वैशेषिक (vaizeSika)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 वैशेषिक m.
  (-कः) A follower of the Vaiśeshika doctrine.
	 n.
  (-कं) The
Vaiśeshika doctrine,  or branch of the Nyāya or logical school of
philosophy,  instituted by KANĀDA. It differs from GAUTAMA'S
system in recognizing only seven categories instead of sixteen.  E.
 
विशेष difference,  (from the original Nyāya of GAUTAMA, ) ठञ् aff.
  

Capeller Eng

English

 वैशेषिक f.
  ई particular,  specific,  extraordinary. m.
 
a follower of the Vaiśeṣika doctrine
 n.
  peculiarity,  characteristic, 
N.
  of a philos,  system. 

Yates

English

 वैशेषिक (कः) 1.
m.
  A follower of the
Vaisheshika doctrine.
a. That
doctrine,  or branch of the
Nyāya
school.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

वैशेषिक 	-	 vaizeSika 	-	 adj.
  	-	  relating or belonging to or based on or dealing with the vaizeSika doctrine
वैशेषिक 	-	 vaizeSika 	-	 adj.
  	-	  excellent
वैशेषिक 	-	 vaizeSika 	-	 adj.
  	-	  pre-eminent
वैशेषिक 	-	 vaizeSika 	-	 adj.
  	-	  distinguished
वैशेषिक 	-	 vaizeSika 	-	 adj.
  	-	  specific
वैशेषिक 	-	 vaizeSika 	-	 adj.
  	-	  peculiar
वैशेषिक 	-	 vaizeSika 	-	 adj.
  	-	  characteristic
वैशेषिक 	-	 vaizeSika 	-	 adj.
  	-	  special
वैशेषिक 	-	 vaizeSika 	-	 m.
  	-	  follower of the vaizeSika doctrine
वैशेषिक 	-	 vaizeSika 	-	 n.
  	-	  peculiarity
वैशेषिक 	-	 vaizeSika 	-	 n.
  	-	  distinction

वैशेषिक 	-	  vaizeSika 	-	 adj.
  	-	 characteristic
स्वीय 	-	  svIya 	-	 adj.
  	-	 characteristic
लक्षणा 	-	  lakSaNA 	-	 f.
  	-	 characteristic
अन्तु 	-	  antu 	-	 m.
  	-	 characteristic
अवच्छेदक 	-	  avacchedaka 	-	 m.
  	-	 characteristic
ध्वज 	-	  dhvaja 	-	 m.
  	-	 characteristic
लक्षण 	-	  lakSaNa 	-	 n.
  	-	 characteristic
लिङ्ग 	-	  liGga 	-	 n.
  	-	 characteristic
चिह्न 	-	  cihna 	-	 n.
  	-	 characteristic
पद 	-	  pada 	-	 n.
  	-	 characteristic
चिह्नन 	-	  cihnana 	-	 n.
  	-	 characteristic
जातिलक्षण 	-	  jAtilakSaNa 	-	 n.
  	-	 characteristic
लक्ष्मन् 	-	  lakSman 	-	 n.
  	-	 characteristic
उपलक्षण 	-	  upalakSaNa 	-	 n.
  	-	 characteristic sign
लाञ्छन 	-	  lAJchana 	-	 n.
  	-	 characteristic mark
देवलक्ष्म 	-	  devalakSma 	-	 n.
  	-	  divine characteristic
अलक्षण 	-	  alakSaNa 	-	 adj.
  	-	  without characteristic
तन्त्र 	-	  tantra 	-	 n.
  	-	 characteristic feature
सामान्यलक्षण 	-	  sAmAnyalakSaNa 	-	 n.
  	-	  specific characteristic
किंस्वरूप 	-	  kiMsvarUpa 	-	 adj.
  	-	  of what characteristics?

Wilson

English

 वैशेषिक
m.
  (-कः) A follower of the Vaiśeṣika doctrine.
n.
 
(-कं) The Vaiśeṣika doctrine,  or branch of the Nyāya or logical
school of philosophy,  instituted by KAṆĀDA.
E.
  विशष difference,  (from the original Nyāya of GAUTAMA, ) ठञ्
aff.
  

Apte

English

वैशेषिक [vaiśēṣika],  a.
  (-की f.
 )

Characteristic,  special
 विषये वर्तमानानां यं तं वैशेषिकैर्गुणैः (प्राहुर्विषयगोप्तारम्) Mb.
 *  12.47.7
 7.5.15.

