| YouTube Channel

वैदूर्य्यं (vaidUryyaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वैदूर्य्यं,
क्ली,
 (विदूरात् प्रभवतीति । विदूर +“विदूरात् ञ्यः ।” ४ । ३ । ८४ । इति ञ्यः ।)मणिविशेषः । स तु कृष्णपीतवर्णः । लहसुनीयाइति हिन्दी भाषा । अस्य देवता केतुः ।तत्पर्य्यायः । बालवायजम् २ । इति हेमचन्द्रः ॥
केतुरत्नम् ३ कैतवम् ४ प्रावृष्यम् ५ अभ्र-रोहम् ६ खराब्दाङ्कुरकम् ७ विदूररत्नम् ८विदूरजम् ९ । अस्य गुणाः । अम्लत्वम् । उष्ण-त्वम् । कफवायुनाशित्वम् । गुल्मशूलप्रशमन-त्वम् । भूषितञ्चेत् शुभावहत्वञ्च । इति राज-निर्घण्टः ॥
अपि च ।“मुक्ताविद्रुमवज्रेन्द्रवैदूर्य्यस्फटिकादिकम् ।मणिरत्नं सरं शीतं कषायं स्वादु लेखनम् ।चाक्षुष्यं धारणात्तच्च पापालक्ष्मीविनाशनम् ॥
”इति राजवल्लभः ॥
* ॥
तच्छायलक्षणं यथा, --“एकं वेणुपलाशकोमलरुचा मायूरकण्ठत्विषामार्जारेक्षणपिङ्गलच्छविजुषा ज्ञेयं त्रिधाच्छायया ।यद्गात्र गुरुतां दधाति नितरां स्निग्धन्तुदोषोषितंवैदूर्य्यं विशदं वदन्ति सुधियः स्वच्छञ्च तच्छो-भनम् ॥
”तस्य कुलक्षणं यथा, --“विच्छायं मृच्छिलागर्भं लघु रूक्षञ्च सक्षतम् ।सत्रासं परुषं कृष्णं वैदूर्य्यं दूरतां नयेत् ॥
”तत्परीक्षा यथा, --“घृष्टं यदात्मना स्वच्छं स्वच्छायां निकषाश्मनि ।स्फुटं प्रदर्शयेदेतद्वैदूर्य्यं जात्यमुच्यते ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
सूत उवाच ।“वैदूर्य्यपुष्परागाणां कर्क्केतभीष्मके वदे ।परीक्षां ब्रह्मणा प्रोक्तां व्यासेन कथितां द्विज ॥
कल्पान्तकालक्षुभिताम्बुराशि-निर्ह्रादकल्पाद्दितिजस्य नादात् ।वैदूर्य्यमुत्पन्नमनेकवर्णंशोभाभिरामं द्युतिवर्णबीजम् ॥
अविदूरे वैदूर्य्यस्य गिररुत्तुङ्गरोधसः ।कामभूतिकसीमानमनु तस्याकरोऽभवत् ॥
तस्य नादसमुत्थत्वादाकरः सुमहागुणः ।अभूदुत्तरितो लोके लोकत्रयविभूषणः ॥
तस्यैव दानवपतेर्निनदानुरूप-प्रावृट्पयोदवरदर्शितचारुरूपाः ।वैदूर्य्यरत्नमणयो विविधावभासा-स्तस्मात् स्फुलिङ्गनिवहा इव सम्बभूवुः ॥
पद्मरागमुपादाय मणिवर्णा हि ये क्षितौ ।सर्व्वांस्तान् वर्णशोभाभिर्वैदूर्य्यमनुगच्छति ॥
तेषां प्रधानं शिखिकण्ठनीलंयद्बा भवेद्वेणुदलप्रकाशम् ।चाषाग्रपक्षप्रतिमश्रियो येन ते प्रशस्ता मणिशास्त्रविद्भिः ॥
गुणवान् वैदूर्य्यमणिर्योजयति स्वामिनं वरभाग्यैः ।दोषेर्युक्तो दोषैस्तस्माद्यत्नात् परीक्षेत ॥
गिरिकाचशिशुपालौ काचस्फटिकाश्च भूमि-निर्भिन्नाः ।वैदूर्य्यमणेरेते विजातयः सन्निभाः सन्ति ॥
