इति शब्दरत्नावली ॥
 (यथा,  ऋग्वेदे ।८ । ६७ । २ ।“आनो भर व्यञ्जनं गामश्वमभ्यञ्जनम् ॥
”)अस्य गुणाः ।“व्यञ्जनं शाकमत्स्याख्यं हृद्यं वृष्यञ्च पुष्टिदम् ।द्रव्येण येन येनेह व्यञ्जनं मत्स्यमांसयोः ।तस्य तस्य तयोश्चैतद्गुणदोषैर्विभावयेत् ॥
”इति राजवल्लभः ॥
व्यञ्जनविशेषगुणाः तत्तच्छब्दे द्रष्टव्याः ॥
 *चिह्रम् । (व्यञ्जना । यथा,  साहित्यदर्पणे । ३ । ५९ ।“अवाच्यत्वादिकं तस्य वक्ष्ये वञ्जनरूपणे ॥
”)श्मश्रु । (यथा,  महाभारते । १ । १५८ । ३४ ।“कुत एव परित्यक्तुं सुतं शक्ष्याम्यहं स्वयम् ।बालमप्राप्तवयसमजातव्यञ्जनाकृतिम् ॥
”)अवयवः । दिनम् । इति मेदिनी ॥
 स्त्रीपुंसयो-रशुद्धदशः । स तु उपस्थः । अर्द्धमात्रकम् ।स तु ककारादिक्षकारान्तवर्णः । इति धरणिः(यथा,  साहित्यदर्पणे । १० । ६४० ।“सत्यर्थे पृथगर्थायाः स्वरव्यञ्जनसंहतेः ।क्रमेण तेनैवावृत्तिर्यमकं विनिगद्यते ॥
”)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 व्यञ्जन न०
  विशेषेणाज्यते वि + अन्ज--ल्युट १ सूपशाकादौओदनभोजनोपकरणे राजनि० । “व्यञ्जनं शाकमत्-स्याद्यं हृद्यं वृष्यञ्च पुष्टिदम् । द्रव्येण येन येनेह व्यञ्जनंमत्स्यमांसयोः । तस्य तस्य तयोश्चैतद्गुणदोषैर्विभावयेत्”राजव० । वि + अन्ज--णिच्--ल्युट् । २ चिह्ने ३ श्म-श्रुणि ४ अवयवे ५ दिने मेदि० । ६ उपस्थे ७ अर्द्धमात्राका-लेनीच्चार्य्ये हल्वर्णे च धरणिः “व्यञ्जनं चार्द्धमात्रकम्”शिक्षा० । ८ अलङ्कारप्रसिद्धे शब्दस्य वृत्तिभेदे च युच् ।९ उक्तार्थे स्त्री “विरतास्रभिधाद्यासु ययार्थो बोध्यतेऽ-परः । सा वृत्तिर्व्वञ्जना नाम शब्दस्यार्थादिकस्य च ।अभिधासक्षणामूलाशब्दस्य व्यञ्जना द्विधा” सा० द० ।तत्र अभिधामूला तच्छब्दे २९० पृ० दृश्या ।“लक्षणामूलामाह “लक्षणोपास्यते यस्य कृते तत्तुप्रयोजनम् । यया प्रत्याय्यते सा स्याद् व्यञ्जना लक्षणा-श्रया” । (गङ्कायां घोषः) इत्यादौ जलमयाद्यर्थ-बोधनादभिधायां विरतायां तदाद्यर्थबोधनाच्च लक्षणायांविरतायां यथा शीतत्वपावनत्वाष्द्यविशयादिर्बोध्यते सालक्षणामूला व्यञ्जना । एवं शाब्दीं व्यञ्जनामुक्त्वाऽऽर्थींव्यञ्जनामाह “वक्तृबोद्धवाक्यानाकन्यसन्निधिवाच्ययोः ।प्रस्तावदेशकालानां कालोञ्चेष्टादिकस्य च । वैशिष्ट्या-दन्यमर्थं या बोधयेत् साऽर्थलम्भवा” । व्यञ्जनेति सम्ब-ध्यते । तत्र वक्तृवाक्यवोस्तावद्देशकालवैशिष्ट्ये यथा मम“कालो मधुः कुपित एष च पुष्पधन्वा धीरा वहन्तिरतिखेदहराः अमीराः । केलीवनीयमपि वञ्जुलकुञ्ज-मञ्जुर्दूरे पतिः कथय किं करणीयमद्य” । अत्रैतं देशंप्रति शीघ्रं प्रच्छन्नकामुकस्त्यया प्रेष्यताम्” इति सखींप्रति कयाचित् द्योत्यते । बोद्ध्वव्यवैशिष्ट्ये यथा “निः-शेषषच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्मृष्टरागोऽधरो नेत्रे दूर-मनञ्जने पुलकिता तन्धी तवेयं तनुः । मिथ्यावादिनि!