| YouTube Channel

वैवस्वत (vaivasvata)

 
शब्दसागरः
English
वैवस्वत
m.
 (-तः)
1. YAMA.
2. One of the RUDRAS.
3. The seventh MANU
or the MANU of the present period.
4. The planet Saturn.
n.
(-तं) The present age, presided over by the seventh MANU.
E.
विवस्वत् the sun, अण्
aff.
Capeller Eng
English
वैवस्वत॑
f.
 ई coming from the sun, relating to
Yama or Manu
m.
 patron, of Yama or Manu.
Yates
English
वैवस्वत (तः) 1.
m.
 Yama
Rudra
7th
Manu
planet Saturn.
Spoken Sanskrit
English
वैवस्वत vaivasvata
adj.
 relating to manu vaivasvata
वैवस्वतीय vaivasvatIya
adj.
 relating to manu vaivasvata
इक्ष्वाकु ikSvAku
m.
 name of a son of manu vaivasvata
वैवस्वत vaivasvata
adj.
 relating or belonging to yama vaivasvata
Wilson
English
वैवस्वत
m.
 (-तः)
1 YAMA.
2 One of the RUDRAS.
3 The seventh MANU, or the MANU of the present period.
4 The planet Saturn.
E.
 विवस्वत् the sun, अण्
aff.
Apte
English
वैवस्वतः [vaivasvatḥ], [विवस्वतो$पत्यम् अण्]
N.
 of the seventh Manu who is supposed to preside over the present age
see under Manu
वैवस्वतो मनुर्नाम माननीयो मनीषिणाम्
R.*
 1.11
U.*
 6.18.
N.
 of Yama
यानं सस्मार कौबेरं वैवस्वतजिगीषया
R.*
 15.45.
N.
 of Agni.
One of the eleven Rudras.
The planet Saturn. -तम् The present age or Manvantara, as presided over by Manu Vaivasvata or the seventh Manu.
Comp.
 -मन्वन्तरम्
N.
 of the 7th (the present) मन्वन्तर.
Apte 1890
English
वैवस्वतः [विवस्वतोऽपत्यं अण्] 1 N. of the seventh Manu who is supposed to preside over the present age
see under Manu
वैवस्वतो मनुर्नाम माननीयो मनीषिणां R. 1. 11
U. 6. 18.
2 N. of Yama
R. 15. 45.
3 N. of Agni.
4 One of the eleven Rudras.
5 The planet Saturn.
तं The present age or Manvantara, as presided over by Manu Vaivasvata or the seventh Manu.
Monier Williams Cologne
English
वैवस्वत॑ mf(ई)n. (fr. विवस्वत्) coming from or belonging to the sun,
R.
relating or belonging to Yama Vaivasvata,
Kauś.
MBh.
Kāv.
relating to Manu Vaivasvata,
MBh.
Hariv.
Pur.
वैवस्वत॑
m.
 patr. of Yama,
RV.
&c.
&c.
of a Manu,
AV.
ŚBr.
&c.
of the planet Saturn,
L.
N.
 of one of the Rudras,
VP.
वैवस्वत॑
n.
 (scil. अन्तर)
N.
 of the 7th or present Manv-antara (as presided over by Manu Vaivasvata),
MW.
Monier Williams 1872
English
वैवस्वत वैवस्वत, अस्, m. (a patronymic
fr. विवस्वत्), N. of Yama as son of Vivasvat, (see
Yama)
the seventh Manu or Manu of the present
period (as son of Vivasvat and brother of Yama)
the planet Saturn
one of the Rudras
(अम्), n.,
scil. अन्तर, epithet of the seventh or present Manv-
antara (as presided over by Manu Vaivasvata)
(ई),
f. a patronymic of Yamī
the south, the southern
quarter.
—वैवस्वत-तीर्थ, अम्, n., N. of a cele-
brated shrine and Tīrtha.
—वैवस्वत-मन्वन्-
तर, अम्, n., N. of the seventh or present Manv-
antara, q. v.
Macdonell
English
वैवस्वत vaivasvat-a,
a.
 (ī) derived from the 🞄sun (vivasvat)
relating or belonging to Yama 🞄Vaivasvata
relating to Manu Vaivasvata
🞄m. pat. of Yama and of a Manu
-īya,
a.
 🞄connected with Manu Vaivasvata.
Benfey
English
वैवस्वत वैवस्वत, i. e. विवस्वन्त् +
अ, patronym. ,
m.
1. Yama.
2. The
seventh Manu, Matsyop. 9 (cf. Man. 1,
62).