Belonging to the Vaiśeṣika doctrine. -कः A follower of the Vaiśeṣika doctrine. -कम् [विशेषं पदार्थ- भेदमधिकृत्य कृतो ग्रन्थः ठञ्] One of the six principal Darśanas or systems of Hindu philosophy founded by Kaṇāda
 it differs from the Nyāya philosophy of Gautama in that it recognizes only seven instead of sixteen categories or heads of predicables (the earlier writers e. g.  Kaṇāda recognizing only six),  and lays particular stress upon Viśeṣa. 

Apte 1890

English

 वैशेषिक a. (की f.) 1 Characteristic. 
2 Belonging to the Vaiśeshika doctrine. 
कः A follower of the Vaiśeṣika doctrine. 
कं [ विशेषं पदार्थमेदमधिकृत्य कृतो ग्रंथः ठञ्] One of the six principal Darśanas or systems of Hindu philosophy founded by Kaṇāda
 it differs from the Nyāya philosophy of Gautama in that it recognizes only seven instead of sixteen categories or heads of predicables (the earlier writers,  e. g. Kaṇāda recognizing only six),  and lays particular stress upon Viśeṣa. 

Monier Williams Cologne

English

 वैशेषिक mf(ई)n.  (fr.  वि-शेष,  p.
  990) special,  peculiar,  specific,  characteristic,  Āpast.
 
 Suśr.
 
 Bhāṣāp. 
 Hcat.
 

 distinguished,  excellent,  pre-eminent,  MBh.
  

 relating or belonging to or based on or dealing with the Vaiśeṣika doctrine,  Bhāṣāp. 
 Madhus.
 

 वैशेषिक m.
  a follower of the V° doctrine,  Kap.
  
 Kusum.
  
 Buddh.

 वैशेषिक n.
  peculiarity,  distinction,  Kaṇ.
 

 N.
  of the later of the two great divisions of the Nyāya school of philosophy (it was founded by Kaṇāda,  and differs from the ‘Nyāya proper’ founded by Gautama,  in propounding only seven categories or topics instead of sixteen
 and more especially in its doctrine of विशेष,  or eternally distinct nature of the nine substances,  air,  fire,  water,  earth,  mind,  ether,  time,  space,  and soul,  of which the first five,  including mind,  are held to be atomic),  IW.
   65 &c.
  

Monier Williams 1872

English

 वैशेषिक वैशेषिक,  अस्,  ई,  अम् (fr. विशेष), 
characteristic
 belonging to the Vaiśeṣika doctrine, 
(in this sense fr. वैशेषिक,  अम्,  n.)
 (अस्),  m.
a follower of the Vaiśeṣika doctrine
 (अम्),  n., 
N. of one of the two great divisions of the
Nyāya school of philosophy founded by Kaṇāda, 
(it was probably a later development of the other
great division or ‘Nyāya proper’ founded by Gau-
tama,  with which it agrees in its analytical method
of treating the various subjects of inquiry,  but from
which it differs in propounding only seven categories
or topics instead of sixteen
 and more especially in
its doctrine of विशेष,  ‘particularity or individual
essence, ’ i. e. in its maintaining the eternally distinct
or sui generis nature of the nine substances,  air,  fire, 
water,  earth,  mind,  ether,  time,  space,  and soul,  of
which the first five,  including mind,  are held to be
atomic: the seven Padārthas or categories are, 
1. Dravya,  ‘substance, ’ divided into nine,  as above
stated
 2. Guṇa,  ‘quality, ’ of which there are twenty-
four [see गुण]
 3. Karman,  ‘action
’ 4. Sāmānya, 
‘genus’ and ‘species
’ 5. Viśeṣa,  ‘particularity, ’
described above
 6. Samavāya,  ‘co-inherence’ or
‘perpetual intimate connection
’ 7. A-bhāva,  ‘non-
existence’ or ‘privation:’ Kaṇāda's system allows
only two of the Pramāṇas,  i. e. instruments or means
of obtaining true knowledge,  of the four admitted by
the Nyāya proper,  viz. प्रत्यक्ष or knowledge
arising from contact of a sense with its object,  and
अनुमान,  inference of three kinds [a priori,  a pos-
teriori,  and analogy],  but the other Pramāṇas are
said by some to be contained in these two
 the
system is taught in the form of Sūtras,  and the
Vaiśeṣika-sūtras,  like those of the Nyāya proper, 
have been commented on by a triple set of com-
mentaries,  and expounded in various works,  of which
the best known are the Bhāṣā-pariccheda with its
commentary,  called Siddhānta-muktāvalī,  and the
Tarka-saṅgraha.)
—वैशेषिक-सूत्र,  अम्,  n. the
aphorisms of the Vaiśeṣika branch of the Nyāya
philosophy (attributed to Kaṇāda).