दूति! बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे वाषीं आतुमितोगतासि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम्” । अत्र तदन्तिकमेवगतासीति विपरीतलक्षणया लक्ष्यम् । तस्य च रन्तु-मिति व्यङ्गां प्रतिपाद्यदूतावैशिष्ट्याद्बोध्यते । अ-स्यसन्निधिवैशिष्ट्ये यथा “उअ णिच्चल णिप्पन्दा भि-सिणीपत्तम्मि रेहइ बलाआ । णिम्मलमरगअभाअ-णपरिठ्ठिआ संखसुत्ति व्व” । अत्र बलाकाया निस्यन्द-त्वेन विश्वस्तत्वं तेनास्य देशस्य विजनत्वमतः सङ्केत-स्थानमेतदिति कथापि सन्निहितप्रच्छन्नकामुकं प्रत्यु-च्यते। अत्रैव स्थाननिर्जनत्व व्यङ्गार्थ वैशिष्ट्यं प्रयोजनम् । “भिन्नकण्ठध्वनिर्धीरैः काकुरित्यभिधीयते” ।इत्युक्तप्रकारायाः काकोर्भेदा आकारादिभ्यो ज्ञातव्याः ।एतद्वौशिष्ट्य यथा “गुरुपरन्त्रतया वत दूरतरं देशमुद्यतोगन्तुम् । अलिकुलकोकिलललिते नैष्यति सखि! सुर-भिसलयेऽसौ” । अत्र नैष्यति अपि तु एव्यत्येवेतिकाक्वा व्यज्यते । चेष्टावैशिष्ट्ये यथा “सङ्केतकालमनसंविटं ज्ञात्वा विदग्धया । हसन्नेत्रार्पिताकूतं लीला-पद्मं निमीलितम्” । अत्र सन्ध्या सङ्केतकाल इति प-द्मनिमीलनादिचेष्टया कयाचित् द्योत्यते । एवं वक्त्रा-दीनां व्यस्तसमस्तानां वैशिष्ट्ये बोध्यम् । “त्रैविध्यादि-यमर्थानां प्रत्येकं त्रिविधा मता” । अर्थानां वाच्यलक्ष्य-व्यङ्ग्यत्वेन त्रिरूपतया सर्वा अप्यनन्तरोक्ता व्यञ्जनास्त्रि-विधाः । तत्र वाच्यार्थस्य व्यञ्जना यथा “काली मघुः”इत्यादि । लक्ष्यार्थस्य यथा “निःशेषच्युतचन्दनम्”इत्यादि । व्यङ्ग्यार्थस्य यथा “उअ णिच्चमेत्यादि” ।प्रकृतिप्रत्ययव्यञ्जनत्वन्तु प्रपञ्चयिष्यते “शब्दोबोध्यो व्यन-क्त्यर्थं शब्दोऽप्यर्थान्तराचयः । एकस्य व्यञ्जकत्वे तद-न्यस्य सहकारिता” । यतः शब्दो व्यञ्जकत्वेऽर्थान्तरम-पेक्षते अर्थोऽपि शब्द,  तदेकस्य व्यङ्जकत्वे अन्यस्य सह-कारिताऽवश्यमङ्गीकार्य्या । “अभिधादित्रयोप्राधिवैशिष्ट्या-त्त्रिविधो मतः । शब्दोऽपि वाचकस्तद्वल्लक्षको व्यञ्जक-स्तथा” । अभिधोपाधिको वाचकः । लक्षणोपाधिकोलक्षकः । व्यञ्जनोपाधिको व्यञ्जकः” सा० द० २

Grassman

German

 (vyáñjana),  viáñjana,  n.,  Schmuck [von añj m. ví].
-am neben abhiáñjanam {687, 2}.

Burnouf

French

 व्यञ्जन व्यञ्जन n.
  (अञ्ज्) marque,  signe,  tache.
Consonne.
		 Assaisonnement.
		 Barbe.
		 Parties sexuelles.

Stchoupak

French

 व्य्-अञ्जन-
 a. = °अञ्जक- a. 
 nt. indice,  symptôme,  signe
extérieur (ord. ifc.),  not. indice de puberté 
 tache (sur la peau) 
 sorte de
sauce ou d'assaisonnement 
 (gramm. ) consonne (qqf.  m.
 ) 
 -आ- f.
  (rhét.)
suggestion,  expression indirecte,  sens suggéré.
°कार- m.
  qui prépare les sauces.
°स्थान- nt. ce qui tient lieu de sauce.
व्यञ्जनोपेत- a. v. muni des signes extérieurs de (ifc.).

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.