| YouTube Channel

व्यच (vyaca)

 
Wilson
English
व्यच r. 6th cl. (व्यचति) To cheat, to trick, to defraud or deceive.
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 व्यच्
मूलधातुः:
 व्यच
धात्वर्थः:
 व्याजीकरणे
गणः:
 तुदादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 विचति
धातुप्रदीपः
Sanskrit
व्यचँ व्यच व्याजीकरणे
- विचति विव्याच विविचतुः विव्यचिथ विविचिथेति केचित् व्यचिता व्याचयति विव्यचिषति वेविच्यते विचितः विचित्वा व्याचकः उरुव्यचाः 13
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
व्यच, शि व्याजे । सम्बन्धे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(तुदा०-कुटा०-पर०-सक०-सेट् ।) व्याजश्छलः ।श, विचति सतं खलः । छलयति इत्यर्थः ।अविचीत् विव्याच । इति दुर्गादासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
व्यच व्याजे अक० सम्बन्धे
सक०
 तु० कु०
पर०
 सेट् । विचति अविचीत् विध्याच विविचतुः व्यचाः ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
व्यचँ व्यच संभवे
- विचति (द्र0 6116) व्यचेः कुटादित्वमनसि (121 वा0)-विचिता नेह-उरुव्यचाः 13
धातुवृत्तिः
Sanskrit
व्यचँ व्यच (अर्थः) व्याजीकरणे
( विचति ) "ग्रहिज्यादिना'' किति सम्प्रसारणम्, ( विव्याच विविचतुः विव्यचिथ विविचथुः विविच विव्याच विव्यच विविचिव ) अपितो लिटः कित्त्वातृसम्प्रसारणे द्विर्वचनं, पिति तु "लिट्यभ्यासस्योभयेषाम्'' इत्यभ्यासस्य "व्यचेः कुटादित्वमनसि'' इत्यञ्णित्प्रत्यये विधीयमानं ङित्त्वमनसीतिपर्युदासेन तत्सदृशे कृतीति हरदत्तादयः तेन थल्युत्तमे णलि च णित्त्वाभावपक्षे नास्ति ङित्त्वं नापि कित्त्वं, पिल्लिट्त्वादिति न सम्प्रसारणम्. अन्ये तु प्रसज्यप्रतिषेधमाश्रयन्ते, तेनात्रापि ङित्त्वमस्तीति सम्प्रसारणं मन्यन्ते प्रसज्यप्रतिषेधाश्रयणे प्रमाणं मृग्यं, वाक्यभेदप्रसङ्गात् ( व्यचिता व्यचिष्यति विचतु अविचत् विचेत् ) आशिषि ( विच्यात् अव्याचीत् अव्याचिष्टाम् अव्यचीत् अव्यचिष्टराम्) "अतो हलादेः'' इति वा वृद्धिः ( विव्यचिषति ) तासिस्यसिचां सनश्चाकृत्वान्न ङित्त्वमिति न सम्प्रसारणम्, प्रसज्यप्रतिषेधवादिनामत्रापि ङित्त्वात्सम्प्रसारणेन भाव्यम् ( वेविच्यते वाव्यचीति वाव्यक्ति ) श्तिपा निर्द्देशान्न सम्प्रसारणम् ( व्याचयति अविव्यचत् विचित्वा ) "न क्त्वा सेड्'' इत्यकित्त्वेऽपि क्त्वः कृत्त्वाद्व्यचेः कुटादित्वमिति ङित्वेन सम्प्रसारणं गुणाभावश्च (विचितः उरुव्यचाः) गतिकारकपूर्वस्यापीत्यसुन् अनसीतिपर्युदासान्न ङित्त्वम् 13
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“व्यच व्याजीकरणे”@} 2 अत्र क्षीरतरङ्गिण्यां ‘व्यच संभवे’ इति पठित्वा ‘व्यज व्याजीकरणे’ इति पृथक् धातुत्वेन पठ्यते।
किं च ‘-- ‘व्याजीकरणे’ लिङ्गाद् घञि कुत्वाभावः- व्याजः’ इति च दृश्यते।
‘-- व्याजीकरणे--निमित्ते’ इति काशकृत्स्नः।
मैत्रेयचन्द्रकाशकृत्स्नशाकटायनहेमादयः ‘व्यच--’ इत्येव पठन्ति।
‘व्यच--’ इत्येव न्याय्यम् इति धा।
का।
व्या।
3 दर्शनाज्ज्ञायते।
व्याचकः-चिका, व्याचकः-चिका, 4 विव्यचिषकः-षिका, वाव्य5चकः-चिका
व्यचिता-त्री, व्याचयिता-त्री, विव्यचिषिता-त्री, वाव्य6चिता-त्री
इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि भौवादिकक्लथतिवत् 7 ज्ञेयानि।
8 विचन्-ती, 9 विचिता-त्री, 10 घञि- 11 व्याचः, 12 विचित्वा इमानि रूपाण्यधिकान्यत्रेति विशेषः।
अस्य धातोः ण्यन्ते सर्वत्र व्याचयिता-त्री, इत्येवमादीनि ऊह्यानि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१६५२)
02
=>
 (६-तुदादिः-१२९३। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 (२-७३)
04
=>
 [[४। सनोऽकृत्त्वात् न सम्प्रसारणम्। ‘-- अनसि’ (वा। १-२-१) इति प्रसज्यप्रतिषेध इति वादिनां मते तु सनोऽपि कित्त्वेन ‘ग्रहिज्यावयिव्यधिवष्टिविचति--’ (६-१-१६) इत्यादिना सम्प्रसारणे, पूर्वरूपे च विविचिषकः-षिका, इत्यादीनि रूपाणीति बोध्यम्।]]
05
=>
 [वेवि]
06
=>
 [वेवि]
07
=>
 (२८०)
08
=>
 [[५। शतरि ‘दिवादिभ्यः--’ (३-१-६९) इति श्यन्। तस्य ‘सार्वधातुकमपित्’ (१-२-४) इति अपित्सार्वधातुकत्वात् ङिद्वद्भावः। तेन चकारात् किति च संप्रसा- रणम् भवति। अतो गुणाभावश्च। तेन रूपमेवम्।]]
09
=>
 [[६। ‘व्यचेः कुटादित्वमनसीति वक्तव्यम्’ (वा। १-२-१) इति ङिद्वद्भावात् संप्रसारण- मिति ज्ञेयम्। उरुव्यचाः इत्यत्र गतिकारकपूर्वस्यापि असुन्। ‘--अनसि’ (वा। १-२-१) इति पर्युदासात् न ङित्त्वम्। पदमञ्जर्याम् उद्विचिता इति। न्यासेऽपि एवमेव।]]
10
=>
 [पृष्ठम्१२६९+ २८]
11
=>
 [[१। घञि कुत्वाभावे रूपमेवम्।]]
12
=>
 [[२। ‘न क्त्वा सेट्’ (१-२-१८) इत्यकित्त्वेऽपि क्त्वः कृत्त्वाद् ‘व्यचेः कुटादित्वम्--’ (वा। १-२-१) इति ङित्त्वेन संप्रसारणं गुणाभावश्च। तेन रूपमेवम् इति ज्ञेयम्।]]