लिख्याभावात् काचं लघु भावाच्छैशुपालकंविद्यात् ।गिरिकाचमदीप्तित्वात् स्फटिकं वर्णोज्ज्वलत्वेन ॥
यदिन्द्रनीलस्य महागुणस्यसुवर्णसंख्याकलितस्य मूल्यम् ।तदेव वैदूर्य्यमणेः प्रदिष्टंपलद्वयोन्मापितगौरवस्य ॥
जातस्य सर्व्वेऽपि मणेस्तु यादृग्-विजातयः सन्ति समानवर्णाः ।तथापि नानाकरणानुमेय-भेदप्रकारः परमः प्रदिष्टः ॥
सुखोपलक्ष्यश्च सदा विचार्य्योह्ययं प्रभेदो विदुषा नरेण ।स्नेहप्रभेदो लघुता मृदुत्वंविजातिलिङ्गं खलु सार्व्वजन्यम् ॥
कुशलाकुशलैः प्रयुज्यमानाःप्रतिबद्धाः प्रतिसत्क्रियाप्रयोगैः ।गुणदोषसमुद्भवं लभन्तेमणयोऽर्थान्तरमूल्यमेव भिन्नाः ॥
क्रमशः समतीतवर्त्तमानाःप्रतिबद्धा मणिबन्धकेन यत्नात् ।यदि नाम भवन्ति दोषहीनामणयः षड्गुणमाप्नुवन्ति मूल्यम् ॥
आकरान् समतीतानामुदधेस्तीरसन्निधौ ।मूल्यमेतन्मणीनान्तु न सर्व्वत्र महीतले ॥
सुवर्णो मनुना यस्तु प्रोक्तः षोडशमाषकः ।तस्य सप्ततिमो भागः संज्ञारूपं करिष्यति ॥
शाणश्चतुर्माषमानो माषकः पञ्चकृष्णलः ।पलस्य दशमो भागो धरणः परिकीर्त्तितः ॥
इति मानविधिः प्रोक्तो रत्नानां मूल्यनिश्चये ॥
”इति गारुडे वैदूर्य्यपरीक्षा ७३ अध्यायः ॥
* ॥
अन्यच्च ।“सितञ्च धूम्रसङ्काशमीषत्कृष्णसितं भवेत् ।वैदूर्य्यं नाम तद्रत्नं रत्नविद्भिरुदाहृतम् ॥
ब्रह्मक्षत्त्रियविट्शूद्रजातिभेदाच्चतुर्व्विधम् ।सितनीलो भवेद्विप्रः सितारक्तस्तु बाहुजः ॥
पीतानीलस्तु वैश्यः स्यात् नील एव हि शूद्रकः ॥
”अथ गुणाः ।“मार्ज्जारनयनप्रख्यं रसोनप्रतिमं हि वा ।कलिलं निर्म्मलं व्यङ्गं वैदूर्य्यं देवभूषणम् ॥
सुतारं घनमत्यच्छं कलिलं व्यङ्गमेव च ।वैदूर्य्याणां समाख्याता एते पञ्च महागुणाः ॥
”तद्यथा, --“उद्गिरन्निव दीप्तिं योऽसौ सुतार इति गद्यतेप्रमाणताल्पं गुरु यत् घनमित्यभिधीयते ॥
कलङ्कादिविहीनं तदत्यच्छमिति कीर्त्तितम् ।ब्रह्मशूद्रं कलाकारश्चञ्चलो यत्र दृश्यते ॥
कलिलं नाम तद्राज्ञः सर्व्वसम्पत्तिकारकम् ।विश्लिष्टाङ्गन्तु वैदूर्य्यं व्यङ्गमित्यभिधीयते ॥
* ॥
कर्करं कर्कशं त्रासः कलङ्को देह इत्यपि ।एते पञ्च महादोषा वैदूर्य्याणामुदीरिताः ॥
शर्करायुक्तमिव यत् प्रतिभाति च कर्करम् ।स्पर्शेऽपि च यत्तज्ज्ञेयं कर्कशं बन्धुनाशनम् ।भिन्नभ्रान्तिकरस्त्रासः स कुर्य्यात् कुलसंक्ष-यम्विरुद्धवर्णो यस्याङ्के कलङ्कः क्षयकारकः ।मलदिग्ध इवाभाति देहो हेहविनाशनः ॥
जयति यदि सुवर्णं त्यागहीनो यदा वाबहुविधमणिहारी भूपतिर्व्वा यतिर्व्वा ।दधदपि धृतदोषं जातु वैदूर्य्यरत्नंप्रतिशतफलरूपः पातमेध्यत्यवश्यम् ॥
”इति युक्तिकल्पतरौ वैदूर्य्यपरीक्षा ॥
अन्यत् गरुडपुराणवत् ॥