Macdonell

English

 वैशेषिक vaiśeṣ-ika,  a.
  (ī) [viśeṣa] special,  🞄peculiar,  specific
 distinguished,  pre-eminent
 🞄relating to,  based on,  or treating of the Vaiśeṣika 🞄doctrine
 m.
  follower of the Vaiśeṣika 🞄system
 n.
  peculiarity
 Vaiśeṣika system 🞄of Kaṇāda
 -ya,  n.
  peculiarity,  distinction
 🞄pre-eminence,  superiority,  importance.

Benfey

English

 वैशेषिक वैशेषिक,  i. e. विशेष +
इक, 
 I. adj.
 
 1. Characteristic,  Bhāṣāp.
43.
 2. Belonging to the Vaiśeṣika
doctrine (cf. 
 II.),  Bhāṣāp. 104
 140.
 II. n.
  A peculiar philosophical system, 
the Vaiśeṣika doctrine.
 III. m.
  A
follower of the Vaiśeṣika doctrine, 
Kusumāñj. 3,  8 (p. 29,  13,  ed. Cowell).

Apte Hindi

Hindi

वैशेषिक
वि* - विशेषं पदार्थभेदमधिकृत्य कृतो ग्रन्थः-विशेष + ठक्
 विशेषता युक्त

वैशेषिक
वि* - विशेषं पदार्थभेदमधिकृत्य कृतो ग्रन्थः-विशेष + ठक्
वैशेषिक दर्शन के सिद्धान्तों से संबंध रखने वाला

वैशेषिकम्
नपुं*
   - -
छः हिन्दूदर्शनशास्त्रों में से एक दर्शन जिसके प्रणेता कणाद थे

L R Vaidya

English

 vESezika {% (I) a. (f. की) %} Relating to the Vaiśeshika doctrine.

 vESezika {% (II) n. %} One of the six systems of philosophy propounded by Kaṇāda
 (it differs from Gautama’s system in recognizing only seven categories instead of sixteen).

 vESezika {% (III) m. %} A follower of the Vaiśeshika philosophy.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

khyad par can
अन्तर २) उपाधि ३) नग्न ४) विशिषटा ५) विशिष्यते (?) ६) विशेष ७) विशेषक ८) विशेषवती ९) विशेष्य १०) वैशेषिक

khyad par du 'gyur ba
वैशेषिक

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
वैशेषिकः स्यादौलूक्यो बार्हस्पत्यस्तु नास्तिकः ॥ ८६२ ॥
चार्वाको लौकायतिकश्चैते षडपि तार्किकाः ।
-wordlist-
 
वैशेषिक (पुं),  औलूक्य (पुं),  बार्हस्पत्य (पुं),  नास्तिक (पुं),  चार्वाक (पुं),  लौकायतिक (पुं),  तार्किक (पुं)