3. One of the Rudras.
4. The
planet Saturn.
Apte Hindi
Hindi
वैवस्वतः
पुं*
 - विवस्वतोऽपत्यम् अण्
सातवाँ
वैवस्वतः
पुं*
 - विवस्वतोऽपत्यम् अण्
यम
वैवस्वतः
पुं*
 - विवस्वतोऽपत्यम् अण्
शनिग्रह
वैवस्वतम्
नपुं*
 - -
"विवस्वान् के पुत्र सातवें मनु, द्वारा अधिष्ठित वर्तमान युग या मन्वन्तर"
L R Vaidya
English
vEvasvata {% (I) m. %} 1. Name of the seventh Manu now reigning, दत्तेंद्राभयदक्षिणैर्भगवतो वैवस्वतादा मनोः Ut.vi.
2. the planet Saturn
3. an epithet of Yama.
vEvasvata {% (II) n. %} The present age, presided over by the seventh Manu.
Bopp
Latin
वैवस्वत m. (Vivasvatis filius a विवस्वत् n. pr. s. अ)
Vaivasvatus, cognomen Manûs et Yami.
Lanman
English
vaivasvatá, a. descended from Vivasvant
as m. son of V., i. e. Yama. [vívasvant,
1208 and a and a^2.]
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
शमन
शमन, समवर्तिन्, प्रेतपति, पितृपति, कीनाश, वैवस्वत, कृतान्त, कालिन्दीसोदर, काल, अन्तक, धर्मराज, यम, दण्डधर, हरि, दक्षिणाशापति, श्राद्धदेव
शमनः समवर्ती च प्रेतपतिः पितृपतिश्च कीनाशः ।
वैवस्वतः कृतान्तः कालिन्दीसोदरः कालः ॥ ७१ ॥
अन्तको धर्मराजश्च यमो दण्डधरो हरिः ।
दक्षिणाशापतिः सद्भिः श्राद्धदेवश्च कथ्यते ॥ ७२ ॥
verse 1.1.1.71
page 0010
Mahabharata
English
Vaivasvata^1 (“the son of Vivasvat”): XI, 396 (= Karṇa, PCR.
it might also be taken = Yama?).
Vaivasvata^2 (do.) = Manu^7: I, 3126 (Mº)
III, 12746 (Mº), 12755 (Mº), 12756 (Mº), 12800 (Mº)
VI, 313 (Mº)
XIII, 1290 (Mº).
Vaivasvata^3 (do.) = Yama: I, 1710 (ºsya sadanaṃ), 3018 (Yº), 3136 (Yº), †7275, †7281, †7282
II, 280 (Yº), 311 (ºsya, sc. sabhāṃ), 318 (Yº), 339, 479 (ºsabhāyāṃ), 2557 (ºkshayaṃ)
III, 1674 (Dharmarājaḥ), 8521 (gato Vºṃ prati), 8548 (ºkshayaṃ), 9936 (do.), †10224 (ºāditya-Dhaneśvarāṇāṃ, sc. āyatanāni), 11996 (Lokapālaiḥ…Vºādibhiḥ), †16788, 16802 (Yº)
V, †511 (Yº), 519 (ºaṃ Pitṝṇāṃ…ādhipatyaṃ dadau Śakraḥ), 1253 (Yº), 2179 (ºkshayaṃ), 2308, 2313 (ºkshayaṃ), 5797 (ºopamaḥ)
VI, 3406 (ºkshayaṃ)
VII, 1179 (do.), 1820 (ºsya gṛhaṃ), 1988 (ºkshayaṃ), 2419 (Yº), 2521, 4727 (rājā), 6511 (ºkshayaṃ), 7082 (ºpuraṃ), 8304 (ºkshayaṃ), 8499 (do., only C.), 8541 (ºkshayaṃ), 9163 (do.), 9569 (Yº)
VIII, 99 (ºkshayaṃ), 122 (do.), 123 (do.), 129 (do.), 132 (do.), 155 (do.), 162 (do.), 172 (do.), 181 (do.), 185 (do.), 187 (do.), 360 (ºa ivāsahyaḥ), †665 (pṛshatkaiḥ …Vºdaṇḍakalpaiḥ), 1998 (ºāt daṇḍahastād api), †4831 (Kubera-Vº-Vāsavānāṃ tulyaprabhāvāḥ)
IX, 1866 (ºm iva kruddhaṃ)
XI, 396 (see Vaivasvata^1)
XII, 168 (ºkshayaṃ), 174 (do.), 4495 (Yº), 5615 (api), 5844 (yathā), 7227, †11018, 12413 (Mṛtyu-Vºau)
XIII, 1291 (Yº), 1739 (ºsya sadanaṃ), †3500, †3511, 3521, †3541, 4825 (ºṃ prāpya), 4856 (ºsya sadane), 74{??} (Yº).
