| YouTube Channel

वैश्यः (vaizyaH)

 
Apte
English
वैश्यः [vaiśyḥ], A man of the third tribe, his business being trade and agriculture
a peasant
विशत्याशु पशुभ्यश्च कृष्यादावरुचिः शुचिः । वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति संज्ञितः ॥ Padma Purāṇa. (He is supposed to have sprung from the thighs of Puruṣa
.
cf.
 ऊरू तदस्य यद्वैश्यः Ṛv.1.9.)Comp. -कर्मन्
n.
 , -वृत्तिः
f.
 the business or occupation of a Vaīśya
trade, agriculture
&c.
 -भावः the state or condition of a वैश्य
ब्राह्मणः सप्तरात्रेण वैश्यभावं नियच्छति
Ms.*
 1.93.
Apte 1890
English
वैश्यः A man of the third tribe, his business being trade and agriculture
विशत्याशु पशुभ्यश्च कृष्यादावरुचिः शुचिः । वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति संज्ञितः Padma Purāṇa. (He is supposed to have sprung from the thighs of Puruṣa
cf. ऊरू तदस्य यद्वैश्यः Rv. 10. 90).
Comp.
कर्मन् n.
वृत्तिः f. the business or occupation of a Vaiśya
trade, agriculture &c.
Hindi
Hindi
व्यापारिक लोग
Apte Hindi
Hindi
वैश्यः
पुं*
 - विश + ष्यञ्
"तृतीय वर्ण का पुरुष, इसका व्यवसाय व्यापार और कृषि है"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वैश्यः, वणिकः, पणिकः, व्यवहर्ता, ऊरव्यः, ऊरुजः, अर्यः, भूमिस्यृक्, विट्, द्विजः, भूमिजीवी, वार्तिकः
noun
हिन्दूधर्मशास्त्रानुसारेण चातुर्वर्ण्यव्यवस्थायां तृतीयः वर्णः यस्य प्रमुखं कर्म व्यापारः अस्ति।
"विशत्याशु पशुभ्यश्च कृष्यादानरुचिः शुचिः। वेदाध्ययनसम्पन्नः स वैश्य इति संज्ञितः॥ [गारुडे ४६ अध्यायः]"
Synonyms:
 वैश्यः, वणिकः, पणिकः, व्यवहर्ता, ऊरव्यः, ऊरुजः, अर्यः, भूमिस्यृक्, विट्, द्विजः, भूमिजीवी, वार्तिकः
noun
हिन्दूधर्मशास्त्रानुसारेण चातुर्वर्ण्यव्यवस्थायां तृतीयस्य वर्णस्य व्यक्तिः यस्य प्रमुखं कर्म व्यापारः अस्ति।
"चारुदत्तः वैश्यः अस्ति।"
Tamil
Tamil
வைச்’ய: : வைஸ்யன்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: वैश्यः
Root: वैश्य
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ peasant
⇒ working man
⇒ agriculturist
⇒ man who settles on the soil
⇒ man of the third class or caste
⇒ belonging to a man of the third caste
Shloka(s):
2|9|1|1 ► ऊरव्या ऊरुजा अर्या वैश्या भूमिस्पृशो विशः। (वैश्यवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|9|1|1 ⇢ ऊरव्यः (ऊरव्य) (पुं)
➠ 2|9|1|1 ⇢ ऊरुजः (ऊरुज) (पुं)
➠ 2|9|1|1 ⇢ अर्यः (अर्य) (पुं) ⇒ dear, lord, kind, true, vaizya, master, devoted, excellent, favourable, attached to
➠ 2|9|1|1 ⇢ वैश्यः (वैश्य) (पुं) ⇒ peasant, working man, agriculturist, man who settles on the soil, man of the third class or caste, belonging to a man of the third caste