Mahabharata

English

Vaiśeshika,  adj. (“relating to the Vaiśeshika-doctrine”?): XII,  1658 (guṇaiḥ,  probably a wrong reading
 cf. PCR. and his note on XII,  11874).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 वैशेषिकः,  पुं,
   (विशेषं वेत्ति अधीते वा । विशेष +ठक् ।) कणादमुनिकृतदर्शनशास्त्रवेत्ता । तत्-पर्य्यायः । औलुक्यः २ । इति हेमचन्द्रः ॥
(विशेषमधिकृत्य कृतो ग्रन्थः । विशेषः + “अधि-कृत्यकृते ग्रन्थे ।” ४ । ३ । ८७ । इति ठक् ।)कणादमुनिकृतदर्शनशास्त्रविशेषः । स तु विशेष-पदार्थनिरूपकग्रन्थः । अस्य मतं न्यायदर्शनमत-तुल्यम् । अत्र जगतः कारणं परमाणुपर्य्यन्तंनिरूपितम् ॥
 * ॥
 इह खलु निखिलप्रेक्षावन्-निसर्गप्रतिकूलवेदनीयतया निखिलात्मसंवेदन-सिद्धं दुःखं जिहासतस्तद्धानोपायं जिज्ञासुःपरमेश्वरसाक्षात्कारमुपायमाकलयति ।“यदा चर्म्मवदाकाशं वेष्टयन्तीह मानवाः ।तदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ॥
”इत्यादिवचननिचयप्रामाण्यात् । परमेश्वरस्यसाक्षात्कारश्च श्रवणमननभावनाभिर्भावनीयः ।यदाह ।“आगमेनानुमानेन ध्यानाभ्यासबलेन च ।त्रिधा प्रकल्पयन् प्रज्ञां लभते योगमुत्तमम् ॥
”इति ॥
तत्र मननमनुमानाधीनम् । अनुमानञ्च व्याप्ति-ज्ञानाधीनम् । व्याप्तिज्ञानञ्च पदार्थविवेकसा-पेक्षम् । अतः पदार्थषट्कम् “अथातो धर्म्मंव्याख्यास्यामः ।” इत्यादिकायां दशलक्षण्यांकणभक्षेण भगवता व्यवस्थापि । तत्राह्निकद्बया-त्मके प्रथमेऽध्याये समवेताशेषपदार्थकथनम-कारि । तत्रापि प्रथमाह्रिके जातिमन्निरूपणम् ।द्वितीयाह्रिके जातिविशेषयोर्निरूयणम् ।आह्निकद्वयात्मके द्बितीये भूतदिक्काललक्षणम् ।तत्रापि प्रथमाह्निके भूतविशेषलक्षणम् । द्बितीयेदिक्कालप्रतिपादनम् । आह्निकद्वयात्मके तृतीयेआत्मान्तःकरणलक्षणम् । तत्राप्यात्मलक्षणंप्रथमे । द्वितीये अन्तःकरणलक्षणम् । आह्निक-द्वययुक्ते चतुर्थे शरीरतदुपयोगिविवेचनम् ।तत्रापि प्रथमे तदुपयोगिविवेचनम् । द्बितीयेशरीरविवेचनम् । आह्रिकद्वयवति पञ्चमे कर्म्म-प्रतिपादनम् । तत्रापि प्रथमे शरीरसम्बन्धि-कर्म्मचिन्तनम् । आह्रिकद्वयशालिनि षष्ठेश्रौतधर्म्मनिरूपणम् । तत्रापि प्रथमे दानप्रति-ग्रहधर्म्मविवेकः । द्वितीये चातुराश्रम्योचित-धर्म्मनिरूपणम् । तथाविधे सप्तमे गुणसमवाय-प्रतिपादनम् । तत्रापि प्रथमे बुद्धिनिरपेक्षगुण-प्रतिपादनम् । द्वितीये तत्सापेक्षगुणप्रतिपादनंसमवायप्रतिपादनञ्च । अष्टमे निर्व्विकल्पक-सविकल्पकप्रत्यक्षप्रमाणचिन्तनम् । नवमे बुद्धि-विशेषप्रतिपादनम् । दशमे अनुमानप्रतिपाद-नम् । तत्र उद्देशो लक्षणं परीक्षा चेतित्रिविधास्य शास्त्रस्य प्रवृत्तिः । इति वैशेषिक-ग्रन्थविवरणम् ॥
 * ॥
(न्यायमते आत्मादिगतपारिभाषिकगुणः । यथा, भाषापरिच्छेदे ।“बुद्ध्यादिषट्कं स्पर्शान्ताः स्नेहः सांसिद्धिको-द्रवः ।अदृष्टभावना शब्दा अमी वैशेषिका गुणाः ॥
”विशेष एव । “विनयादिभ्यष्ठक् ।” ५ । ४ ।३४ । इति स्वार्थे ठक् ॥
 असाधारणे,  त्रि ।यथा,  महाभारते । ७ । ५ । १५ ।“युगपन्नतु ते शक्या कर्त्तुं सर्व्वे पुरःसरा ।एक एव तु कर्त्तव्यो यस्मिन् वैशेषिका गुणाः ॥
”)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 वैशेषिक न०
  विशेषं पदार्थभेदमधिकृत्य कृतो ग्रन्थः ठञ् ।कणादप्रणीते १ शास्त्रभेदे । तदधीते अण् । २ काणाद-शास्त्राभिज्ञे त्रि०
  । तस्येदम् अण् । ३ काणादशास्त्रसम्ब-न्धिनि त्रि०
  ।

Capeller

German

 वैशेषिक eigentümlich,  besonders,  spezifisch.
m.
  ein Anhänger des Vaiśeshika-
Systems. n.
  Besonderheit
 das
V. System (ph.).

Burnouf

French

 वैशेषिक वैशेषिक n.
  (विशेष) nom d'une théorie
de logique et d'une école fondée par Kaṇāda [कणाद]. -- M.
sectateur de cette école.

Stchoupak

French

 वैशेषिक-
 a. particulier,  spécifique,  distingué,  prééminent, 
excellent 
 nt. n.
  d'une école philosophique 
 m.
  adepte de cette école.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.