Vaivasvata^4, adj. a) (“belonging to Vivasvat”): § 588 (Bhīshmavadhap.): VI, 121, 5802 (Savitur Vºṃ, sc. astṛaṃ).--§ 789 (Putradarśanap.): XV, 33, 903 (lokaṃ).-b) (“belonging to Vaivasvata^2 [i.e. Manu]”): § 695 (Mokshadh.): XII, 285, 10272 (antare).--§ 717c (Uparicara): XII, 337, 12808 (do.).--c) (“belonging to Vaivasvata [i.e. Yama]”): § 611 (Śalyap.): IX, 11, 580 (jihvāṃ Vºīm iva).--§ 746 (Ānuśāsanik.): XIII, 71, †3499 (sabhāṃ).--§ 757c (Yamaloku): XIII, 102, †4858 (Saṃyamanī).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वैवस्वतः,
पुं,
 (विवस्वतोऽपत्यमिति । अण् ।) यमः ।इत्यमरः ॥
(यथा, बृहत्संहितायाम् । ६९ । २३ ।“एवं शशः सप्ततिहायनोऽयंवैवस्वतस्यालयमभ्युपैति ॥
”यथा च ऋग्वेदे । १० । १४ । १ ।“वैवस्वतं संगमनं जनानांयमं राजानं हविषादुवस्य ॥
”“वैवस्वतं विवस्वतः सूर्य्यस्य पुत्त्रम् ।” इति तद्-भाष्ये सायणः ॥
यथा च राजतरङ्गिण्याम् ।४ । १५१ ।“वनराजिश्यामलेन दिशं वैवस्वताङ्किताम् ॥
”)रुद्रविशेषः । इति जटाधरः ॥
शनिः । सप्तमोमनुः । (यथा, रघुवंशे । १ । ११ ।“वैवस्वतो मनुर्नाम माननीयो मनीषिणाम् ॥
”)वर्त्तमानोऽयम् । अस्मिन्मन्वन्तरे वामनोऽव-तारः । पुरन्दरः इन्द्रः । आदित्या वसवोरुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः । अश्विनावृषभः ।इत्याद्या देवा । कश्यपः अत्रिः वशिष्ठःविश्वामित्रः गोतमः जमदग्निः भरद्वाजः एतेसप्तर्षयः । इक्ष्वाकुः नृगः शर्यातिः दिष्टः धृष्टःकरूषकः नरिष्यन्तः पृषध्रः नाभागः कविःएते मनुपुत्त्रा दश । इति श्रीभागवतमतम ॥
* ॥
अपि च ।“सप्तमञ्च प्रवक्ष्यामि यद्वैवस्वतमुच्यते ।अत्रिश्चैव वशिष्ठश्च कश्यपो गौतमस्तथा ॥
भरद्वाजस्तथा योगी विश्वामित्रः प्रतापवान् ।यमदग्निश्च सप्तैते सांप्रतं ये महर्षयः ॥
साध्या विश्वाश्च रुद्राश्च मरुतो वसवोऽश्विनौ ।आदित्याश्च सुरास्तद्वत् सप्त देवगणाः स्मृताः ॥
इक्ष्वाकुप्रमुखाश्चास्य दशपुत्त्राः स्मृता भुवि ।मन्वन्तरेषु सर्व्वेषु सप्त सप्त महर्षयः ॥
कृत्वा धर्म्मव्यवस्थानं प्रयान्ति परमं पदम् ॥
”इति मात्स्ये मन्वन्तरानुकीर्त्तनो नाम ९ अः ॥
अन्यच्च ।श्रीमार्कण्डेय उवाच ।“आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्वे मरुद्-गणाः ।भृगवोऽङ्गिरसश्चाष्टौ यत्र देवगणाः स्मृताः ॥
आदित्या वसवो रुद्रा विज्ञेयाः कश्यपात्मजाः ।साध्याश्च मरुतो विश्वे धर्म्मपुत्त्रा गणास्त्रयः ॥
भृगोस्तु भृगवः पुत्त्राः ह्यङ्गिरोऽङ्गिरसः सुताः ।एष सर्गस्तु मारीचो विज्ञेयः सांप्रताधिपः ॥
तेजस्वी नाम चेन्द्रोऽपि महात्मा यज्ञभागभुक् ।अतीतानागता ये च वर्त्तन्ते ये च सांप्रतम् ॥