➠ 2|9|1|1 ⇢ भूमिस्पृक् (भूमिस्पृश्) (पुं) ⇒ man, lame, blind, vaizya, cripple, touching the ground, thief who creeps along the ground
➠ 2|9|1|1 ⇢ विट् (विश्) (पुं)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ मनुष्यः
जातिः ➡ मनुष्यः
उपाधि ➡ समूहः
पति_पत्नीसंबन्धः ➡ वैश्यपत्नी
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वैश्यः,
पुं,
 (विश् + ष्यञ् ।) ब्रह्मोरुदेशजाततृतीय-वर्णः । (यथा, ऋग्वेदे । १० । ९ । १२ ।“ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः ।ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥
”)तत्पर्य्यायः । ऊरव्यः २ ऊरुजः ३ अर्य्यः ४भूमिस्पृक् ५ विट् ६ । इत्यमरः ॥
द्विजः ७ ।इति जटाधरः ॥
भूमिजीवी ८ । इति शब्द-रत्नावली ॥
व्यवहर्त्ता ९ वार्त्तिकः १० बणिकः११ पणिकः १२ । इति राजनिर्घण्टः ॥
प्लक्ष-द्बीपे अस्य संज्ञा ऊर्द्ध्वायनः । शाल्मलद्बीपेवसुन्धरः । कुशद्वीपे अभियुक्तः । क्रौञ्चद्बीपेद्रविणः । शाकद्बीपे दानव्रतः । पुष्करद्बीपेसर्व्वे एकवर्णाः । इति भागवतमतम् ॥
अस्यशास्त्रनिरूपितधर्म्मास्त्रयः । अध्ययनम् १ यज-नम् २ दानम् ३ । चतस्रो जीविकाः । कृषिः १गोरक्षणम् २ बाणिज्यम् ३ कुशीदम् ४ ।अस्याश्रमास्त्रयः । ब्रह्मचर्य्यम् १ गार्हस्थ्यम् २बानप्रस्थम् ३ ॥
तस्य लक्षणादिर्यथा, --“विशत्याशु पशुभ्यश्च कृष्यादानरुचिः शुचिः ।वेदाध्ययनसम्पन्नः स वैश्य इति संज्ञितः ॥
वैश्यस्य च प्रवक्ष्यामि यो धर्म्मो वेदसम्मतः ।दानमध्ययनं शौचं यज्ञश्च धनसञ्चयः ॥
पालयेच्च पशून् वैश्यः पितृवद्धर्म्ममर्ज्जयन् ।विकर्म्म तद्भवेदन्यत् कर्म्म यत् स समाचरेत् ॥
रक्षया स हि तेषां वै महत् सुखमवाप्नुयात् ।प्रजापतिर्हि वैश्याय सृष्ट्वा परिददे प्रजाः ॥
ब्राह्मणेभ्यश्च राज्ञे च सर्व्वाः परिददे प्रजाः ।तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि यच्च तस्योपजीवनम् ॥
षण्णामेका पिबेद्धेनुं शताच्च मिथुनं भवेत् ।लब्धाच्च सप्तमं भागं तथा शृङ्गैकलक्षुरे ॥
शस्यानां सर्व्वबीजानि एषा सांवत्सरी भृतिः ।न च वैश्यस्य कामः स्यान्न रक्षेयं पशूनिति ॥
वैश्ये रक्षति नान्येन रक्षितव्याः कथञ्चन ॥
”इति पाद्मे स्वर्गखण्डे वर्णविभागः २६ अः ॥
अन्यच्च ।“दानमध्ययनं यज्ञो धर्म्मः क्षत्त्रियवैश्ययोः ।दण्डस्तथा क्षत्त्रियस्य कृषिर्वैश्यस्य शस्यते ॥
स्थानमैन्द्रं क्षत्त्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम् ।वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्म्ममनुवर्त्तताम् ॥
”इति गारुडे ४९ अध्यायः ॥
(वैश्यसम्बन्धिनि, त्रि । यथा, महाभारते ।१२ । ६२ । ४ ।“क्षात्त्राणि वैश्यानि च सेवमानःशौद्राणि कर्म्माणि च ब्राह्मणः सन् ।अस्मिल्लोके निन्दितो मन्दचेताःपरे च लोके निरयं प्रयाति ॥
”)