सर्व्वे ते त्रिदशेन्द्रास्तु विज्ञेयास्तुल्यलक्षणाः ।सहस्राक्षाः कुलिशिनः सर्व्व एव पुरन्दराः ॥
मघवन्तो वृषाः सर्व्वे शृङ्गिणो गजगामिनः ।ते शतक्रतवः सर्व्वे भूताभिभवतेजसः ॥
धर्म्माद्यैः कारणैरेतैराधिपत्यगुणान्विताः ।भूतभव्यभवन्नाथाः शृणु चैतत् त्रयं द्बिज ॥
भूर्लोकोऽयं स्मृतो भूमिरन्तरीक्षं भुवः स्मृतम् ।स्वराख्यश्च तथा स्वर्गस्त्रैलोक्यमिति गद्यते ॥
अत्रिश्चैव वशिष्ठश्च कश्यपश्च महानृषिः ।गौतमश्च भरद्बाजो विश्वामित्रश्च कौशिकः ॥
तथैव पुत्त्रो भगवानृचीकस्य महात्मनः ।जमदग्निश्च सप्तैते मुनयोऽत्र तथान्तरे ॥
इक्ष्वाकुर्नभगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेव च ।नरिष्यन्तश्च विख्यातो नाभागो दिष्ट एव च ॥
करूषश्च पृषध्रश्च भूमिपा लोकविश्रुताः ।मनोर्व्वैवस्वतस्यैते नव पुत्त्राः प्रकीर्त्तिताः ॥
वैवस्वतमिदं देवि ! कथितं ते मयान्तरम् ।अस्मिन् श्रुते नरः सद्यः पठिते चैव सत्तम ।मुच्यते पातकैः सर्व्वैः पुण्यञ्च महदश्नुते ॥
”इति मार्कण्डेयपुराणे वैवस्वतमन्वन्तरं समाप्तम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
वैवस्वत
पु०
 विवस्वतोऽपत्यम् तस्येदं वा अण । १ यमे अमर-२ अग्नौ ३ रुद्रभेदे च जटा० । ४ तत्सम्बन्धिनि
त्रि०
 “वैव-स्वतकरक्रिया” इत्युद्भटः । ५ दक्षिणदिशि स्त्री ङीप् ।६ सप्तमे मनुभेदे “मनुर्विवस्वतः पुत्रः श्राद्धदेव इति श्रुतः ।सप्तमो वर्त्तमानोऽयस्तदपत्यानि मे शृणु! । इक्ष्वाकुर्नभसश्चैव धृष्टः शर्यातिरेव च । नरिष्यन्तोऽथ नाभागःसप्तमो दिष्ट उच्यते । वृषणश्च पृषध्रश्च दशमो बसुमान्स्मृतः । मनोर्वैवस्वतस्यैते दश पुत्राः परन्तप! । आदित्यावसवो रुद्रा विश्वे देवा मरुद्गणाः । अश्विनी वृषभोराजन्! इन्द्रस्तेषां पुरन्दरः । कश्यपोऽत्रिर्वशिष्ठश्चविश्वामित्रश्च गोतमः । यमदग्निर्भरद्वाज इति सप्तर्षयःस्मृताः । अत्रापि भगवज्जन्म कश्यपाददितेरभूत् । आ-दित्यानामवरजो विष्णुर्वामनरूपधृक् । संक्षेपतो मयो-क्तानि सप्त मन्वन्तराणि ते” भाग० ८ १२ अ० ।
Capeller
German
वैवस्वत॑,
f.
 ई von der Sonne kommend
auf (Yama o. Manu) Vaivasvata bezüglich.
m.
 Patr. Yama's 0. Manu's.
Grassman
German
vaivasvatá, m., Sohn des vivásvat.
-ás rā́jā {825, 8}.
-ám yamám rā́jānam {840, 1}
yamám {884, 1}.
-ā́t yamā́t {886, 10}.
-é {990, 2}.
Burnouf
French
वैवस्वत वैवस्वत
m.
 Manu, Yama, fils de Vivasvat.
Un
des Rudras.
La planète Saturne.
Stchoupak
French
वैवस्वत-
-ई- a. relatif au soleil
à Yama Vaivasvata
à Manu
V.
m.
 patron. de Yama
d'un Manu
f.
 fille de Sūrya.